Марказий Осиё: иқтисоди ярим триллион доллардан ошган минтақада ЕИ нега эркинликлардан хавотирда?

The Times of Central Asia ҳисоб-китобларига кўра, Марказий Осиё иқтисодининг умумий ҳажми тахминан 543 миллиард долларга етган.

Қозоғистон минтақа ялпи ички маҳсулотининг қарийб 56 фоизини, экспортнинг 66 фоизини ва тўпланган хорижий инвестицияларнинг қарийб 69 фоизини таъминлаб, иқтисодий етакчиликни сақлаб қолмоқда.

Ўзбекистон эса иқтисодиётининг тез ўсиши ва инвестициялар оқимининг ортиши ҳисобига минтақанинг иккинчи йирик иқтисоди сифатида ўз мавқеини мустаҳкамламоқда.

Иқтисодий ўсиш ва инвестициялар оқими кучаяётган бир пайтда, Европа Иттифоқининг 2025 йил бўйича ҳисоботида Марказий Осиёнинг қатор давлатларида инсон ҳуқуқлари, сўз эркинлиги ва фуқаролик жамияти билан боғлиқ муаммолар сақланиб қолаётгани қайд этилган.

Нега Марказий Осиё иқтисоди тез ўсмоқда?

Марказий Осиёнинг беш мамлакати жами 139 миллиард долларлик экспортни амалга оширган бўлиб, унинг асосий қисми Қозоғистон ҳиссасига тўғри келади. The Times of Central Asia нашри чоп этган ҳисоботга таяниб The Astana Times келтирган маълумотларга кўра, минтақа экспортининг 66 фоизи ёки 92 миллиард доллари Қозоғистон ҳиссасига тўғри келган. Шу билан бирга, Ўзбекистон 32 миллиард долларлик экспорт билан умумий ҳажмнинг 23 фоизини таъминлаган. Туркманистон 7 миллиард доллар, Қирғизистон 6 миллиард доллар ва Тожикистон тахминан 1,6 миллиард долларлик экспортни қайд этган. Қозоғистон ва Тожикистон бўйича маълумотлар 2024 йил кўрсаткичларига асосланган.

Нашр таҳлилига кўра, бу рақамлар Марказий Осиё иқтисодий тузилмасида Қозоғистоннинг алоҳида ўрин тутишини кўрсатади. Мамлакат нафақат минтақа ялпи ички маҳсулотининг энг катта қисмига эга, балки халқаро товар ва савдо бозорлари билан боғловчи асосий иқтисодий кўприк вазифасини ҳам бажармоқда. Бунда Қозоғистоннинг йирик энергетика ва минерал ресурслар базаси, шунингдек, нисбатан ривожланган транспорт ва саноат инфратузилмаси муҳим омил сифатида тилга олинган.

Шу билан бирга, муаллифлар Марказий Осиёда иқтисодий интеграция жараёни ҳам тезлашаётганига эътибор қаратади. Транспорт йўлакларининг ривожланиши ва минтақавий савдо алоқаларининг кенгайиши мамлакатлар ўртасидаги иқтисодий боғлиқликни кучайтирмоқда. Бироқ экспорт ҳажмининг катта қисми бир мамлакат ҳиссасига тўғри келиши келажакда иқтисодиётларни диверсификация қилиш масаласини янада муҳимлаштириши мумкин.

Бу ўсишнинг асосий драйверлари кимлар?

The Astana Times нашрининг қайд этишича, келтирилган рақамлар минтақа иқтисодий тузилмасидаги аниқ бир тенденцияни кўрсатади. Нашр таҳлилига кўра, Қозоғистон Марказий Осиё ялпи ички маҳсулотининг қарийб 56 фоизини, экспортнинг 66 фоизини ва тўпланган тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларнинг қарийб 69 фоизини таъминлайди. Бу эса мамлакат минтақа аҳолисининг атиги чорак қисмини ташкил этишига қарамай кузатилмоқда. Муаллифлар фикрича, бундай концентрация Қозоғистонни минтақанинг асосий иқтисодий таянч марказига айлантирмоқда.

Мамлакат иқтисоди кўрсаткичлари фақат унинг ўзигина эмас, балки бутун минтақа учун аҳамият касб этади. Айниқса, Марказий Осиё давлатлари Хитой, Европа ва Яқин Шарқ билан боғловчи янги транспорт йўлаклари, энергетика алоқалари ва саноат таъминот занжирларини ривожлантиришга интилаётган бир пайтда бу аҳамият янада ортиб бормоқда.

