چرا روسیه ارمنستان را برای همه‌پرسی اتحادیه اروپا تحت فشار قرار می‌دهد؟

کرملین از ارمنستان خواسته است هرچه زودتر میان ادامه حضور در مدار نفوذ روسیه و حرکت به سوی اتحادیه اروپا یکی را انتخاب کند.

روسیه بر برگزاری همه‌پرسی درباره آینده روابط ارمنستان با اتحادیه اروپا اصرار دارد و هشدار داده است که ایروان نمی‌تواند همزمان عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا باقی بماند و مسیر همگرایی با اروپا را دنبال کند.

با این حال، نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، که پس از پیروزی در انتخابات ژوئن موقعیت سیاسی خود را تثبیت کرده، تاکنون نشانه‌ای از تمایل به برگزاری فوری چنین همه‌پرسی‌ بروز نداده است.

آنچه مسکو تا دسامبر می‌خواهد

روسیه، بلاروس، قزاقستان و قرقیزستان در بیانیه‌ای مشترک پس از نشست آستانه در ۲۹ مه، از ایروان خواستند هرچه زودتر همه‌پرسی‌ای درباره پیوستن به اتحادیه اروپا یا باقی ماندن در اتحادیه اقتصادی اوراسیا برگزار کند.

میخائیل گالوزین، معاون وزیر خارجه روسیه، اخیرا گفت در نشست ماه دسامبر شورای عالی اقتصادی اوراسیا، گزارشی درباره پیامدهای تعلیق اجرای پیمان اتحادیه اقتصادی اوراسیا برای ارمنستان به رهبران این کشورها ارائه خواهد شد.

او افزود: «اگر تا آن زمان درخواست برای برگزاری همه‌پرسی نادیده گرفته شود، رهبران این موضوع را هنگام تصمیم‌گیری درباره اقدامات مشترک بعدی مدنظر قرار خواهند داد.»

گالوزین همچنین گفت ارمنستان باید پرداخت سهم خود به سازمان پیمان امنیت جمعی، ائتلاف نظامی تحت رهبری روسیه، را از سر بگیرد. او هشدار داد شورای امنیت جمعی این سازمان ممکن است در نشست ۱۱ نوامبر خود در مسکو، برخی از حقوق و اختیارات ارمنستان را محدود کند.

ایروان در فوریه ۲۰۲۴ مشارکت خود در این سازمان را تعلیق کرد، اما از آن خارج نشده است.

ولادیمیر جباروف، سناتور روس، به روزنامه پارلامنتسکایا گازتا وابسته به پارلمان روسیه گفت اگر نتیجه همه‌پرسی به نفع اتحادیه اروپا باشد، تعلیق عضویت ارمنستان در اتحادیه اقتصادی اوراسیا در نشست دسامبر رسمیت خواهد یافت و ایروان امتیازات تجاری خود را از دست خواهد داد.

با این حال، به نظر می‌رسد مسکو هنوز ابزار حقوقی لازم برای انجام چنین اقدامی را در اختیار ندارد. آلکسی اوورچوک، معاون نخست‌وزیر روسیه، در ماه ژوئن گفته بود که پیمان اتحادیه اقتصادی اوراسیا هیچ سازوکاری برای تعلیق یا اخراج اعضا پیش‌بینی نکرده است و جنبه‌های حقوقی این موضوع تا ماه دسامبر بررسی و تعیین تکلیف خواهد شد.

پس از پیروزی پاشینیان، فشارهای روسیه بیشتر شد

حزب «پیمان مدنی» به رهبری نیکول پاشینیان در انتخابات ۷ ژوئن ۴۹/۸ درصد آرا را به دست آورد؛ نتیجه‌ای که برای تشکیل دولت بدون نیاز به ائتلاف کافی بود.

ائتلاف «ارمنستان قدرتمند» با گرایش نزدیک به مسکو که حول محور سامول کاراپتیان، میلیاردر زندانی، شکل گرفته است،۲۳/۳ درصد آرا را کسب کرد و ائتلاف «ارمنستان» به رهبری رابرت کوچاریان، رئیس‌جمهور پیشین، ۹/۹ درصد آرا را به دست آورد.

کرملین پیروزی پاشینیان را تبریک نگفت. دمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، به آنچه «ابهام‌های فراوان» و گزارش‌های مربوط به تخلفات انتخاباتی خواند اشاره کرد و گفت مسکو منتظر نتایج و جمع‌بندی‌های رسمی خواهد ماند.

موضع روسیه حتی پیش از انتخابات نیز سخت‌گیرانه‌تر شده بود، اما پس از پیروزی پاشینیان لحن مسکو تندتر شد.

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در ماه مه و پیش از برگزاری انتخابات گفته بود: «کاملاً منطقی است که همه‌پرسی برگزار شود و از شهروندان ارمنستان پرسیده شود که چه مسیری را انتخاب می‌کنند.» او همچنین از یک «جدایی آرام، هوشمندانه و مبتنی بر منافع متقابل» سخن گفته بود.

