Miễn trách nhiệm hình sự cho ông Nguyễn Sỹ Cương liệu có trái pháp luật hình sự?

Cơ quan điều tra Công an và Viện Kiểm sát Nhân dân Thành phố Hà Nội cho rằng việc miễn trách nhiệm hình sự cho ông Nguyễn Sỹ Cương trong vụ tai nạn chết người là đúng quy định, nhưng quyết định này có thể trái luật hình sự.

Vụ tai nạn xảy ra hơn một năm trước, vào ngày 30/5/2025, chiếc ô tô BMW X3 do ông Nguyễn Sỹ Cương, sinh năm 1961, cầm lái, đã bất ngờ lao sang làn đường ngược chiều phố Nguyễn Huy Tự (Hà Nội) và đâm vào xe máy của ông Đỗ Việt Hùng, đang chở con gái là Đỗ Ngọc Phương Thùy, nữ sinh lớp 12, 18 tuổi, theo báo chí Việt Nam.

Ông Hùng bị gãy chân trong khi cô con gái bị đứt lìa một chân và chết tại bệnh viện một tuần sau đó.

Một ngày sau khi xảy ra vụ tai nạn, Cảnh sát giao thông đã chuyển hồ sơ cho Cơ quan điều tra Công an Hà Nội thụ lý.

Thế nhưng, vụ việc đã rơi vào "im lặng đáng sợ" khi đã không có bất cứ kết quả điều tra nào. Danh tính của người gây tai nạn khi đó chỉ được báo chí viết tắt là N.S.C.

Mặc dù vậy, có thông tin lan truyền rằng người điều khiển chiếc BMW gây tai nạn chết người là ông Nguyễn Sỹ Cương, cựu Phó Chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại của Quốc hội, chồng bà Lâm Thị Phương Thanh, khi đó là Phó Chánh Văn phòng Thường trực Văn phòng Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy Văn phòng Trung ương Đảng.

Bà Thanh, từ tháng 4/2026, đã trở thành Bộ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Vụ việc 'nóng' trở lại

Vụ việc bất ngờ nóng trở lại vào trung tuần tháng 8/2026, tức khoảng 440 ngày sau vụ tai nạn, khi nhiều người trẻ, thường gọi là Gen Z, lên tiếng trên mạng xã hội và đặt những bó hoa ở gốc cây số 55, nơi xe BMW đâm vào trong vụ tai nạn chết người.

Đồng thời, nhiều trang web, trang mạng xã hội đã được lập ra để tưởng niệm nữ sinh thiệt mạng và kêu gọi thực thi công lý.

Đặc biệt, trong giai đoạn này đã xuất hiện một đoạn video từ camera an ninh được cho là ghi lại diễn biến vụ tai nạn vào chiều 30/5/2025.

Đoạn video cho thấy một chiếc ô tô màu đen đâm thẳng một chiếc xe máy, hất hai người trên xe xuống đất, rồi đâm vào một gốc cây.

Sau đó, một người đàn ông bước ra từ chỗ ngồi của lái xe và chống tay quan sát các nạn nhân rồi quay trở lại xe và trao đổi với ai đó bên trong.

Vài giây sau, một người phụ nữ mặc áo sẫm màu bước ra từ ghế phụ và rời đi.

Một lát sau, bà này quay lại và lấy thứ gì đó trong xe rồi bỏ đi.

Thời điểm đó, một số người dân ùa tới và giúp dựng lại chiếc xe máy bị đổ đang đè lên nạn nhân.

Những động thái trên mạng xã hội và diễn biến xung quanh gốc cây 55 đã khiến chính quyền phải lên tiếng.

Vào tối 17/8/2026, trên VTV, Đại tá Nguyễn Đức Long, Phó Giám đốc Công an thành phố Hà Nội, cho biết danh tính người lái xe gây tai nạn là Nguyễn Sỹ Cương đúng như thông tin đồn đoán lâu nay.

Cơ quan điều tra xác định ông này có hành vi vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ, theo Khoản 1, Điều 260 Bộ luật Hình sự (BLHS).

Theo Đại tá Long, ông Cương đã thành khẩn khai nhận tất cả hành vi, tích cực khắc phục hậu quả và được gia đình nạn nhân viết đơn đề nghị miễn truy cứu trách nhiệm hình sự.

"Căn cứ tài liệu, chứng cứ và trên cơ sở đánh giá khách quan, toàn diện, cùng với đối chiếu quy định pháp luật thì xác định ông Cương có đủ điều kiện để được miễn truy cứu trách nhiệm hình sự," Đại tá Long nói.

Tuy nhiên, thông báo của Công an Hà Nội vẫn không thể đặt dấu chấm hết đối với vụ vi phạm giao thông nghiêm trọng này.

Điều kiện nào để miễn trách nhiệm hình sự?

Xét trên phương diện pháp lý, có ít nhất hai vấn đề cần được làm rõ.

Thứ nhất, Cơ quan điều tra có quyền miễn trách nhiệm hình sự cho ông Cương hay không và nếu có, thì dưới hình thức nào.

Thứ hai, ông Cương có đủ điều kiện để được miễn truy cứu trách nhiệm hình sự hay không.

Trước hết, miễn trách nhiệm hình sự có thể được quyết định bởi cả ba cơ quan tiến hành tố tụng, gồm Cơ quan điều tra công an, Viện kiểm sát nhân dân và Tòa án, thẩm quyền này gắn với từng giai đoạn tố tụng.

Trong giai đoạn điều tra, Thủ trưởng Cơ quan điều tra miễn trách nhiệm hình sự bằng quyết định đình chỉ điều tra, điều này được quy định tại Điểm g Khoản 2 Điều 36 Bộ luật Tố tụng Hình sự về nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra.

Tiếp theo, Điểm a Khoản 1 Điều 230 Bộ luật Tố tụng Hình sự quy định Cơ quan điều tra ra quyết định đình chỉ điều tra khi "có một trong các căn cứ quy định tại Khoản 2 Điều 155 và Điều 157 của Bộ luật này hoặc có căn cứ quy định tại Điều 16 hoặc Điều 29 hoặc khoản 2 Điều 91 của Bộ luật hình sự".

Khoản 2 Điều 155 Bộ luật Tố tụng Hình sự (người yêu cầu khởi tố rút yêu cầu đối với các tội chỉ khởi tố theo yêu cầu của bị hại, trừ trường hợp việc rút yêu cầu do bị ép buộc, cưỡng bức) không áp dụng trong trường hợp ông Cương vì vụ án không thuộc diện khởi tố theo yêu cầu của bị hại

Điều 157 Bộ luật Tố tụng Hình sự (8 căn cứ không khởi tố vụ án hình sự) không áp dụng trong trường hợp ông Cương vì hành vi của ông này đã cấu thành tội phạm theo Điều 260 Bộ luật Hình sự.

Điều 16 Bộ luật Hình sự (tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội) không áp dụng trong trường hợp ông Cương vì tội phạm đã hoàn thành.

Khoản 2 Điều 91 Bộ luật Hình sự (Người dưới 18 tuổi phạm tội) không áp dụng trong trường hợp ông Cương.

Như vậy, Cơ quan điều tra Công an Hà Nội chỉ có thể dựa vào Điều 29 Bộ luật Hình sự (các căn cứ miễn trách nhiệm hình sự) để ra quyết định đình chỉ điều tra đối với ông Cương.

Qua giải trình vắn tắt của Đại tá Long, trường hợp của ông Cương ứng với hai quy định của điều luật này.

Thứ nhất là là Điểm c Khoản 2 (Người phạm tội tự thú, khai rõ sự việc, góp phần có hiệu quả vào việc phát hiện và điều tra tội phạm, cố gắng hạn chế đến mức thấp nhất hậu quả của tội phạm và lập công lớn hoặc có cống hiến đặc biệt, được Nhà nước và xã hội thừa nhận)

Quy định thứ hai là Khoản 3 (Người thực hiện tội phạm ít nghiêm trọng hoặc tội phạm nghiêm trọng do vô ý gây thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm hoặc tài sản của người khác và được người bị hại hoặc người đại diện của người bị hại tự nguyện hòa giải và đề nghị miễn trách nhiệm hình sự, thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự).

Cần nhắc lại rằng mỗi quy định trên là những điều kiện có tính liên kết, tức người phạm tội phải thỏa mãn đồng thời nhiều yếu tố: tự thú, khai rõ sự việc, góp phần điều tra, hạn chế hậu quả... Chỉ cần một yếu tố không thỏa mãn là đủ để loại trừ toàn bộ quy định.

Thế nhưng, ông Cương có thể đã không thỏa mãn cả hai quy định này vì: 1/đã cố ý không cứu giúp hai nạn nhân đang trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, ngược hẳn với tiêu chí "cố gắng hạn chế đến mức thấp nhất hậu quả của tội phạm" và 2/tội phạm mà ông này thực hiện không phải là "tội phạm nghiêm trọng" mà là "tội phạm rất nghiêm trọng".

Về khả năng có hành vi "cố ý không cứu giúp nạn nhân" của ông Cương, có một số điểm lưu ý sau đây:

Một là, Đại tá Nguyễn Đức Long, Phó Giám đốc Công an thành phố Hà Nội, trên VTV ngày 17/8/2026, không nhắc đến chuyện ông Cương đã cứu giúp nạn nhân tại thời điểm ngay sau khi tai nạn xảy ra.

Hai là, các phóng viên có mặt tại hiện trường ngay sau tai nạn xảy ra cũng không ghi nhận việc này.

Phóng viên Thanh Hà của báo Tiền Phong đã ghi lại lời kể của một số nhân chứng, theo đó "ngay sau khi phát hiện sự việc, người dân đã báo cho lực lượng chức năng và hỗ trợ nạn nhân."

Phóng viên Minh Tuệ báo VTC NEWS tường thuật: "Vụ tai nạn khiến ông H. gãy chân, cháu T. đứt rời chân phải. Cơ quan chức năng phối hợp người dân đưa 2 nạn nhân tới bệnh viện cấp cứu."

