ਇਸ ਸੂਬੇ ’ਚ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ

ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Vishnukant Tiwari/BBC
- ਲੇਖਕ, ਵਿਸ਼ਣੂਕਾਂਤ ਤਿਵਾੜੀ
- ਰੋਲ, ਬੀਬੀਸੀ ਪੱਤਰਕਾਰ
- ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
- ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸਮਾਂ: 8 ਮਿੰਟ
10 ਨਵੰਬਰ ਦੀ ਇੱਕ ਠੰਢੀ ਸਵੇਰ ਸੀ। ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਇਸੇਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਸੇ ਪਤਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਤਈ ਘਾਟ 'ਤੇ ਅਰੁਣ ਨੌਰੀਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਖੇਡਣ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ।
ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਅਰੁਣ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਕੁਝ ਦੰਦਾਂ 'ਤੇ ਪਈ। ਅਰੁਣ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਦੰਦ ਹਨ।
ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵਧੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਹਟਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕੁਝ ਹੀ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਜਬਾੜੇ ਵਰਗੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।
ਅਰੁਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ।
ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਖੋਜ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਰਮਦਾ ਘਾਟੀ ਦੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਫੌਸਿਲ (ਜੀਵਾਸ਼ਮ) ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੱਬੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜਤਾਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਬਾੜਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਉਸ ਵਰਗੇ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦਾ ਹੈ।
ਫਿਲਹਾਲ ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਪੈਲੀਓਲੌਕਸੋਡੌਨ ਨਮਾਡਿਕਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਜੋਂ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜਤਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਡਾ. ਰਵੀ ਉਪਾਧਿਆਏ ਨਰਮਦਾ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਡਾ. ਰਵੀ ਉਪਾਧਿਆਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨਿਊਜ਼ ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਇਸ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਦੀ ਬਣਤਰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ ਜੀਵ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ।"
"ਅਜੇ ਤੱਕ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੈਲੀਓਲੌਕਸੋਡੌਨ ਨਮਾਡਿਕਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਹਾਥੀ ਦਾ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਹੈ।"
ਇਹ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਜੀਵ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Vishnukant Tiwari/BBC
ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਕਰੀਬ 75 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ 25 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਸ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਦੇ ਮੋਲਰ ਦੰਦਾਂ 'ਤੇ ਸੱਤ ਤੋਂ ਨੌਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਡਾ. ਉਪਾਧਿਆਏ ਮੁਤਾਬਕ, ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਜਬਾੜੇ ਦਾ ਆਕਾਰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ ਜੀਵ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਪੈਲੀਓਲੌਕਸੋਡੌਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਟੇਗੋਡੌਨ (ਹਾਥੀ ਵਰਗਾ ਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਜੀਵ) ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ।
ਡਾ. ਉਪਾਧਿਆਏ ਮੁਤਾਬਕ, ਜਬਾੜੇ ਵਿੱਚ ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਬਾਲਗ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜਬਾੜੇ ਵਿੱਚ ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਛੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੱਤ ਕਤਾਰਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦਾ ਹਾਥੀ ਸੀ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਬਾਲਗ ਨਹੀਂ ਸੀ।"
ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਜਬਾੜੇ ਵਿੱਚ ਡੈਂਟਾਈਨ (ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਰਤ) ਵੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਅਗਲੇਰੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਕਿੰਨਾ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ?

ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Dr Ravi Upadhyaya
ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਕਰੀਬ 75 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ 25 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਸ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਦੇ ਮੋਲਰ ਦੰਦਾਂ 'ਤੇ ਸੱਤ ਤੋਂ ਨੌਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਡਾ. ਉਪਾਧਿਆਏ ਮੁਤਾਬਕ, ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਜਬਾੜੇ ਦਾ ਆਕਾਰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ ਜੀਵ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਪੈਲੀਓਲੌਕਸੋਡੌਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਟੇਗੋਡੌਨ (ਹਾਥੀ ਵਰਗਾ ਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਜੀਵ) ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ।
ਡਾ. ਉਪਾਧਿਆਏ ਮੁਤਾਬਕ, ਜਬਾੜੇ ਵਿੱਚ ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਬਾਲਗ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜਬਾੜੇ ਵਿੱਚ ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਛੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੱਤ ਕਤਾਰਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦਾ ਹਾਥੀ ਸੀ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਬਾਲਗ ਨਹੀਂ ਸੀ।"
ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਜਬਾੜੇ ਵਿੱਚ ਡੈਂਟਾਈਨ (ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਰਤ) ਵੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਅਗਲੇਰੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਕਿੰਨਾ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ?
ਇਸ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਅਨੁਮਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ।
ਡਾ. ਰਵੀ ਉਪਾਧਿਆਏ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਪੀਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਪਲਾਈਸਟੋਸੀਨ ਕਾਲ (ਕਰੀਬ 26 ਲੱਖ ਤੋਂ 11,700 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ) ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪੈਲੀਓਲੌਕਸੋਡੌਨ ਵਰਗੀਆਂ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਕਰੀਬ ਚਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਲੱਖ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਉੱਥੇ ਹੀ, ਭੋਪਾਲ ਸਥਿਤ ਬਰਕਤੁੱਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡਾ. ਐੱਚਕੇ ਗੋਸਵਾਮੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਉਮਰ ਕਰੀਬ ਸੱਤ ਤੋਂ ਅੱਠ ਲੱਖ ਸਾਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਡਾ. ਗੋਸਵਾਮੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਦੀ ਉਮਰ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਅੰਤਿਮ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧੀਆ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਰੀਬ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਲੱਖ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।"
"ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਦੀ ਸਹੀ ਉਮਰ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।"
ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ।
ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਰੇਡੀਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਡੇਟਿੰਗ ਵਰਗੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰੇਡੀਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਡੇਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨੀ ਚੱਟਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਮਾਪਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੱਟਾਨ ਕਿੰਨੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਸਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਰਮਦਾ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Vishnukant Tiwari/BBC
ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਤਈ ਘਾਟ 'ਤੇ ਮਿਲਿਆ ਇਹ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਇਕੱਲੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਇਲਾਕਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਡਾ. ਰਵੀ ਉਪਾਧਿਆਏ ਮੁਤਾਬਕ, ਮੌਜੂਦਾ ਥਾਂ ਤੋਂ ਕਰੀਬ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਦੱਬੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਰਮਦਾ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਗੈਂਡਿਆਂ, ਦਰਿਆਈ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਰਗੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਸ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਣ।
ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਕੁਝ ਟੁਕੜੇ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਦੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਜੀਵ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਪਤਈ ਘਾਟ 'ਤੇ ਮਿਲੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਡਾ. ਐੱਚਕੇ ਗੋਸਵਾਮੀ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨਰਮਦਾ ਘਾਟੀ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਡਾ. ਗੋਸਵਾਮੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰੀਬ 10 ਤੋਂ 12 ਲੱਖ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਮੋ ਇਰੈਕਟਸ (ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ) ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।
ਡਾ. ਗੋਸਵਾਮੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਜਿਹੇ ਸਬੂਤ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਏ ਹਨ।
ਜੀਐੱਸਆਈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ?

ਇਸ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਸਰਵੇਖਣ (ਜੀਐੱਸਆਈ) ਦੀ ਭੋਪਾਲ ਸਥਿਤ ਚਾਰ ਮੈਂਬਰੀ ਟੀਮ ਨੇ 13 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਪਤਈ ਘਾਟ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਟੀਮ ਨੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਟੀਮ ਦੇ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਰਹੇ ਰਾਇਸੇਨ ਦੇ ਦੇਵਰੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਐੱਸਡੀਐੱਮ ਅੰਕਿਤ ਜੈਨ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਟੀਮ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣੀ ਰਿਪੋਰਟ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੇਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਸਥਿਤੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕੇਗੀ।
ਉੱਥੇ ਹੀ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਮਾਹਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੀਮ ਬਣਾਈ ਹੈ।
ਇਸ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਟੀਮ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਦੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਵੀ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰੇਗੀ।
ਫਿਲਹਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਉਸ ਥਾਂ 'ਤੇ ਬੈਰੀਕੇਡਿੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਖੁਦਾਈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੇੜਛਾੜ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ।
ਡਾ. ਰਵੀ ਉਪਾਧਿਆਏ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਖੁਦਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਸਰਵੇਖਣ, ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅਰੁਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹੋਰ ਬੱਚੇ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਲੱਭਣ ਦੀ ਗੱਲ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੇਡਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਹੋਈ ਇਸ ਖੋਜ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਕਈ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਕੀ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਾਥੀ ਦਾ ਜਬਾੜਾ ਹੈ?
ਕੀ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਉਸ ਜੀਵ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ? ਅਤੇ ਕੀ ਨਰਮਦਾ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਹੋਰ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਮਿਲਣੇ ਬਾਕੀ ਹਨ?
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਅੱਗੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਖੁਦਾਈ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲ ਸਕਣਗੇ।
ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ































