คุยกับศาล-ทนาย-คนในสภา เกือบ 3 เดือนหลังประกาศใช้กฎหมายนิรโทษกรรม 69 "สังคมสันติสุข" แล้วหรือยัง?

ที่มาของภาพ, THAI NEWS PIX
- Author, หทัยกาญจน์ ตรีสุวรรณ
- Role, ผู้สื่อข่าวบีบีซีไทย
- Published
- เวลาอ่าน: 15 นาที
พระราชบัญญัติ (พ.ร.บ.) สร้างเสริมสังคมสันติสุข พ.ศ. 2569 มีผลบังคับใช้ตั้งแต่ 24 ส.ค. 2569 โดยถือเป็นการนิรโทษกรรม "คดีทางการเมือง" ครั้งใหญ่ที่สุด เกี่ยวพันกับผู้คนจำนวนมากที่สุด และกินเวลายาวนานที่สุดในประวัติศาสตร์การนิรโทษกรรมของไทย
ผ่านไปเกือบ 3 เดือน สิ่งที่สังคมได้เห็นคือ...
คณะกรรมการสร้างเสริมสังคมสันติสุข ซึ่งมีหน้าที่และอำนาจสำคัญในการ "วินิจฉัยขี้ขาดการได้รับนิรโทษกรรมและการพ้นจากความผิดทั้งปวง" ตาม พ.ร.บ. นี้ ประชุมกันไป 2 นัด ตั้งคณะอนุกรรมการ 2 ชุด
องค์กรที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการยุติธรรม ซึ่งมีอำนาจในการ "ระงับ-ยุติคดี" ได้ออกหนังสือเวียนถึงหน่วยงานในสังกัดแจ้งแนวทางปฏิบัติในการดำเนินการตามกฎหมายนี้ โดยมีหนังสือเวียนของสำนักงานศาลยุติธรรมถึงศาลทั่วประเทศเมื่อ 17 ก.ย., หนังสือเวียนของสำนักงานอัยการสูงสุดถึงอัยการทั่วประเทศเมื่อ 19 ต.ค., ขณะที่สำนักงานตำรวจแห่งชาติไม่ปรากฏข้อมูลชัดเจนว่าให้แนวทางพนักงานสอบสวนอย่างไร
แม้มีผู้ต้องหา/จำเลย/ผู้ต้องขังที่เข้าหลักเกณฑ์ทยอยได้รับอานิสงส์จากกฎหมายนิรโทษกรรม แต่ศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชนซึ่งให้ความช่วยเหลือทางกฎหมายแก่ประชาชนในคดีจากการใช้สิทธิเสรีภาพในการแสดงออกทางการเมือง สะท้อนปัญหาว่า ภาระตกอยู่ที่ผู้ถูกดำเนินคดีที่ต้องดำเนินการยื่นคำร้องต่อศาล และการตีความคดีทางการเมืองยังแตกต่างกันและอาจมีปัญหา
โฆษกศาลแจงขั้นตอนจำหน่ายคดี ยืนยันยึด "มาตรฐานเดียวกัน" ทุกศาล
นายสุริยัณห์ หงษ์วิไล ผู้พิพากษาหัวหน้าศาลประจำสำนักประธานศาลฎีกา ในฐานะโฆษกสำนักงานศาลยุติธรรม กล่าวกับบีบีซีไทยว่า แนวทางโดยส่วนใหญ่ตอนนี้คือคู่ความจะยื่นคำร้องเข้ามาเพื่อขอให้ศาลใช้อำนาจตามมาตรา 8 เพื่อ "ยุติการพิจารณาและจำหน่ายคดีออกจากสารบบความ"
เมื่อศาลได้รับคำร้อง ก็จะส่งไปให้อัยการในฐานะโจทก์ว่าจะคัดค้านหรือไม่ แล้วจึงพิจารณาว่าเข้าเงื่อนไขตามที่ พ.ร.บ.สร้างเสริมสังคมสันติสุขกำหนดหรือไม่ ซึ่งมี 3 องค์ประกอบหลัก ได้แก่ 1. เป็นบุคคลที่เข้าร่วมชุมนุมทางการเมืองหรือแสดงออกทางการเมืองอันมีมูลเหตุจากความขัดแย้งหรือแรงจูงใจทางการเมือง 2. เข้าช่วงเวลาตามที่ พ.ร.บ. นี้กำหนดคือเป็นการกระทำตั้งแต่ 1 ม.ค. 2548-16 ก.ค. 2568 และ 3. ข้อหาที่โจทก์ฟ้องตรงกับที่ระบุไว้ในบัญชีท้าย พ.ร.บ.