Бироқ маълумотлар минтақадаги ўзгариб бораётган шароитларга ҳам ишора қилади. 147 миллиард долларлик иқтисод ва катта аҳоли сонига эга Ўзбекистон тобора муҳим иккинчи иқтисодий ўсиш марказига айланиб бормоқда, дея ёзади маҳаллий нашриётлар. Шу билан бирга, бошқа давлатлар ҳам инвестицияларни жалб қилиш ва минтақавий савдо тармоқларидаги ўрнини мустаҳкамлашга ҳаракат қилмоқда.

Марказий Осиё янги инвестиция манзилига айланяптими?

Июн ойида BBC O'zbek Тошкент халқаро инвестиция форумини Ўзбекистоннинг хорижий сармояларни жалб қилиш ва халқаро бизнес билан алоқаларни кенгайтиришдаги муҳим майдонларидан бири сифатида таърифлаган эди. Форум 2022 йилда йўлга қўйилган бўлиб, иштирокчи давлатлар ва меҳмонлар сони йил сайин ортиб бормоқда. Бу йилги форум эса 100 дан ортиқ мамлакатдан келган давлат вакиллари, инвесторлар ва бизнес раҳбарларини жамлади.

Gazeta.uz нашри июн ойида эълон қилган таҳлилий мақолада халқаро экспертлар глобал беқарорлик шароитида Марказий Осиёнинг инвестициявий жозибадорлиги ортиб бораётганига эътибор қаратган. Жаҳон иқтисоди бир вақтнинг ўзида бир нечта жиддий чақириқларга - қуролли можаролар, санкциялар босими, савдо чекловлари ва анъанавий логистика йўналишларининг қайта шаклланишига дуч келмоқда.

Marco Polo Ventures инвестиция компанияси раҳбари Сачдев Рамакришнанинг таъкидлашича, сўнгги йиллар узоқ вақт давомида энг ишончли деб ҳисобланган иқтисодиётлар ва савдо марказлари ҳам заиф эканини кўрсатди.

«Геосиёсий ва иқтисодий муҳитнинг барқарорлиги бизнес ва инвестициялар учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Сўнгги воқеалар кутилмаган ва вайронкор бўлди, дунёдаги энг хавфсиз иқтисодий марказлардан айримлари жиддий силкинишларга дуч келди. Шу фонда Марказий Осиё нисбатан барқарор тинчлик ороли сифатида кўринмоқда», деди у.

Ўзбекистон: тез ўсиш ортида нима турибди?

Ўзбекистон Республикаси Марказий банки маълумотларига кўра, бу йилнинг биринчи ярмида мамлакатга хориждан келиб тушган пул ўтказмалари 13 фоизга ошиб, 9,3 миллиард долларни ташкил қилди. Марказий банк шарҳида келтирилган Миграция агентлиги маълумотларига кўра, айни пайтда қарийб 1,4 миллион Ўзбекистон фуқароси 40 га яқин давлатда меҳнат қилмоқда

The Times of Central Asia нашри апрел ойида Жаҳон банки Ўзбекистоннинг ташқи чақириқларга нисбатан барқарорлиги ва иқтисодий ўсишнинг юқори суръатларини алоҳида таъкидлади.

Ўзбекистон иқтисоди сезиларли тезлашишни намойиш этди: ялпи ички маҳсулот ўсиши ўтган йилги 6,7 фоиздан 7,7 фоизга етди. Ўсишнинг асосий омиллари сифатида олтиннинг юқори нархлари, инвестицияларга бўлган фаол талаб, уй хўжаликларининг реал даромадлари ошиши, кредитлаш ҳажмининг кенгайиши ҳамда давом этаётган таркибий ислоҳотлар қайд этилди.

Gazeta.uz нашри март ойида хабар беришича, Жаҳон банки Ўзбекистоннинг Жаҳон савдо ташкилотига (ЖСТ) аъзолик борасидаги илгарилаши кутилганидан тезроқ кечаётганини қайд этган. Бироқ банк мутахассислари узоқ муддатли иқтисодий ўсиш учун давлат корхоналарини ислоҳ қилиш ва рақобат муҳитини кучайтириш зарурлигини таъкидлаган.

