جنگ اقتصادی ترامپ علیه ایران؛ تغییر رفتار یا تغییر حکومت؟

نزدیک به شش ماه پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، دونالد ترامپ از نبردی سخن می‌گوید که به گفته او قرار است در عرصه اقتصاد تعیین تکلیف شود. اما در حالی که کاخ سفید از «سخت‌ترین تحریم‌های تاریخ» حرف می‌زند، رسانه‌ها و تحلیلگران آمریکایی درباره موفقیت این راهبرد و حتی هدف نهایی آن اتفاق نظر ندارند.

واشنگتن‌پست از سرخوردگی فزاینده ترامپ می‌نویسد، سی‌ان‌ان بر عامل زمان و هزینه‌های سیاسی این سیاست تمرکز می‌کند و اظهارات تازه وزیر دارایی آمریکا درباره «ساقط کردن حکومت» پرسش‌های تازه‌ای درباره مقصود نهایی واشنگتن به وجود آورده است.

«سرخوردگی از جنگی بدون راه خروج»

واشنگتن‌پست تصویری از رئیس‌جمهوری ترسیم می‌کند که دامنه تهدیدهایش روزبه‌روز گسترده‌تر می‌شود: ابتدا عمان را تهدید کرد؛ کشوری که هم متحد واشنگتن است و هم میانجی مذاکرات با ایران. سپس نقشه‌ای منتشر کرد که تنگه هرمز و بخش‌هایی از سواحل ایران، عمان و امارات را «قلمرو جدید آمریکا» می‌نامید و سرانجام از فرارسیدن آنچه «روز موعود اقتصادی» علیه ایران می‌خواند خبر داد.

از نگاه واشنگتن‌پست، این‌ها حلقه‌های یک زنجیرند، نه رویدادهایی پراکنده. به باور این روزنامه، تندتر شدن لحن ترامپ بازتاب «سرخوردگی فزاینده» رئیس‌جمهوری است که نزدیک به شش ماه پس از آغاز جنگ، هنوز راهی برای پایان دادن به آن نیافته است. ایران تسلیم نشده، پیروزی قاطعی که او بارها وعده داده بود حاصل نشده و در همین حال، انتخابات میان‌دوره‌ای و هزینه‌های سیاسی این جنگ در داخل آمریکا هر روز نزدیک‌تر می‌شود.

اندرو لبر، پژوهشگر خاورمیانه در بنیاد کارنگی، به واشنگتن‌پست گفته است ترامپ در موقعیتی گرفتار شده که «نمی‌تواند از آن خارج شود»؛ گرهی که با نیروی نظامی و تهدید باز نمی‌شود. نتیجه، به گفته او، این است که رئیس‌جمهوری که از تغییر دادن مسیر تهران ناتوان مانده، خشم و فشار خود را متوجه دیگران می‌کند.

اما پشت تهدیدهای ترامپ، به نوشته واشنگتن‌پست، یک نگرانی مهم نهفته است: این‌که ایران و کشورهای عربی خلیج فارس بر سر تنگه هرمز به توافقی جداگانه برسند و منافع فوری خود را تامین کنند، بی‌آنکه واشنگتن به نتیجه دلخواهش از جنگ رسیده باشد. به این ترتیب، گره کار برای ترامپ همین‌جاست که هر چه جنگ طولانی‌تر می‌شود، رابطه آمریکا با همان متحدانی تیره‌تر می‌شود که فشار بر تهران بدون همکاری‌شان ممکن نیست.

فری‌پرس: شکاف میان تهدید و اقدام، تهران را جسورتر کرده است

در سوی دیگر طیف رسانه‌ای آمریکا، فری پرس نیز سیاست ایران دونالد ترامپ را به‌تندی نقد کرده است. این رسانه خود را مستقل از تقسیم‌بندی‌های حزبی می‌داند، اما عمدتا در دسته رسانه‌های متمایل به راست طبقه‌بندی می‌شود.

آرون مک‌لین، تحلیلگر امنیت ملی شبکه سی‌بی‌اس و مجری پادکست School of War در این رسانه مطلب تند و تیزی نوشته است. او تفنگدار دریایی سابق، کهنه‌سرباز افغانستان، مشاور پیشین سناتور جمهوری‌خواه تام کاتن و پژوهشگر سابق موسسه محافظه‌کار هادسون است. همین پیشینه، نقد او را قابل توجه می‌کند؛ چون مک‌لین ترامپ را نه به تشدید جنگ، بلکه به فاصله گرفتن عمل از تهدید متهم می‌کند. به باور او، همین شکاف اعتبار بازدارندگی آمریکا را فرسوده و جمهوری اسلامی را جسورتر کرده است.

مک‌لین می‌نویسد ترامپ از ماه مارس تاکنون دست‌کم پنج بار ایران را به حملات سنگین، از جمله «نابودی» زیرساخت‌هایش، تهدید کرده و هر بار عقب نشسته است. نمونه‌ای که فری پرس برجسته می‌کند به ۲۱ مارس بازمی‌گردد؛ روزی که ترامپ به تهران ۴۸ ساعت مهلت داد تنگه هرمز را کاملا باز کند وگرنه نیروگاه‌های ایران را هدف قرار می‌دهد. دو روز بعد اما، پس از آنچه «گفت‌وگوهای بسیار خوب و سازنده» با تهران خواند، دستور داد حملات به تعویق بیفتد.