โฆษกสำนักงานศาลยุติธรรมกล่าวว่า ตัวที่ต้องชัดเจนก่อนคือมูลเหตุมาจากความขัดแย้งหรือมีแรงจูงใจทางการเมืองหรือไม่ ซึ่งบางครั้งอัยการระบุเอาไว้ในคำฟ้องเลย ถ้าชัดเจน ศาลก็สามารถออกคำสั่งยุติการพิจารณาและจำหน่ายคดีได้เลย แต่สมมุติว่ามันไม่ชัด ศาลอาจต้องสอบถามทางโจทก์เพื่อให้แน่ใจว่าที่เขาฟ้องมามันมีมูลเหตุตามนี้จริง ถ้าไม่มีคำคัดค้าน ศาลก็จะมีคำสั่งออกมา
ในส่วนของศาลชั้นต้น มีคดีที่ศาลอาญา, ศาลอาญากรุงเทพใต้, และศาลจังหวัดพัทยาเป็นหลัก ซึ่งนายสุริยัณห์เปิดเผยว่า มีกรณีที่เข้าข่าย 46 เรื่อง มีผู้เกี่ยวข้องประมาณ 300-400 คน ซึ่งมีทั้งที่อยู่ในเรือนจำและอยู่ภายนอก โดยศาลมีคำสั่งจำหน่ายคดีออกไปแล้ว 27 คดี

ที่มาของภาพ, THAI NEWS PIX
ส่วนศาลสูงที่มีคดีอยู่ศาลอุทธรณ์และศาลฎีกาเป็นส่วนใหญ่ ทั้งนี้สำนักงานศาลยุติธรรมได้ส่งหนังสือเวียนแจ้งไปยังศาลชั้นต้นทั่วประเทศเมื่อ 17 ก.ย. หลังได้รับหนังสือของศาลฎีกาลงวันที่ 10 ก.ย. และหนังสือของศาลอุทธรณ์ลงวันที่ 11 ก.ย. โดยมีเนื้อหาในทำนองเดียวกัน บีบีซีไทยขอสรุปสาระสำคัญเอาไว้ ดังนี้
- ศาลอุทธรณ์/ศาลฎีการะบุว่า "มีอำนาจดำเนินการตามมาตรา 8 วรรคหนึ่ง" หากปรากฏข้อเท็จจริงเพียงพอและชัดเจน โดยไม่ต้องรอให้คณะกรรมการสร้างเสริมสังคมสันติสุขมีคำวินิจฉัยชี้ขาดตามมาตรา 6 ก่อน
- ให้ศาลชั้นต้นตรวจสอบคดีที่อยู่ระหว่างรอการอ่านคำพิพากษาหรือคำสั่งของศาลอุทธรณ์/ศาลฎีกา หากมีคดีที่เกี่ยวข้องกับการกระทำใด ๆ ของบุคคลที่เข้าร่วมการชุมนุมทางการเมืองหรือแสดงออกทางการเมืองอันมีเหตุมาจากความขัดแย้งทางการเมืองหรือแรงจูงใจทางการเมือง ตั้งแต่วันที่ระบุใน พ.ร.บ. ซึ่งกฎหมายบัญญัติเป็นความผิดตามที่ระบุในบัญชีท้าย พ.ร.บ. รวมถึงฐานความผิดที่เกี่ยวพันกันตามมาตรา 7 ขอให้ศาลชั้นต้นงดการอ่านคำพิพากษาหรือคำสั่งของศาลอุทธรณ์/ศาลฎีกา ซึ่งในกรณีศาลอุทธรณ์ ให้รวบรวมถ้อยคำสำนวนพร้อมคำพิพากษาหรือคำสั่งศาลอุทธรณ์คืนมาที่ศาลอุทธรณ์โดยด่วน ในกรณีศาลฎีกา ให้ประสานงานกับเลขานุการศาลฎีกาเพื่อดำเนินการในส่วนที่เกี่ยวข้องต่อไป
ในการพิจารณาคำร้องของจำเลยที่ยื่นขอให้จำหน่ายคดีตามกฎหมายนิรโทษกรรมปี 2569 โฆษกสำนักงานศาลยุติธรรมเน้นย้ำว่า "ต้องแยกชั้นศาล" ถ้าคดีอยู่ในศาลอุทธรณ์กับศาลฎีกาก็ทำตามหนังสือเวียนได้เลย ศาลบอกแล้วว่ามีอำนาจดำเนินการโดยไม่ต้องรอคณะกรรมการฯ วินิจฉัย แต่ศาลชั้นต้นอาจมีวิธีการของท่านเพื่อให้ได้ความชัดเจน ก็อยู่ที่ท่านว่าจะใช้วิธีไหนในการให้ได้ความชัดเจน
ก่อนหน้านี้เมื่อ 31 ส.ค. อธิบดีศาลอาญากรุงเทพใต้มีคำสั่งส่งคำร้อง 4 เรื่อง ไปให้คณะกรรมการสร้างเสริมสังคมสันติสุขวินิจฉัยชี้ขาดตามมาตรา 6 ของกฎหมายนี้ ซึ่งเป็นการดำเนินการก่อนที่สำนักงานศาลยุติธรรมจะมีหนังสือเวียนถึงศาลทั่วประเทศ
ทว่าต่อมา ศาลอาญากรุงเทพใต้มีคำสั่งเอง โดยให้ยุติคดีตามคำร้อง 2 เรื่อง และยกคำร้องไป 2 เรื่อง

ที่มาของภาพ, PR COJ
พอมีหลายศาล-หลายชั้น-หลายแนวปฏิบัติ มีทั้งกรณีที่ศาลสั่งยุติการพิจารณาและจำหน่ายคดีทันที, สั่งให้ยุติการพิจารณาชนิดที่จำเลยไม่ต้องดำเนินการใด ๆ เลย, สั่งให้ไต่สวนคำร้องของจำเลยที่ยื่นขอนิรโทษกรรมก่อนจะมีคำสั่ง ฯลฯ เหล่านี้จะสร้างความสับสนให้แก่ประชาชนต่อบรรทัดฐานของศาลหรือไม่?
"ไม่ครับ เพราะว่าเขามีทนายคอยดูอยู่แล้ว คดีที่จะไต่สวนขึ้นอยู่กับแต่ละองค์คณะที่รับผิดชอบสำนวนคดีนั้น ความแตกต่างไม่ได้แตกต่างกันที่มันเป็นคนละมาตรฐาน เพราะมันคือมาตรฐานเดียวกันว่าท่านพิจารณาจากตรงนี้ จากกฎหมายฉบับนี้ ถ้าสมมุติมันชัด ท่านก็ออกคำสั่งไปได้เลย ถ้ามันไม่ชัด ท่านก็กำหนดว่าท่านจะขอความเห็นมาประกอบ หรือท่านต้องการพยานหลักฐานใดมาประกอบดุลยพินิจในการพิจารณาสั่ง ขั้นตอนมีแค่นี้ ฉะนั้นที่มันอาจจะแตกต่างกันคือรายละเอียด เพราะแต่ละคดีไม่เหมือนกัน" นายสุริยัณห์ตอบคำถามของบีบีซีไทย
ก่อนกฎหมายนิรโทษกรรมครั้งใหญ่จะมีผลใช้บังคับ นายสุริยัณห์บอกว่า การเตรียมพร้อมของศาลก็เหมือนการเตรียมพร้อมในการพิจารณาคดีอื่น ๆ "พอกฎหมายประกาศใช้ ท่านก็สามารถดำเนินการของท่านต่อได้เลย โดยที่เราไม่จำเป็นต้องไปตั้งศูนย์พิเศษหรือไปตั้งวอร์รูมอะไร" เพราะส่วนใหญ่มันเป็นคดีที่อยู่ในศาลอยู่แล้ว ไม่ได้เพิ่มคดีใหม่เข้ามา เพียงแต่เพิ่มขั้นตอนให้ศาลพิจารณาเฉย ๆ
คดี ม. 110 ศาล "สามารถใช้ดุลยพินิจได้ยุติคดีได้"
ส่วนความผิดฐานอื่นที่ไม่ได้อยู่ในบัญชีแนบท้าย พ.ร.บ.สร้างเสริมสังคมสันติสุข และไม่ได้ "ติดล็อก" ตามมาตรา 3 ที่ห้ามนิรโทษกรรม ทว่าอาจเป็นคดีที่มีความอ่อนไหว เช่น คดีมาตรา 110 (ประทุษร้ายต่อพระมหากษัตริย์ หรือเสรีภาพของพระราชินีหรือรัชทายาท) น่าสนใจว่าศาลวางแนวทางพิจารณาไว้อย่างไร หรือต้องให้คณะกรรมการสร้างเสริมสังคมสันติสุขเป็นผู้ชี้ขาด?
เกี่ยวกับเรื่องนี้ โฆษกสำนักงานศาลยุติธรรมบอกว่า ก็ต้องพิจารณาว่าคดีที่ไม่ได้อยู่ในบัญชีแนบท้าย และไม่ได้อยู่ในเงื่อนไขของมาตรา 3 มันเป็นฐานความผิดที่เกี่ยวพันกันหรือไม่ "ท่านก็สามารถใช้ดุลยพินิจในการยุติคดี จำหน่ายคดีได้"
ส่วนคดีที่ศาลมีคำสั่ง "ยกคำร้อง" ขอจำหน่ายคดี เช่น คดีทำโพลสำรวจความเดือดร้อนจากขบวนเสด็จ, คดีดูหมิ่นศาล, คดีชุมนุมหน้าสถานทูตเมียนมา โดยให้เหตุผลเพียงว่าไม่เข้าเงื่อนไขการเป็นคดีที่มีมูลเหตุทางการเมือง นายสุริยัณห์ไม่ได้อธิบายรายละเอียดเพิ่มเติมเช่นกัน โดยกล่าวเพียงว่าถ้าศาลชั้นต้นยก ก็แสดงว่าศาลมองว่ามันไม่เข้าเงื่อนไขตามที่ พ.ร.บ. นี้กำหนด ถ้าคู่ความไม่เห็นด้วย ยังสามารถใช้สิทธิอุทธรณ์ต่อไปได้ และย้ำในมาตรฐานของการพิจารณาคดี หากเป็นคดีที่จำเลยถูกคุมขังอยู่ในเรือนจำ ศาลจะพยายามพิจารณาคดีให้เร็วขึ้นกว่าที่กำหนดเอาไว้ เพราะว่าถือว่าเป็นการกระทบสิทธิของจำเลยโดยตรง ทั้งนี้ทั้งนั้นไม่ใช่เฉพาะ พ.ร.บ. นี้เท่านั้น
ศูนย์ทนายฯ ยื่น 100 คำร้อง เกือบครึ่งยังรอคำสั่งจากศาลสูง
แม้ พ.ร.บ.สร้างเสริมสังคมสันสิสุข จะเกี่ยวข้องกับหน่วยงานในกระบวนการยุติธรรมตั้งแต่ต้นน้ำยันปลายน้ำ ทั้งตำรวจ-อัยการ-ศาล แต่ดูเหมือนกลไกสำคัญที่สุดและถูกจับตามองมากที่สุดหนีไม่พ้นศาลยุติธรรม เพราะเป็นผู้ "ออกหมายขัง" และ "ออกหมายปล่อย" นักโทษคดีการเมือง