Жаҳон банки Ўзбекистоннинг ЖСТга аъзо бўлиш жараёнидаги илгарилашини кутилганидан тезроқ деб баҳолаган. EUROUZ Европа ва Ўзбекистон бизнес ассоциацияси томонидан ўтказилган «Ўзбекистон иқтисодий шарҳи – 2026» тадбирида сўз олган Жаҳон банкининг Ўзбекистондаги ваколатхонаси катта иқтисодчиси Пинар Яшар мамлакат сўнгги йилларда бу йўналишда салмоқли натижаларга эришганини таъкидлаган.

"Барча қийинчиликлар ва глобал ноаниқликларга қарамай, 2025 йилда Ўзбекистон иқтисоди 7,7 фоизли ўсишни кўрсатди, бу жуда юқори кўрсаткичдир. Шу билан бирга, инфляция секинлашгани ва миллий камбағаллик даражаси пасайгани кузатилди", деди Жаҳон банки вакили.

Молиявий ташкилот, шунингдек, Ўзбекистоннинг бу борадаги ишларини юқори баҳолайди - мамлакатда камбағаллик даражаси 2021 йилдаги 17 фоиздан 2025 йилга келиб 5,8 фоизгача тушди.

"Ислоҳотларнинг умумий йўналиши мутлақо аниқ ва имкониятлар эшиги очиқ. Агар Ўзбекистон барча бозор иштирокчилари учун тенг шароитларни таъминласа, шаффоф хусусийлаштиришни амалга оширса ва ЖСТга аъзо бўлиш билан боғлиқ мажбуриятларни мустаҳкамласа, мамлакат юқори иқтисодий ўсишни барқарор самарадорликка ва янги иш ўринлари яратишга айлантира олади", дея хулоса қилди Жаҳон банки катта иқтисодчиси.

Унинг қўшимча қилишича, Жаҳон банки Ўзбекистон ҳукумати билан ҳамкорликни давом эттиришга, молиявий ва таҳлилий ёрдам кўрсатишга ҳамда ислоҳотларни амалга ошириш жараёнини қўллаб-қувватлашга тайёр.

Қозоғистон: иқтисодий етакчилик ва янги чақириқлар

Қозоғистон Марказий Осиёдаги энг йирик иқтисодиёт бўлиб қолмоқда. Иқтисодий ўсишнинг асосий драйвери сифатида нефт соҳаси ўз аҳамиятини сақлаб турибди. Шу билан бирга, айниқса машинасозлик ва металлургия каби ишлаб чиқариш тармоқлари ҳам жадал ривожланмоқда. Мамлакат бўйлаб янги заводлар ишга туширилмоқда.

Бироқ ўтган йили инфляция даражаси тахминан 12,3 фоизни ташкил этди, бу эса аҳолининг харид қобилиятига салбий таъсир кўрсатди. Юқори фоиз ставкалари ҳамон уй хўжаликлари истеъмолини чеклаб турибди.

Қозоғистон иқтисоди ҳанузгача нефт ва газ соҳасига катта даражада боғлиқ бўлиб қолмоқда. Бу тармоқлар мамлакат ялпи ички маҳсулотининг 20-25 фоизини, экспортнинг 50 фоиздан ортиғини ҳамда бюджет даромадларининг салмоқли қисмини таъминлайди. Бундай тузилма хомашё нархлари юқори бўлган даврларда иқтисодий барқарорликни қўллаб-қувватлайди, аммо мамлакатни ташқи зарбаларга нисбатан заиф ҳолатда қолдиради.

Транспорт ва логистика соҳаси ҳам муҳим йўналишлардан бири ҳисобланади. Транскаспий транспорт йўлагининг ривожланиши аллақачон юк ташиш ҳажмини оширмоқда.

Қозоғистоннинг кенг ер ресурслари ҳисобга олинса, агросаноат соҳасида ҳам катта имкониятлар сақланиб қолмоқда. Машинасозлик тармоғи ҳам ҳали тўлиқ ривожланмаган соҳалардан бири ҳисобланади. Чунки қазиб чиқариш саноатида фойдаланилаётган жиҳозларнинг катта қисми ҳозирча импорт қилинади.

Қолган Марказий Осиё давлатлари-чи?

