ਜਦੋਂ 18 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਕੀ ਹੈ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਤਸਵੀਰ ਕੈਪਸ਼ਨ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਨਵੰਬਰ, 1780 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ
    • ਲੇਖਕ, ਵਕਾਰ ਮੁਸਤਫ਼ਾ
    • ਰੋਲ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਖੋਜਕਾਰ
  • ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
  • ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸਮਾਂ: 11 ਮਿੰਟ

ਜੁਲਾਈ, 1799 ਨੂੰ 18 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੁਝ ਅਹਿਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸੀ।

ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਇਹੀ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਰਾਜ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣੇਗਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ ਤੱਕ ਅਤੇ ਖ਼ੈਬਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਹੋਵੇਗਾ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਨਵੰਬਰ, 1780 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਉੱਭਰਨ ਲੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ 14 ਅਰਧ-ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਕਾਇਮ ਹੋਈਆਂ।

ਇਨ੍ਹਾਂ 14 ਅਰਧ-ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 12 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ 'ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ' ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਮਿਸਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਮਰ ਮਹਿਜ਼ 12 ਸਾਲ ਸੀ, ਜਦੋਂ 1792 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਅਲਾਬਾਮਾ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੈਥਿਊ ਲੌਕਵੁੱਡ ਮੁਤਾਬਕ, "ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਵਾਰਸ ਕੱਦ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਖ਼ਰਾਬ ਸੀ ਅਤੇ ਚੇਚਕ ਦੇ ਦਾਗ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ।"

ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਾਮਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।"

'ਹਿਸਟਰੀ ਐਕਸਟਰਾ' ਲਈ ਲਿਖੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਮੈਥਿਊ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਨਾ ਮਿਲੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ।

ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਰਾਜ ਕੌਰ ਨੇ ਰਾਜਕਾਜ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। 1796 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣੀ ਰਹੀ।"

1798 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੱਸ ਰਾਣੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਤੋਂ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਯੋਧਾ ਸਰਦਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਦੁਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਨਾਕਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। 1798 ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮਿਲੀ ਜਿੱਤ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।

ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਸਕ

ਲਾਹੌਰ
ਤਸਵੀਰ ਕੈਪਸ਼ਨ, ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਤਸਵੀਰ

ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ, ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਰਾਜ ਸੀ।

ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ਼ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦ ਪੰਜਾਬ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਪਟੀਸ਼ਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਹਕੀਮ ਰਾਏ, ਮੀਆਂ ਆਸ਼ਿਕ ਮੁਹੰਮਦ, ਮੀਆਂ ਮਹਿਕਮੁੱਦੀਨ, ਮੁਹੰਮਦ ਬਾਕਿਰ, ਮੁਹੰਮਦ ਤਾਹਿਰ, ਮੁਫ਼ਤੀ ਮੁਹੰਮਦ ਮੁਕਰਮ, ਮੀਰ ਸ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ।

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਮਾੜੇ ਸਲੂਕ ਕਾਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਬੇਚੈਨੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਾਇਨਾਤ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਨਾਗਰਿਕ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਬੇਹੱਦ ਨਾਰਾਜ਼ ਹਨ।

ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, "ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਇਲਾਕੇ ਤਬਾਹ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਘਰ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਛੱਤ, ਸ਼ਤੀਰਾਂ ਅਤੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਿੰਦਿਆਂ ਨੇ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂ ਤੋੜਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਲਗਭਗ ਅੱਧੀ ਆਬਾਦੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਮੁਹੱਲੇ ਸੁੰਨਸਾਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।"

"ਸ਼ਾਸਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਅਤੇ ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਅੱਧ-ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀਆਂ ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਦੇ ਹਨ।"

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ

ਲਾਹੌਰ
ਤਸਵੀਰ ਕੈਪਸ਼ਨ, ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਗਲੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼

ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ਼ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਰਸੂਲ ਨਗਰ (ਰਾਮਨਗਰ) ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ।

ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੱਸ ਅਤੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਸ਼ਾਸਕ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੂੰ ਵੀ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਕੇ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।

ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ਼ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਕਾਜ਼ੀ ਅਬਦੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਮੀਆਂ ਆਸ਼ਿਕ ਮੁਹੰਮਦ, ਮੀਆਂ ਮਹਿਕਮੁੱਦੀਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮੁਸਲਿਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਸਕਣ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣੀ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲੇ ਲਈ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।"

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਟਾਲਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਸਦਾ ਕੌਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ।

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਫ਼ੌਜ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਈ। ਉੱਥੋਂ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਫ਼ੌਜੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਅਜਿਹੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਸੀ ਜੋ ਹੋਰ ਫ਼ੌਜਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆ ਰਲੇ ਸਨ।

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ

ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ਼ ਮੁਤਾਬਕ, ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਵਾਬ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਬਾਰਾਂਦਰੀ (ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ) ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿਖੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਡਾਕਖ਼ਾਨੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੀ।

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਲੀ, ਲਾਹੌਰੀ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨਾਈ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।

ਮੀਆਂ ਆਸ਼ਿਕ ਮੁਹੰਮਦ ਅਤੇ ਮੀਆਂ ਮਹਿਕਮੁੱਦੀਨ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਦਾਖ਼ਲੇ ਲਈ ਖਿਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਯਾਕੀ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਪਾੜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜੇਤੂ ਵਜੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।

ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਟਕਰਾਅ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ ਲਗਭਗ 200 ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜ ਵਿਅਕਤੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਗੱਲਬਾਤ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਤੈਅ ਹੋਇਆ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਅੱਠ ਵਜੇ ਲਾਹੌਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤੈਅ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਕੀ ਫ਼ੌਜੀ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।

ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ

ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ਼ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ।

ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਘਿਰ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ।

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਗੋਲੇ ਦਾਗ਼ਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਲੜਾਈ 20 ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਪਰ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਘਿਰੀ ਫ਼ੌਜ ਕੋਲ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਵੀ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ।

ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ਼ ਮੁਤਾਬਕ, ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਭੱਤਾ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸ਼ਰਤ 'ਤੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਜਗੀਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੁੱਟਮਾਰ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਸਲੂਕ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

"ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਪਾਰ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬੇਕਾਰ ਪਏ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੌਣਕ ਮੁੜ ਪਰਤ ਆਈ।"

ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ ਦੇ ਲੇਖਕ ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਖੋਜ ਮੁਤਾਬਕ, "1799 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਫ਼ਗਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ 1801 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਗੂਆਂ ਯਾਨੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਸਿੱਕੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ।"

ਅਗਲੇ ਹੀ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1807 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਧੇ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਗੜ੍ਹ ਕਸੂਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। 1806 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਧੀ ਤਹਿਤ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਮਰਾਠਾ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਕਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਆਖ਼ਰਕਾਰ 1809 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨੇ ਪਏ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਸਰਹੱਦ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਹਾਲਾਤ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਤਸਵੀਰ ਕੈਪਸ਼ਨ, 1820 ਤੱਕ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ 'ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਹੋਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵੱਲ ਕੀਤਾ।

ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ ਮੁਤਾਬਕ, ਦਸੰਬਰ 1809 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜੀ। ਗੋਰਖਾ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗੜਾ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।

1813 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨ ਬਰਕਜ਼ਈ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਬਰਕਜ਼ਈਆਂ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਵਾਅਦਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹੇ ਗਏ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਭਰਾ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਅਟਕ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਿਆ।

ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

1818 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਈ। ਜੁਲਾਈ 1819 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।

1820 ਤੱਕ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਪਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਦਿ ਸਿੱਖਸ: ਦਿ ਲਾਈਫ ਐਂਡ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਨਸਲੀ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਡੋਗਰਾ ਰਾਜਪੂਤ ਸਨ, ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਾਬੁਲ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ 40 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰੇ ਨੂੰ ਵੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਹਮਲਾਵਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਲੁੱਟਮਾਰ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ।

ਪੈਟਨ ਮੁਤਾਬਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸਿਖਰਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ 15 ਮੈਂਬਰੀ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤ ਸਿੱਖ ਸਨ। ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੈਨ, ਬੋਧੀ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫ਼ਿਰਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਮੁਤਾਬਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਸੌਂਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲੇਖਕ ਸਰ ਲੈਪਲ ਗ੍ਰਿਫਿਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਰੂਲਰਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ: ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾ ਤਾਂ ਜ਼ਾਲਮ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਪਿਆਸੇ।

"ਕਿਸੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਜਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦਿਆਲਤਾ ਅਤੇ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।"

"ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਸਰਦਾਰ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਗੀਰਾਂ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢੁੱਕਵੇਂ ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।"

ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਫ਼ਾਰਸੀ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਤਸਵੀਰ ਕੈਪਸ਼ਨ, ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਅਜਿਹੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਠਾਣਾਂ (ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ) ਵਿਰੁੱਧ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ

ਪੈਟਨ ਮੁਤਾਬਕ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰੱਖੀ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਰਦੂ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਸਿੰਧੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ।

ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕਤੂਬਰ 1831 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਸੂਬੇ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਟਰੋਲ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਦੀ ਇਸ ਰਣਨੀਤੀ ਤੋਂ ਬੇਹੱਦ ਨਿਰਾਸ਼ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਡੋਗਰਾ ਫ਼ੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 1834 ਵਿੱਚ ਲੱਦਾਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।

1838 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਧੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੂੰ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਮੁੜ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਣਾ ਸੀ।

ਇਸ ਸੰਧੀ ਤਹਿਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਦੱਖਣ ਵੱਲੋਂ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ, ਜਦਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰਾ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।

ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਜੂਨ 1839 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਵਜੋਂ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 40 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮਹਿਜ਼ ਛੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸੱਤਾ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੜਾਈਆਂ ਕਾਰਨ ਬਿਖਰ ਗਿਆ।

ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਅਜਿਹੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਠਾਣਾਂ (ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ) ਵਿਰੁੱਧ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਪਠਾਣ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਦੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਹ 'ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ' ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਏ।

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਨਾਕਾਮੀਆਂ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੁੱਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ
ਤਸਵੀਰ ਕੈਪਸ਼ਨ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੁੱਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ

ਮੈਥਿਊ ਮੁਤਾਬਕ, ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ ਸਥਿਰਤਾ, ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਮੀਆਂ ਵੀ ਸਨ।

ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, 'ਫ਼ੌਜੀ ਖ਼ਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦੇ ਉਲਟ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣਕਾਰੀ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਮਾਲੀਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਿਆ।'

'ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤਹਿਤ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਲਗਾਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਮਾਲੀਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਕ ਵਰਗ ਅੰਦਰ ਟਕਰਾਅ ਵਧਿਆ, ਜੋ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।'

"ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਾਕਾਮੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਰਹਿਣਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਸਕੇ।"

ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ

(ਬੀਬੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ FACEBOOK, INSTAGRAM, TWITTER, WhatsApp ਅਤੇ YouTube 'ਤੇ ਜੁੜੋ।)