ข้อมูลจากศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชนระบุว่า มีจำเลยและผู้ต้องขังอย่างน้อย 9 รายได้รับอิสรภาพหลังจากศาลชั้นต้นมีคำสั่งให้ยุติการดำเนินคดีและปล่อยตัว ตามมาตรา 7 และมาตรา 8 แห่ง พ.ร.บ.สร้างเสริมสังคมสันติสุข และมีจำเลยอย่างน้อย 5 รายได้ถอดอุปกรณ์ติดตามตัวอิเล็กทรอนิกส์ หรือกำไลอีเอ็ม (EM)
บางคดี ได้รับนิรโทษกรรมทุกข้อหา ทำให้คดีเป็นอันสิ้นสุดไป... บางคดี ศาลสั่งยุติคดีเฉพาะจำเลยบางส่วนที่ไม่ได้ถูกฟ้องในข้อหามาตรา 112 (หมิ่นประมาทพระมหากษัตริย์ฯ)... บางคดี ยุติการพิจารณาบางข้อหา เนื่องจากมีข้อหาตามมาตรา 112 เป็นหลัก ทำให้คดีความในกลุ่มนี้ไม่ได้สิ้นสุดลง
ส่วนในศาลอุทธรณ์และฎีกา มีคดีค้างรอคำสั่งไม่น้อยกว่า 45 คดี เนื่องจากต้องส่งคำร้องให้โจทก์ว่าจะคัดค้านหรือไม่ภายใน 15 วัน ถึงตอนนี้จึงยังไม่มีคำสั่งลงมาจากศาลสูงว่าสั่งจำหน่ายคดีหรือไม่
ปัญหาต่าง ๆ เหล่านี้ได้รับการสรุปและนำเสนอต่อที่ประชุมคณะกรรมาธิการ (กมธ.) การพัฒนาการเมือง การมีส่วนร่วมของประชาชน สิทธิมนุษยชน สิทธิ เสรีภาพ และการคุ้มครองผู้บริโภค วุฒิสภา เมื่อ 19 พ.ย. ในระหว่างการพิจารณาแนวทางการดำเนินงานของคณะกรรมการสร้างเสริมสังคมสันติสุขเพื่อให้บรรลุตามความมุ่งหมายของ พ.ร.บ. ฉบับนี้
ตัวแทนจากศูนย์ทนายความฯ ชี้ว่า ขณะนี้ภาระตกอยู่ที่ผู้ถูกดำเนินคดีที่ต้องยื่นคำร้องที่ศาลเอง โดยหน่วยงานในกระบวนการยุติธรรมไม่ได้สั่งยุติคดีเอง, บางคดี ศาลอ่านคำพิพากษาไปเลยโดยไม่รอการพิจารณานิรโทษกรรม ซึ่งเห็นว่าขัดต่อ พ.ร.บ. นี้หรือไม่, บางคดี เช่น คดีดูหมิ่นศาล ศาลเห็นว่าไม่เป็นคดีการเมือง ซึ่งการตีความอาจมีปัญหาและไม่ได้ให้เหตุผลที่ชัดเจน

ที่มาของภาพ, PR DOC
น.ส.พูนสุข พูนสุขเจริญ ทนายความจากศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษชน และตัวแทน "เครือข่ายนิรโทษกรรมประชาชน" กล่าวว่า ศูนย์ทนายฯ ยื่นคำร้องต่อศาลไปหลักร้อยเรื่อง ในส่วนของศาลชั้นต้น ใช้เวลาไม่นานนักในการมีคำสั่ง แต่ชั้นอุทธรณ์และฎีกา ไม่ทราบว่าศาลได้พิจารณาเป็นช่องทางพิเศษหรือไม่ เพราะถ้าใช้ช่องทางปกติ เกรงว่าจะล่าช้าและไม่เป็นประโยชน์กับประชาชน เพราะสุดท้ายอำนาจที่จะวินิจฉัยชี้ขาดว่าเป็นคดีทางการเมืองหรือไม่ คืออำนาจของคณะกรรมการสร้างเสริมสังคมสันติสุขซึ่งมีเวลาทำงาน 180+90+90 วัน (กฎหมายกำหนดให้คณะกรรมการฯ ดำเนินการให้เสร็จสิ้นในภาย 180 วัน และขยายเวลาได้ไม่เกิน 2 ครั้ง ครั้งละไม่เกิน 90 วัน) หากพ้นไปจากนี้ อาจทำให้ประชาชนไม่สามารถใช้สิทธิในช่องทางของคณะกรรมการชุดนี้ได้
น.ส.ศศินันท์ ธรรมนิฐินันท์ สส.กทม. พรรคประชาชน (ปชน.) อดีต กมธ. วิสามัญพิจารณาร่าง พ.ร.บ.สร้างเสริมสังคมสันติสุข สภาผู้แทนราษฎร ได้เข้าร่วมการประชุมกับ กมธ. วุฒิสภาด้วย ให้ความเห็นว่า กรณีเร่งด่วนคือคนที่ยังอยู่ในเรือนจำ 52 คน ส่วนพวกรุ่นพี่ "ปิดสนามบิน" อยู่ข้างนอก รอได้ สำหรับคนในเรือนจำ 90 วันมันนาน