The Times of Central Asia нашриёти қолган Марказий Осиё давлатларида иқтисодий ўсиш ҳақида ҳам маълумот берган.

Қирғизистонда қурилиш соҳаси иқтисодий ўсишнинг асосий драйверларидан бирига айланиб, давлатнинг «Менинг уйим 2021-2026» ипотека дастури ҳисобига 29 фоизга ўсди ва бу Бишкек ҳамда бошқа ҳудудларда уй-жой қурилиши билан бирга цемент, ғишт ва пардозлаш материаллари ишлаб чиқаришини ҳам рағбатлантирди.

Мамлакатда асосий капиталга киритилган инвестициялар 18,2 фоизга, хорижий инвестициялар эса 17,5 фоизга ўсди, бунга инфратузилма лойиҳалари ва маҳаллий инвесторлар фаоллиги туртки бўлди.

Иқтисодий ўсиш фонида ўртача ойлик номинал иш ҳақи 19,2 фоизга ошди. Инфляция ҳисобга олинган тақдирда ҳам аҳолининг реал даромадлари олти ой давомида 12 фоизга кўпайди. Бу эса ички истеъмол талабини қўллаб-қувватлади. Шу билан бирга, инфляция даражаси 8 фоиздан юқори бўлиб қолмоқда.

Таҳлилчиларнинг қайд этишича, иқтисодий ўсишнинг бир қисми Россиянинг Украинага босқинидан кейин савдо ва логистика йўналишларининг қайта шаклланиши билан ҳам боғлиқ.

Тожикистон ялпи ички маҳсулоти 2025 йилда 8,4 фоизга ўсди. Бунда мамлакатнинг асосий экспорт маҳсулоти бўлган олтин нархининг юқори бўлиши муҳим омиллардан бири бўлди. Инфратузилмага, айниқса Роғун гидроэлектр станцияси қурилишига катта инвестициялар киритилди. Меҳнат муҳожирлари юборган пул ўтказмалари ошиши ҳам ички талабни қўллаб-қувватлади.

Иккинчи йил кетма-кет иқтисодиёт 8,4 фоизга кенгайиб, 2025 йил охирига бориб қарийб 18 миллиард долларга етди.

Иқтисоднинг қарийб 70 фоизини ташкил қилувчи учта асосий соҳа ўсишда давом этмоқда: қишлоқ хўжалиги (ЯИМнинг 23 фоизи), саноат (22 фоиз) ва савдо (14 фоиз).

Туркманистон дунёдаги энг ёпиқ иқтисодиётлардан бири бўлиб қолмоқда ва мавжуд маълумотлар асосан расмий баёнотлар ҳамда билвосита баҳолашларга асосланади.

Феврал ойида Президент Сердар Бердимуҳамедов мамлакат ялпи ички маҳсулоти 2025 йилда 6,3 фоизга ўсганини маълум қилди. Расмий рақамларга кўра, саноат ишлаб чиқариши 1,8 фоизга, савдо 9,6 фоизга, қишлоқ хўжалиги эса 7 фоизга ўсган. Инвестициялар ҳажми 6 фоизга кўпайган ва қарийб 7 мингта иш ўрни яратилган.

Бундан олдин мамлакат молия ва иқтисод вазири 2024 йилда ялпи ички маҳсулот 68,7 миллиард доллардан ошганини маълум қилган эди.

Юқори ўсиш ортида сақланиб қолаётган хавфлар

Шу билан бирга, таҳлилчилар Марказий Осиё иқтисодидаги юқори ўсиш кўрсаткичлари ортида қатор тизимли муаммолар сақланиб қолаётганига эътибор қаратмоқда.

Ялпи иқтисодий ўсиш юқори бўлишига қарамай, Жаҳон банки маълумотлари минтақа давлатлари ўртасида даромадлар бўйича жиддий тафовутлар сақланиб қолаётганини кўрсатади. Қозоғистонда аҳоли жон бошига ялпи ички маҳсулот тахминан 14154 долларни ташкил этса, Ўзбекистонда бу кўрсаткич 3162 доллар, Қирғизистонда эса тахминан 2420 доллар атрофида. АҚШда эса ушбу кўрсаткич 84 минг доллардан ошади.