به این ترتیب مک‌لین از جناح مقابلِ منتقدانی که ترامپ را به تشدید بی‌محابای جنگ متهم می‌کنند، به همان نقطه می‌رسد. از نگاه او، رفت‌وبرگشت مدام میان تهدید نظامی و مذاکره این تصویر را در تهران جا انداخته که واشنگتن اراده کافی برای ادامه رویارویی ندارد و در نهایت دنبال راه خروج از جنگ است.

جنگی که برنده‌اش را «زمان» تعیین می‌کند

استیون کالینسون، تحلیلگر ارشد سی‌ان‌ان، در یادداشتی با تیتر «ترامپ طرح تازه‌ای برای درهم شکستن اقتصاد ایران دارد؛ اما آیا تا پایان آن ادامه خواهد داد؟» سراغ ضلع سوم ماجرا رفته است؛ سیاست داخلی آمریکا.

از نگاه او، راهبرد تازه آخرین چرخش در جنگی است که واشنگتن در طول آن بارها مسیر عوض کرده است. حملات نظامی جمهوری اسلامی را به تسلیم وانداشت، مشوق‌های دیپلماتیک هم تهران را پای توافق نیاورد، و حالا نوبت به فشار اقتصادی گسترده‌تر رسیده است.

اما جنگ اقتصادی یک تفاوت بنیادین با حمله نظامی دارد؛ نتیجه‌اش فوری نیست. حتی اگر فشار تازه کارگر افتد، ماه‌ها طول می‌کشد تا کمبود ارز، فلج شدن تجارت و افت درآمدهای نفتی محاسبات حکومت ایران را تغییر دهد. کالینسون پاشنه آشیل راهبرد تازه را دقیقا همین‌جا می‌بیند؛ رئیس‌جمهوری که شهرتش را با پیروزی‌های سریع ساخته، وارد مرحله‌ای از جنگ شده که عنصر اصلی‌اش صبر است. صبر برای ترامپ ارزان تمام نمی‌شود. قیمت نفت پس از اعلام دور تازه فشارها بار دیگر اوج گرفته و به گزارش رویترز، گرانی سوخت به افت محبوبیت او دامن زده است؛ آن هم در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای نوامبر که سرنوشت کنگره را رقم می‌زند.

پرسش کالینسون در نهایت این نیست که آیا آمریکا ابزار کافی برای آسیب زدن به اقتصاد ایران دارد. پرسش این است که وقتی صورتحساب سیاسی این جنگ در داخل آمریکا سنگین‌تر شود، آیا ترامپ پای آن می‌ماند؟

آیا فروپاشی در دستور کار است؟

صریح‌ترین توصیف از مرحله تازه جنگ را اما نه شخص ترامپ، که وزیر دارایی او به دست داد.

اسکات بسنت در گفت‌وگو با شبکه سی‌ان‌بی‌سی گفت آمریکا در کنار محاصره دریایی ایران، «سخت‌ترین تحریم‌های تاریخ» را اعمال خواهد کرد؛ ترکیبی که آن را «ضربه‌ای دوگانه» خواند. سپس جمله‌ای بر زبان آورد که فراتر از اظهارات رسمی پیشین دولت ترامپ به نظر می‌رسید: «این مانند ونزوئلا و کوبا در ایران جواب خواهد داد و ما این حکومت را ساقط می‌کنیم.»

دولت ترامپ تاکنون هدف جنگ را جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای و بازگشایی تنگه هرمز اعلام کرده است. اشاره بسنت به «ساقط کردن حکومت» اما تعریفی به‌مراتب گسترده‌تر از اهداف اعلام‌شده واشنگتن ارائه می‌دهد و این پرسش را مطرح می‌کند که آیا فشار اقتصادی صرفا ابزاری برای وادار کردن تهران به تغییر رفتار و مذاکره است، یا تضعیف و حتی سرنگونی جمهوری اسلامی نیز به بخشی از هدف نهایی این راهبرد تبدیل شده است.

بسنت پیام مستقیمی هم برای بقیه جهان داشت؛ زمان آن رسیده که متحدان آمریکا و دیگر کشورها تصمیم بگیرند در کدام سو ایستاده‌اند. تنها جایی که لحن او نرم‌تر شد، چین بود؛ خریدار اصلی نفت ایران که هدف قرار دادن شرکت‌ها و بانک‌هایش می‌تواند واشنگتن را وارد مناقشه اقتصادی بسیار بزرگ‌تری کند. وزیر دارایی آمریکا همچنین گفت تشدید فشار اقتصادی احتمال بازگشت سریع ایالات متحده به عملیات نظامی گسترده را کاهش می‌دهد و تا زمانی که واشنگتن سرگرم اجرای «حداکثر فشار اقتصادی» است، دست‌کم فعلا خبری از ازسرگیری جنگ در مقیاس بزرگ نخواهد بود. جزئیات بسته جدید تحریم‌ها قرار است روز دوشنبه اعلام شود.

با این حال، بسنت اذعان کرد که بازارهای نفت هنوز واکنش مورد انتظار او را نشان نداده‌اند و گفت نمی‌داند چرا خبر تشدید جنگ اقتصادی علیه ایران تاکنون اثر محسوسی بر بازارها نگذاشته است. اظهارنظری که دست‌کم نشان می‌دهد واشنگتن هنوز مطمئن نیست مهم‌ترین ابزار تازه‌اش تا چه اندازه می‌تواند معادلات اقتصادی را تغییر دهد.