"การมีปัญหาขั้นต้นจากการที่ศาลไม่จำหน่ายคดีทันที และเท่าที่ทราบตำรวจยังไม่ทำอะไรเลย แสดงว่าเข้าใจเจตนารมณ์ของกฎหมายคลาดเคลื่อนไป เพราะโดยหลัก ถ้าอยู่ในบัญชีแนบท้ายมันควรจะออโต้ (อัตโนมัติ) ไปเลย ถ้าไม่อยู่ถึงเอาเข้าคณะกรรมการฯ ไม่เช่นนั้นก็จะมีเรื่องเข้าไปให้คณะกรรมการฯ พิจารณาเป็นพัน ๆ เรื่อง" น.ส.ศศินันท์ หรือที่รู้จักในชื่อ "ทนายแจม" ระบุ
ราชทัณฑ์รับ "มีปัญหาในทางปฏิบัติ"
ร.ต.อ.สุรวุฒิ รังไสย์ รองอธิบดีกรมราชทัณฑ์ กล่าวยอมรับว่า "มีปัญหาในทางปฏิบัติ" โดยผู้ที่ถูกดำเนินคดีทางการเมืองและคิดว่าตัวเองมีสิทธิได้รับนิรโทษกรรมต้องยื่นคำร้องที่คณะกรรมการสร้างเสริมสังคมสันติสุข แต่เมื่อมีหนังสือเวียนจากศาลวางหลักออกมา และแจ้งว่าศาลมีอำนาจตัดสินตามมาตรา 8 ของกฎหมายนี้ ทางกรมจึงส่งหนังสือเวียนแจ้งไปยังเรือนจำทั่วประเทศเพื่อให้ผู้ต้องขังรับทราบสิทธิว่าสามารถยื่นคำร้องผ่านศาลหรือผ่านคณะกรรมการฯ ได้โดยตรง
"เจ้าหน้าที่ราชทัณฑ์เป็นเจ้าพนักงานผู้ปฏิบัติตามคำสั่งศาล ต้องมีหมายขัง หมายปล่อย ถ้าไม่มีหมาย เราก็ดำเนินการไม่ได้" รองอธิบดีกรมราชทัณฑ์ชี้แจง
สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี (สปน.) ในฐานะฝ่ายเลขานุการของคณะกรรมการฯ เปิดเผยว่า มีผู้ยื่นคำร้อง/คำขอเข้ามาที่คณะกรรมการ 64 เรื่อง เข้าสู่การพิจารณาของคณะอนุกรรมการกลั่นกรองเรื่องที่มีปลัดกระทรวงยุติธรรมเป็นประธานแล้ว 8 เรื่อง แบ่งเป็น คำร้องของประชาชน 6 เรื่อง และคำร้องของกรมสอบสวนคดีพิเศษ (ดีเอสไอ) 2 เรื่อง ขณะนี้อยู่ระหว่างติดตามหน่วยงานที่เกี่ยวข้องให้รายงานผลการดำเนินการเข้ามา

ที่มาของภาพ, PR DOC
ศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชนซึ่งเก็บรวบรวมข้อมูลการดำเนินคดีจากการชุมนุมและการแสดงความคิดเห็นทางการเมืองในชวง 10 ปีหลัง เปิดเผยว่า
- ตั้งแต่ช่วงรัฐประหารของคณะรักษาความสงบแห่งชาติ (คสช.) ถึงก่อนการชุมนุมของกลุ่มที่เรียกตัวเองว่า "เยาวชนปลดแอก" (2557-2563) มีประชาชนถูกดำเนินคดีอย่างน้อย 915 คน ใน 342 คดี ถึงปัจจุบันมีคดีที่ยังไม่สิ้นสุดอย่างน้อย 29 คดี
- ตั้งแต่เริ่มการชุมนุมของกลุ่ม "เยาวชนปลดแอก" ถึงวันที่ พ.ร.บ.สร้างเสริมสังคมสันติสุขกำหนดให้นิรโทษกรรม (18 ก.ค. 2563-16 ก.ค. 2568) มีประชาชนถูกดำเนินคดีอย่างน้อย 1,991 คน ใน 1,343 คดี โดยมี 854 คดีที่ถึงที่สุดแล้ว และมีอย่างน้อย 560 คดีที่ยังไม่สิ้นสุดและอยู่ในกระบวนการชั้นต่าง ๆ
สถิติข้างต้นนี้ นับรวมคดีมาตรา 112 ที่ไม่เข้าเกณฑ์นิรโทษกรรมด้วย ซึ่งมีอย่างน้อย 409 คดีในทั้ง 2 ช่วงเวลา ปัจจุบันมีนักโทษคดี 112 อยู่ในเรือนจำไม่น้อยกว่า 35 คน
ไม่นิรโทษกรรม แต่บริหารโทษคดี ม. 112 ได้หรือไม่?
แม้มาตรา 3 ล็อก "มิให้มีผลนิรโทษกรรม" แก่ผู้ถูกดำเนินคดี 112 แต่นายเทวฤทธิ์ มณีฉาย กมธ.การพัฒนาการเมืองฯ วุฒิสภา ตีความว่า "ไม่ได้ล็อกการใช้มาตรการหรือกลไกอื่น" ไม่ว่าจะเป็น สิทธิการประกันตัว, การกำหนดแนวทางพักหรือชะลอการพิจารณาคดีการเมืองไว้ชั่วคราว, การใช้สถานที่คุมขังอื่นที่ไม่ใช่เรือนจำ, การพักการลงโทษเป็นกรณีพิเศษโดยกำหนดเงื่อนไขเพื่อประโยชน์แห่งความสมานฉันท์, การแยกแดนคุมขังเฉพาะสำหรับผู้ต้องขังคดีการเมือง ฯลฯ ล้วนอยู่ในข่ายที่คณะกรรมการฯ สามารถเสนอแนะต่อฝ่ายบริหารและตุลาการได้ ตามมาตรา 6 (4) และ (8)
ในระหว่างการประชุมคณะกรรมการสร้างเสริมสังคมสันติสุข ที่มีนายปกรณ์ นิลประพันธ์ รองนายกรัฐมนตรี เป็นประธาน เมื่อ 17 พ.ย. มีการนำข้อเสนอของ สว. รายนี้ไปถกเถียงกัน
นางทิชา ณ นคร กรรมการสร้างเสริมสังคมสันติสุข กล่าวว่า แม้กระดุมเม็ดแรกของกฎหมายเขียนไว้ว่าเรื่อง 112 ไม่อยู่ในหลักเกณฑ์การพิจารณา แต่ทางผู้แทนคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) ระบุว่ายินดีจะนำเรื่องนี้ไปหารือกับทางศาล "ทางคณะกรรมการฯ เห็นว่าเป็นช่องทางที่ใช่ที่สุดแล้ว และหวังว่าเรื่องนี้จะเดินต่อได้"

ที่มาของภาพ, THAI NEWS PIX
ส่วนวงประชุม กมธ. การพัฒนาการเมืองฯ เมื่อ 19 พ.ย. ก็มีการหารือถึงความเป็นไปได้ในการบริหารโทษของนักโทษคดีการเมืองที่ไม่ได้รับการนิรโทษกรรมเช่นกัน โดยเฉพาะการใช้สถานที่คุมขังอื่นที่ไม่ใช่เรือนจำ ตามมาตรา 33 พ.ร.บ.ราชทัณฑ์
ร.ต.อ.สุรวุฒิ รองอธิบดีกรมราชทัณฑ์ชี้แจงว่า เคยมีการกำหนดให้สโมสรตำรวจ เขตหลักสี่ เป็นสถานที่ควบคุมตัวชั่วคราว และได้ออกกฎกระทรวงไว้ในปี 2563 แต่มีเรื่องบุคคลสำคัญที่สังคมสงสัยคลางแคลงใจว่าจะใช้ช่องโหว่ทางกฎหมาย และมีผู้ร้องเรียนไปยังคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ (ป.ป.ช.) กรมราชทัณฑ์จึงยกเลิกกฎกระทรวงดังกล่าว อนุญาตให้คน 2 กลุ่มเท่านั้นที่ใช้สถานที่คุมขังอื่นตามมาตรา 33 คือ ผู้ป่วยติดเตียง กับผู้ป่วยประคับประคองในระยะสุดท้าย
"ความจริงกฎหมายค่อนข้างเปิดช่องไว้ ให้มีการจำแนกเรือนจำเฉพาะทางได้ แต่ยังไม่มีการออกระเบียบมา" รองอธิบดีกรมราชทัณฑ์กล่าวและแนะนำให้ กมธ. ทำหนังสือเสนอแนะไปที่กรมอย่างเป็นทางการ

ที่มาของภาพ, THAI NEWS PIX
สำหรับหลักฐานที่นายเทวฤทธิ์ อดีต กมธ. วิสามัญพิจารณาร่าง พ.ร.บ.สร้างเสริมสังคมสันติสุข วุฒิสภา หยิบยกมาสนับสนุนแนวคิดเรื่องการบริหารโทษนักโทษคดี 112 มาจากบันทึกประชุม กมธ. พิจารณาร่าง พ.ร.บ. นี้ทั้งในชั้นสภาและวุฒิสภา ซึ่งมีการแก้ไขถ้อยคำในมาตรา 3 จาก "มิให้ใช้บังคับกับ.." เป็น "มิให้มีผลนิรโทษกรรมแก่.."