Мутахассислар Марказий Осиёдаги ҳозирги иқтисодий ўсиш даражалари ташқи шокларга нисбатан ҳали ҳам заифлигича қолаётганидан огоҳлантирмоқда. Хусусан, Хитой иқтисодиёти ўсишининг секинлашиши, углеводородлар ва металларга бўлган жаҳон талаби ўзгариши, шунингдек геосиёсий беқарорлик асосий хавфлар сифатида кўрсатилмоқда.

Таҳлилчилар 2027 йилга келиб иқтисодий ўсиш суръатлари пасайиши мумкинлигини ҳам тахмин қилмоқда. Уларга кўра, ялпи ички маҳсулот ўсиши 4-5 фоиз даражасигача тушиши эҳтимолдан холи эмас.

Ҳозирча минтақа олдидаги асосий вазифа тез иқтисодий ўсишни меҳнат унумдорлигининг барқарор ошишига, аҳолининг реал даромадлари кўпайишига ва институтларнинг мустаҳкамланишига айлантиришдан иборат. Фақат шундагина юқори ЯИМ кўрсаткичлари аҳоли турмуш даражасининг узоқ муддатли яхшиланишига олиб келиши мумкин, дея қўшимча қилади The Times of Central Asia нашри.

ЕИ ҳисоботи: иқтисодий ўсишга қарамай, эркинликлар борасида хавотирлар аримаган

Иқтисодий кўрсаткичлар яхшиланиб бораётган бир пайтда, Европа Иттифоқининг инсон ҳуқуқлари ва демократия бўйича сўнгги ҳисоботида Марказий Осиё давлатларида, жумладан Ўзбекистонда ҳам фуқаролик эркинликлари соҳасидаги ҳолат юзасидан хавотирлар билдирилган. Брюссел баҳосига кўра, 2025 йил давомида Ўзбекистонда инсон ҳуқуқлари ва демократия билан боғлиқ вазият ёмонлашишда давом этган, сўз ва матбуот эркинлиги, фуқаролик жамияти ҳамда сиёсий ҳуқуқлар соҳасидаги муаммолар эса сақланиб қолган. ЕИ ҳисоботида Марказий Осиёнинг бошқа мамлакатларида ҳам ўхшаш муаммолар қайд этилган.

Ҳисоботда айтилишича, 2025 йилда Ўзбекистонда инсон ҳуқуқлари ва демократия соҳасидаги вазият мунтазам равишда ёмонлашишда давом этди, деярли барча йўналишларда ортга кетиш кузатилди ва ҳукумат инсон ҳуқуқлари масаласига етарлича эътибор бермай қўйди.

Расмий ислоҳотларга қарамай, фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқларга чекловлар қайд этилди. Ҳукумат кенг талқин қилиниши мумкин бўлган жиноий моддалар асосида журналистлар, блогерлар ва инсон ҳуқуқлари ҳимоячиларини таъқиб қилиш ва қамоққа олиш орқали сўз эркинлиги ҳамда тинч йиғилишлар эркинлигини чеклашда давом этди. Адвокатлар лицензиясининг тўхтатилиши ва қўрқитиш ҳолатларига дуч келди - дейилади ҳисоботда.

Европа Иттифоқи ҳисоботида таъкидланишича, инсон ҳуқуқлари ҳимоячилари ва фуқаролик жамияти ташкилотларининг вазияти мураккаблигича қолди. Нодавлат ташкилотларни рўйхатдан ўтказиш ва уларни молиялаштиришга оид чекловлар фаолиятни чеклашда давом этди.

ЕИ баҳосига кўра, 2025 йилда матбуот эркинлиги билан боғлиқ вазият ҳам ёмонлашган. Ҳисоботда камида уч нафар таниқли аёл журналист нишонга олингани, бир қатор журналистлар ҳибсда қолаётгани, ҳибсхоналардаги муносабат ва ЛГБТИ жамоаси вакиллари ҳуқуқлари бўйича хавотирлар сақланиб қолаётгани қайд этилган.

ЕИ делегацияси инсон ҳуқуқларининг жиддий бузилиши ҳолатларини дипломатик мулоқотлар орқали кўтариб чиқди, жумладан қамоқдаги фаол Давлетмурат Тажимуратовни бориб кўриш бўйича ЕИ, Буюк Британия ва АҚШнинг қўшма сўровини илгари сурди. Делегация инсон ҳуқуқлари ҳимоячиларига оид суд жараёнларини кузатди ва ижтимоий тармоқлар орқали алоҳида ҳуқуқ ҳимоячиларини қўллаб-қувватлади.