پس از تماس تلفنی پوتین و پاشینیان در ۲۷ ژوئیه، پسکوف گفت هنوز تاریخ مشخصی برای همه‌پرسی تعیین نشده است، اما پوتین خواهان برگزاری آن «در سریع‌ترین زمان ممکن» است. او افزود: «این موضوع بسیار مهم است.»

روسیه چه اهرم‌هایی در اختیار دارد؟

بخش عمده فشار روسیه از طریق اهرم‌های اشتغال و تجارت اعمال می‌شود.

ولادیمیر پوتین در نشست آستانه در ماه مه هشدار داد که ارمنی‌های شاغل در روسیه، امتیازهای ویژه خود را از دست خواهند داد و مانند مهاجران دیگر کشورهای عضو جامعه کشورهای مستقل مشترک‌المنافع با آن‌ها رفتار خواهد شد.

ماکسیم رشِتنیکوف، وزیر اقتصاد روسیه، گفت صادرات ارمنستان به کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا بین سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ از ۲۴۰ میلیون دلار به ۳/۲ میلیارد دلار افزایش یافته است و در صورت از دست رفتن عضویت کامل، این صادرات بیش از ۶۰ درصد کاهش خواهد یافت.

مسکو تاکنون نیز با استناد به تخلفات بهداشتی، واردات برخی محصولات ارمنستان از جمله لبنیات، میوه، ماهی تازه، میوه و سبزی خشک، گل، آب معدنی و برخی انواع نوشیدنی‌های الکلی را محدود کرده است. ایروان این محدودیت‌ها را موقتی می‌داند و استفاده از واژه «تحریم» را رد می‌کند.

امتیاز بهره‌برداری از راه‌آهن ارمنستان نیز به یکی دیگر از نقاط فشار تبدیل شده است. پاشینیان پیشنهاد کرده است که روسیه این امتیاز را واگذار کند،اما اولگ بلوزیروف، رئیس شرکت راه‌آهن روسیه، در واکنش گفت این شرکت انتظار دارد سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده خود را پس بگیرد.

سرویس اطلاعات خارجی روسیه نیز اخیرا اعلام کرد که اتحادیه اروپا توان جبران زیان‌هایی را که ارمنستان در صورت فاصله گرفتن از اتحادیه اقتصادی اوراسیا متحمل خواهد شد، ندارد.

اوکراین و گرجستان؛ نمونه‌هایی که مسکو به ارمنستان یادآوری می‌کند

دمیتری مدودف، معاون رئیس شورای امنیت روسیه، همزمان با هجدهمین سالگرد جنگ ۲۰۰۸، گفت اگر ارمنستان به مسیر نزدیکی به غرب ادامه دهد، با سرنوشتی مشابه گرجستان روبه‌رو خواهد شد.

مقایسه ارمنستان با اوکراین، کشور دیگری که هدف حمله نظامی قرار گرفت، نیز ماه‌هاست به یکی از محورهای اظهارات مقام‌های روسیه تبدیل شده است.

ولادیمیر پوتین در ماه مه، حرکت ارمنستان به سوی اتحادیه اروپا را با اوکراین مقایسه کرده بود و ویاچسلاو ولودین، رئیس دومای دولتی روسیه، نیز در ماه ژوئن گفت ارمنستان ممکن است با همان سرنوشتی مواجه شود که اوکراین با آن روبه‌رو شد.

ارمنستان می‌گوید برگزاری همه‌پرسی زودهنگام است

نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، گفته است: «در این صورت، شهروندان ارمنستان را در برابر انتخاب میان دو گزینه قرار خواهیم داد که یکی از آن‌ها اساساً وجود خارجی ندارد.»

او افزود که برگزاری همه‌پرسی تنها پس از آن امکان‌پذیر است که ارمنستان به طور رسمی درخواست عضویت در اتحادیه اروپا را به بروکسل ارائه کند.

پارلمان ارمنستان در مارس ۲۰۲۵ قانونی را برای آغاز روند پیوستن به اتحادیه اروپا تصویب کرد، اما ایروان تاکنون درخواست رسمی عضویت ارائه نکرده است.

حزب حاکم نیز بر همین موضع تاکید دارد. سارگیس خاندانیان، نماینده حزب حاکم، گفت که برگزاری همه‌پرسی در ماه‌های آینده امکان‌پذیر نیست و عضویت ارمنستان در اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز به این زودی‌ها تغییر نخواهد کرد.

در مقابل، مخالفان می‌گویند نخست‌وزیر در موقعیتی دشوار قرار گرفته است.

تیگران آبراهامیان، نماینده مخالف دولت، گفت مسکو برای ایروان ضرب‌الاجل تعیین کرده و اگر از پاسخ ارمنستان رضایت نداشته باشد، موضع خود را سخت‌تر خواهد کرد.

برخی دیگر نیز معتقدند برگزاری همه‌پرسی در هر صورت می‌تواند به پاشینیان آسیب بزند. به گفته آن‌ها، رأی «نه» مسیر غرب‌گرایانه او را با شکست مواجه خواهد کرد، در حالی که رأی «آری» می‌تواند با واکنش تلافی‌جویانه روسیه همراه شود.