นายเผ่าพันธ์ ชอบน้ำตาล รองเลขาธิการสำนักงานศาลยุติธรรม (ขณะนั้น) ในฐานะ กมธ.วิสามัญพิจารณาร่าง พ.ร.บ. สร้างเสริมสังคมสันติสุขของทั้ง 2 สภา ให้ความเห็นว่า "หากใช้ความว่า 'พ.ร.บ. นี้มิให้มีผลนิรโทษกรรม...' จะทำให้เกิดความชัดเจนว่าร่าง พ.ร.บ. ฉบับนี้จะไม่นิรโทษกรรมให้แก่ความผิดตามที่บัญญัติไว้ในร่างมาตรา 3 อย่างไรก็ตาม แม้จะไม่มีการนิรโทษกรรมสำหรับความผิดดังกล่าว แต่ยังสามารถใช้มาตรการอื่นนอกเหนือจากการนิรโทษกรรมได้ ตนจึงมีความเห็นว่าการใช้ถ้อยคำดังกล่าวมีความชัดเจนและยืดหยุ่นมากกว่า"
คำว่า "ใช้มาตรการอื่น" ของนายเผ่าพันธ์ ซึ่งปัจจุบันเป็นเลขาธิการสำนักงานศาลยุติธรรม ได้รับการขยายความจากทั้ง น.ส.วรมน รางมางกูร ผู้พิพากษาศาลชั้นต้นประจำสำนักประธานศาลฎีกา ซึ่งเป็นตัวแทนมาชี้แจงต่อ กมธ. การพัฒนาการเมืองฯ และนายสุริยัณห์ในระหว่างให้สัมภาษณ์บีบีซีไทย ซึ่งระบุตรงกันว่า มาตรการอื่นอยู่ในมาตรา 11 ของกฎหมายนี้ที่ให้ใช้กับเด็กและเยาวชนที่อายุต่ำกว่า 18 ปีที่กระทำความผิด ยกเว้นความผิดตามมาตรา 112 ส่วนการดำเนินการอื่น ๆ ก็เป็นไปตามมาตรการตามกฎหมายที่ใช้อยู่แล้ว
"คณะกรรมการฯ ไม่สามารถมาก้าวล่วงดุลพินิจการพิจารณาคดีของศาลได้ อาจเป็นคล้าย ๆ จดหมายเปิดผนึกมา แต่ไม่สามารถให้คำแนะนำไปแบบเจาะจงได้" น.ส.วรมนกล่าว
นายสุริยัณห์กล่าวว่า การยื่นคำร้องขอปล่อยตัวชั่วคราวในคดีที่ไม่ได้อยู่ในการคุ้มครองของ พ.ร.บ. นี้ ก็ไปเข้าเงื่อนไขปกติ อยู่ในดุลยพินิจของผู้พิพากษาที่จะพิจารณาตามลักษณะของแต่ละคดี โดยดูจากพฤติกรรมเกรงว่าจะหลบหนี, ก่อเหตุซ้ำ, ยุ่งเหยิงกับพยานหลักฐาน, หรือไปก่อเหตุร้ายประการอื่นหรือไม่ ถ้าท่านพิจารณาแล้วเข้าเงื่อนไขใด ก็สามารถใช้ดุลยพินิจในการควบคุมตัวได้ แต่ถ้าเห็นว่ามีเงื่อนไขอื่น มีพฤติการณ์อื่นที่เปลี่ยนไปของจำเลยแต่ละคน การขอประกันตัวสามารถยื่นได้ตลอด แม้เป็นจำเลยคดีมาตรา 112 ก็สามารถยื่นขอได้ เพราะได้รับการคุ้มครองที่เท่าเทียมกันอยู่แล้ว
ส่วนเสียงลือเสียงเล่าอ้างว่าแกนนำผู้ชุมนุมปี 2563-2564 หลายคนหลบหนีไปต่างประเทศ ส่งผลต่อการใช้ดุลยพินิจของศาลที่ไม่ให้ประกันตัวจำเลยคดี 112 นั้น นายสุริยัณห์ขอปฏิเสธ โดยบอกว่าศาลจะพิจารณาเฉพาะราย ศาลจะไปเอาพยานหลักฐานอื่นที่อยู่นอกเหนือจากสำนวน หรือเอาความรู้สึกมาใช้ มันจะเป็นเรื่องที่อาจกระทบสิทธิของคู่ความเหมือนกัน เพราะฉะนั้นศาลจะต้องใช้ข้อเท็จจริงที่เกิดขึ้นในแต่ละสำนวน ลักษณะของจำเลยแต่ละคนที่มีความแตกต่างกัน กับพฤติกรรมในการกระทำความผิด
3 เดือนหลังมี กม. นิรโทษกรรม

ที่มาของภาพ, THAI NEWS PIX
ท้ายที่สุดเมื่อให้ประเมินว่าเกือบ 3 เดือนหลังประกาศใช้กฎหมายนิรโทษกรรม "สังคม(ไทย)สันติสุข" แล้วหรือยัง?