Европа Иттифоқи ҳисоботида Ўзбекистон ЕХҲТ ва БМТ доирасида берилган қатор тавсияларни амалга оширишда сезиларли силжишга эришмаганини қайд этилган. Ҳисоботда ЕИ ННТлар фаолиятига қўйилган чекловлар, ёпиқ суд жараёнлари ва хорижий молиялаштиришга оид талаблар юзасидан ҳам танқид билдирилган. Шу билан бирга, ҳисоботда атроф-муҳит ва ижтимоий сиёсат соҳаларидаги айрим ижобий ўзгаришлар қайд этилган бўлса-да, улар фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар соҳасидаги умумий муаммоларни бартараф этмагани таъкидланган.

Шарифа Мурод фикрича, иқтисодий ўсиш билан инсон ҳуқуқлари ва эркинликлар соҳасидаги тараққиёт бир хил суръатда кечмаётганининг сабабларидан бири аҳолининг ўз ҳуқуқлари ҳақидаги билимлари оз эканига боғлиқ бўлиши мумкин. "Кейин тарихдан қолган "оч қорним, тинч қулоғим" деган мақолнинг ҳали ҳам долзарблигидир", деди у.

"Ўзбекистонда одамлар инсон ҳуқуқлари нима, сўз эркинлиги мамлакатга қандай фойда келтиради, демократик институтларнинг ўрни одамларнинг яхши яшаши учун қандай аҳамиятга эга деган саволларга жавоб изламайди. Ва бу саволларга жавоб излаганлар "қора рўйхат"га тушишини билади. Шунинг учун бор билимини, кучини, меҳнатсеварлигини меҳнат қилишга, тадбиркорликка, пул топишга қаратади", деди Шарифа Мурод.

Бунга мисол сифатида у ўз фаолиятидан бир воқеани келтиради.

Унинг айтишича, бир тадбиркор фаолият юритган ҳудудда учта тол дарахти кесиб ташланганидан сўнг бу ҳақда ижтимоий тармоқларда видео эълон қилган. Бироқ муҳокамаларда дарахтларнинг кесилиши эмас, балки тадбиркор фаолиятига салбий таъсир кўрсатилиши мумкинлиги кўпроқ баҳс мавзусига айланган.

"Лекин тадбиркорнинг иши тўхтаб қолса, унинг қўлида ишлаётганлар оч қолади, деган фикрлар кўп бўлди", деди Шарифа Мурод.

Унинг таъкидлашича, айнан шундай муносабат инсон ҳуқуқлари, сўз эркинлиги ва демократик институтлар ҳақидаги баҳслар жамиятда нега кенг қўллаб-қувватланмаслигини кўрсатади. "Энди ўйлаб кўринг, худди шундай фикрловчилар жамиятида инсон ҳуқуқлари, сўз эркинлиги, демократик институтлар ривожлана оладими?", деди у. "Энг қизиғи 300 минг кўришлар ва шунга яқин комментлар ёзилган ўша риллсим Инстаграм саҳифамдан йўқолиб қолди. Тoпа олмаяпман".

Шарифа Мурод фикрича, иқтисодий ўсиш манзарасида сўз эркинлиги чекланиб қолаётганининг яна бир сабаби бошқарув тизими, суд-ҳуқуқ органлари ва куч ишлатар тизимларнинг оддий аҳолига қилаётган муносабати билан боғлиқ. Унинг таъкидлашича, бу тизимлар учун ҳам кўпинча иқтисодий кўрсаткичлар ва молиявий манфаатлар инсон ҳуқуқлари ёки сўз эркинлиги каби қадриятлардан устунроқ аҳамиятга эга. "Уларнинг ўзига демократик ривожланиш, сўз эркинлиги керак эмас. Уларга ҳам иқтисодий ўсиш, пулини кўпайтириш керак", деди у.

"Аввал Каримов даврида инсон ҳуқуқлари Ўзбекистонда йўқ деб бонг урилган ва иккинчи ҳукумат амалга келгандан сўнг 2016 йилдан 2019 йилгача сал эркинлик берилган эди. Афсуски, йилдан йилга яна ўша эски тизимга қайтилаётгандек», дейди Шарифа Мурод. "Сирожиддин Одилов, Абдуқодир Мўминов, Олимжон Ҳайдаров, Суннатилла Қамчиев, Жавоҳир Мўминов кейслари бунга мисол бўла олади".