Chính vì thế, vấn đề ông Cương có tham gia cứu giúp nạn nhân vào thời điểm đó hay không vẫn là điều cần được làm rõ.

Thứ ba, đoạn video được cho là ghi lại diễn biến vụ tai nạn, như đã đề cập, cho thấy cả người đàn ông lái BMW lẫn người đàn bà ngồi cùng xe đã rời xe mà không có bất cứ động tác nào cứu giúp hai nạn nhân.

Tất nhiên, chỉ có thể xác định hai người này đã rời khỏi phạm vi khu vực mà camera có thể bao quát.

Việc xác định họ có rời khỏi hiện trường hay không cần được cơ quan điều tra làm rõ.

Thêm vào đó, để bảo đảm đoạn video này là xác thực, không phải sản phẩm được tạo dựng, nó phải được giám định bởi cơ quan có thẩm quyền cũng như kết luận giám định phải được công bố.

Có là tình tiết tăng nặng?

Trong khi thiếu các bằng chứng và thông tin chứng minh ông Nguyễn Sỹ Cương đã tham gia cứu giúp nạn nhân ngay sau khi gây tai nạn, thì lại có thông tin, hình ảnh có thể cho thấy ông đã rời hiện trường.

Vấn đề đặt ra là: nếu có hành vi bỏ mặc hai cha con nạn nhân đang trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng do chính mình gây ra, ông Cương không thể được áp dụng Khoản 1 Điều 260 BLHS (Phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm trong các trường hợp:

a) Làm chết 01 người hoặc gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 01 người với tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên…) mà phải bị áp dụng Khoản 2 của điều luật này (Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 03 năm đến 10 năm: …

c) Gây tai nạn rồi bỏ chạy để trốn tránh trách nhiệm hoặc cố ý không cứu giúp người bị nạn…).

Khoản 3 Điều 9 Phân loại tội phạm Bộ luật Hình sự quy định: "Tội phạm rất nghiêm trọng là tội phạm có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội rất lớn mà mức cao nhất của khung hình phạt do Bộ luật này quy định đối với tội ấy là từ trên 7 năm đến 15 năm tù."

Nếu ông Cương bỏ mặc nạn nhân sau khi gây tai nạn, thì phải được điều chỉnh bởi Điểm c Khoản 2 Điều 260 Bộ luật Hình sự với trần khung hình phạt là 10 năm tù, là tội phạm rất nghiêm trọng.

Tính chất "rất nghiêm trọng" của tội phạm "cố ý không cứu giúp người bị nạn" còn được thể hiện qua việc các nhà lập pháp Việt Nam thiết kế nó thành một tội riêng - Tội không cứu giúp người đang ở trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, quy định tại Điều 132 Bộ luật Hình sự.

Với thiết kế này, luật hình sự Việt Nam tương đương luật hình sự các nước phát triển nhất thế giới.

Tùy theo bang ở Mỹ mà hành vi "rời hiện trường tai nạn" (leaving the scene of an accident) được quy định là trọng tội (felony) riêng biệt hoặc tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.

Ở Đức, việc không cứu giúp người gặp nạn tự nó là một tội danh độc lập (§323c StGB – Unterlassene Hilfeleistung), tồn tại song song với tội gây tai nạn – nghĩa là nghĩa vụ cứu giúp được luật bảo vệ như một lợi ích công cộng độc lập, không phụ thuộc ý chí nạn nhân.

Cần nói thêm rằng việc ông Cương bồi thường và người bị hại là ông Đỗ Việt Hùng, đồng thời là người đại diện cho một người bị hại khác đã chết là con gái ông, nữ sinh Đỗ Ngọc Phương Thùy, tự nguyện hòa giải và đề nghị miễn trách nhiệm hình sự cho ông này chỉ có giá trị như tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo Điểm b Khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự (Người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả) để tòa án cân nhắc khi quyết định hình phạt, chứ không loại trừ được trách nhiệm hình sự của ông cựu Phó Chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại của Quốc hội.

Tóm lại, việc Cơ quan điều tra Công an Hà Nội và Viện Kiểm sát nhân dân thành phố Hà Nội miễn trách nhiệm hình sự cho ông Nguyễn Sĩ Cương có thể trái luật hình sự.

Để bảo đảm công lý và công bằng xã hội, Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao cần hủy quyết định miễn trách nhiệm hình sự đối với ông Cương của Cơ quan điều tra Công an thành phố Hà Nội, đồng thời yêu cầu cơ quan tiến hành tố tụng này căn cứ thẩm quyền quy định tại Điểm a Khoản 2 Điều 36 Bộ luật Tố tụng Hình sự ra quyết định khởi tố bị can đối với ông này.

* Tác giả là một luật gia, học giả và nhà bất đồng chính kiến, cựu tù nhân chính trị Việt Nam, từng là cán bộ Bộ Ngoại giao Việt Nam trong 30 năm, hiện sống tại Hoa Kỳ.