โฆษกสำนักงานศาลยุติธรรมคาดหวังให้เป็นเช่นนั้น ในส่วนของศาลก็พยายามวางตัวเป็นกลาง และรักษาความเป็นอิสระของผู้พิพากษา
"ขอให้ทุกคนมั่นใจได้เลยว่าคดีที่อยู่ในศาลยุติธรรม ไม่ว่าจะเป็นการชุมนุมหรือการเข้ามามีส่วนร่วมทางการเมืองอันเนื่องมาจากความขัดแย้งทางความคิด แต่ความขัดแย้งทางความคิดนั้นไม่ได้ถูกส่งต่อมาที่ศาลอย่างแน่นอน เรายังคงทำหน้าที่เป็นกลาง จะดูแลสิทธิและเสรีภาพของทุกคน ในขณะเดียวกันเราก็ต้องคำนึงถึงความปลอดภัยของสาธารณะด้วย เพราะฉะนั้นคดีที่เข้ามามันเป็นความขัดแย้งที่อยู่ข้างนอก แต่เมื่อมาอยู่ที่ศาล เราต้องพิจารณาจากพยานหลักฐานและจากกฎหมาย ให้ความเป็นธรรมกับทุกคนอย่างเต็มที่อยู่แล้ว" นายสุริยัณห์กล่าว
น.ส.พูนสุข หรือ "ทนายเมย์" ไม่คิดว่าสังคมไทยมีความสันติสุขเพิ่มเติม เพราะคนส่วนใหญ่ที่ไม่ใช่คนที่ได้รับผลประโยชน์ ไม่ได้รู้สึกอะไรเลยด้วยซ้ำ และส่วนตัวก็ไม่คิดว่ามีอะไรเปลี่ยนแปลงไป มันมีแค่บางกลุ่มที่ได้และส่วนใหญ่ก็ไม่ใช่คนที่ถูกขังอยู่ในเรือนจำ
"คนที่มันจะ affect (มีผล) มากที่สุด ที่เขาจะรู้สึกว่าเขาได้สิทธิ ได้อะไรคืนมา มันคือคนที่เขาติดอยู่ แต่อย่างที่ทราบว่าใน 52 คน มี 35 คนเป็นคดี 112 แปลว่าคือคนที่อยู่ในเรือนจำส่วนใหญ่ไม่ได้ประโยชน์จากกฎหมายนี้" ทนายเมย์กล่าวและเตือนว่า รัฐจะทำเป็นลืมคนเหล่านี้ไม่ได้ถ้าคิดว่าจะสร้างความปรองดอง
สว.เทวฤทธิ์แสดงทัศนะในทำนองเดียวกันว่า พอเรื่องนี้เป็นดีลของความขัดแย้ง จะเห็นว่าคนที่เคยขัดแย้งกัน-ตีกันหันมาจับมือกันได้ พ.ร.บ. นี้ก็สามารถหอบเอาคนเหล่านั้นไปด้วยกันได้ทั้งหมด แต่สำหรับคนที่ไม่มีพลังอำนาจก็ถูกทิ้งไปเรียบร้อย
"หากถามว่าสันติสุขไหม คนที่ได้ เขาก็คงรู้สึกว่าสันติสุข คนที่ไม่ได้ เพราะเขาไม่มีอำนาจ อะไรก็ดูริบหรี่ไปหมด มันถูกบ่อนเซาะความหวัง ความเป็นไปได้ บวกกับเกิดความขัดแย้งในกลุ่มก้อนเคลื่อนไหวเพราะถือธงคนละสี ความเหนื่อยล้าจากการต่อสู้ที่ยาวนาน หรือแม้แต่การจัดลำดับความสำคัญว่านี่ไม่ใช่เป้าหมายหลัก ไม่ใช่ภารกิจแรกที่ต้องทำ ทุกอย่างจึงถูกกดลงไป ซุกลงไป ไม่ใช่ความขัดแย้งที่จะปะทุขึ้นมาอีก มันก็เลยสันติสุข... แต่ก่อนเคยมีข้อเสนอเรื่องการปฏิรูป ตอนนี้เหลือแค่ศึกชิงตัวประกัน เรียกร้องสิทธิประกันตัว นิรโทษกรรมก็ไม่ได้ ต้องมาขอบริหารโทษ สถานการณ์ลดจนติดลบไปหมดแล้ว" นายเทวฤทธิ์กล่าว
ด้านรองนายกฯ ปกรณ์ ประธานกรรมการสร้างเสริมสังคมสันติสุข อยากบอกกับประชาชนว่า "การสร้างสังคมสันติสุขไม่ได้เกิดขึ้นโดยกฎหมายฉบับเดียว แต่เกิดขึ้นจากความจริงใจของทุกฝ่าย การแสดงความคิดเห็นทางการเมือง หรือการแสดงความคิดเห็นที่แตกต่างเป็นเรื่องปกติและสวยงามในระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข แต่การใช้ความรุนแรงเพื่อมุ่งทำลายกันนั้น มันไม่ใช่สิ่งที่ดีนัก"






