ЕИ ҳисоботида таъкидланишича, Қозоғистонда 2025 йилда инсон ҳуқуқлари ва демократия соҳасидаги вазият аралаш манзарани намоён этган: бир томондан сиёсий ва суд ислоҳотлари давом этган бўлса, иккинчи томондан фуқаролик жамияти, мустақил ОАВ ва сиёсий фаоллар учун чекловлар сақланиб қолган.

Ҳисоботда қайд этилишича, Қозоғистонда фуқаролик жамияти ва мустақил ОАВ учун макон қисқарган, журналистларга босим ва тинч йиғилишларга чекловлар сақланиб қолган. Шунингдек, йил охирида "анъанавий бўлмаган жинсий муносабатлар тарғиботи"ни тақиқловчи қонун қабул қилиниши ЛГБТИ шахслар ҳуқуқлари бўйича хавотирларни кучайтирган.

2025 йилда ЕИ делегацияси мамлакатда инсон ҳуқуқлари ва демократия мавзусидаги дастур доирасида жами 4,8 миллион евро маблағ ажратилган еттита икки томонлама лойиҳани бошқарди.

Ҳисоботга кўра, Қирғизистонда 2025 йилда инсон ҳуқуқлари соҳасидаги вазият ёмонлашишда давом этган. Журналистлар ва фуқаролик жамияти вакилларига босим кучайган, янги ОАВ тўғрисидаги қонун барча медиа воситалари учун мажбурий рўйхатдан ўтиш талабини жорий қилган ва хорижий мулкчиликни 35 фоиз билан чеклаган. ЕИ, шунингдек, сўз эркинлиги, диний эркинлик, ЛГБТИ шахсларга нисбатан камситиш ва озчиликлар ҳуқуқлари бўйича хавотирлар сақланиб қолаётганини қайд этган.

ЕИ Қирғизистонда гендер тенглиги, ёшларни қўллаб-қувватлаш, инсон ҳуқуқлари ва суд тизими ислоҳотларига қаратилган дастурларни давом эттирди.

Ҳисоботда қайд этилишича, Тожикистонда 2025 йилда сўз эркинлиги ва фуқаролик майдонига қўйилган чекловлар сақланиб қолган, мустақил журналистлар ва инсон ҳуқуқлари ҳимоячилари қамоқ ҳамда узоқ муддатли жазоларга дуч келган. Human Rights Watch маълумотларига кўра, камида етти нафар журналист ўз фаолияти билан боғлиқ айбловлар асосида қамоққа ташланган. Ҳисоботда, шунингдек, қийноқлар ҳақидаги хавотирлар, афғон қочқинларининг мажбурий депортацияси ва мухолифат вакилларини ҳимоя қилгани учун 23 йиллик жазони ўтаётган адвокат Бузургмеҳр Ёров иши тилга олинган. Помирлик фаоллар ва журналистлар ҳам қамоқда сақланаётгани, уларнинг айримлари «экстремист» ёки жиноятчи сифатида тавсифланаётгани қайд этилган.

Ҳисоботга кўра, Туркманистонда 2025 йилда инсон ҳуқуқлари соҳасидаги вазият мураккаблигича қолган. Freedom House мамлакатни 100 баллдан 1 балл билан баҳолаб, «эркин эмас» давлатлар қаторига киритган. Сўз эркинлиги, ОАВ, йиғилишлар ва ҳаракатланиш эркинлигига чекловлар сақланиб қолган, шунингдек ЛГБТИ жамоаси ҳуқуқлари ва қамоқхоналардаги қийноқлар ҳақидаги хавотирлар давом этган.

Шу билан бирга, ҳисоботда мамлакатдаги жазони ижро этиш муассасалари шароитлари, гендер тенглиги ва мажбурий меҳнатга қарши кураш соҳаларида айрим ижобий ўзгаришлар ҳам қайд этилган.

Марказий Осиё иқтисодий жиҳатдан янги босқичга чиқмоқда. Бироқ таҳлилчилар қайд этишича, минтақа келажаги ҳақидаги баҳслар энди фақат иқтисодий ўсиш эмас, балки институтлар сифати, давлат бошқаруви ва эркинликлар масалаларини ҳам қамраб олмоқда.