دیدار ترامپ، پوتین و شی؛ این رویداد تاریخی برای جهان چه معنایی دارد

تصویری از دونالدترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جین پینگ
توضیح تصویر، پوتین و شی بیش از ۴۰ بار، ترامپ و پوتین ۷ بار و ترامپ و شی ۳ بار باهم دیدار کرده‌اند، اما هرسه رهبر هرگز یکجا باهم ندیده‌اند
    • نویسنده, گریگور اتانیسیان
    • شغل, بی‌بی‌سی
  • منتشر شده در
  • زمان مطالعه: ۶ دقیقه

آماد‌گی‌ها برای نخستین نشست سه‌جانبه رهبران چین، روسیه و امریکا نگرانی‌هایی را در اروپا برانگیخته است؛ جایی که برخی این رویداد را با تقسیم جهان به حوزه‌های نفوذ پس از جنگ جهانی دوم مقایسه می‌کنند.

در چهارم نوامبر، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، هنگام بازدید از یک نمایشگاه در میدان سرخ در مسکو و در همراهی با گروهی از شاگردان مکتب، در برابر تندیس بزرگی از وینستون چرچیل، نخست‌وزیر سابق بریتانیا، فرانکلین دی روزولت، رئیس‌جمهور اسبق امریکا، و ژوزف استالین، رهبرپیشین اتحاد جماهیر شوروی، که صحنه کنفرانس یالتا در فبروری ۱۹۴۵ را به تصویر می‌کشید، توقف کرد.

پوتین به کودکان گفت: «این‌ها رهبران سه قدرت اصلی بودند که گرد هم آمدند تا درباره این‌که جهان پس از جنگ چگونه باید سازمان‌دهی شود، گفت‌وگو کنند.»

یک روز پیش از آن، وزارت خارجه چین و کرملین اعلام کردند که رایزنی‌هایی برای برگزاری دیدار میان ولادیمیر پوتین، دونالد ترامپ و شی جین پینگ انجام شده است.

قرار است این دیدار در ۱۸ و ۱۹ ماه نوامبر و هم‌زمان با حضور آنها در نشست همکاری اقتصادی آسیا-پاسیفیک (APEC) در شهر شنژن برگزار شود.

روز جمعه نیز اولیویا ویلز، سخنگوی کاخ سفید، تأیید کرد که این نشست برگزار خواهد شد.

زمانی که گزارش‌ها درباره پیشنهاد کرملین برای چنین دیداری نخستین بار در اواسط ماه اکتوبر منتشر شد، بلافاصله نگرانی‌هایی را در اتحادیه اروپا و همچنین اوکراین برانگیخت. این موضوع برای بسیاری یادآور نشست رهبران ائتلاف ضد هتلر در یالتا، اقامتگاه سابق تزارهای روسیه در ساحل بحر سیاه، بود.

در ازای موافقت استالین برای ورود به جنگ علیه جاپان پس از پیروزی بر آلمان، گسترش نفوذ اتحاد شوروی در سراسر اروپای شرقی پذیرفته شد و همچنین، به‌موجب توافقی محرمانه درباره شرق آسیا، سرزمین‌های جاپانی در جنوب ساخالین و جزایر کوریل به اتحاد شوروی وقت واگذار شد.

افزون بر این، پایگاه دریایی شوروی در شهر پورت آرتور و منافع اقتصادی ویژه‌ای برای مسکو در منطقه منچوریا دوباره احیا شد.

از آن زمان به این‌سو، در اروپای شرقی واژه «یالتا» اغلب به عنوان نمادی از معامله‌ای بدبینانه میان قدرت‌های بزرگ به‌کار می‌رود؛ معامله‌ای که در آن جهان به حوزه‌های نفوذ تقسیم می‌شود، بدون آن‌که به کشورهای کوچک‌تر، از جمله آنهایی که سرزمین‌های‌شان موضوع این تقسیم‌بندی است، توجهی صورت گیرد.

تا دهه ۱۹۵۰، برای برخی افراد، «یالتا» به مترادفِ معامله با شیطان تبدیل شده بود.
توضیح تصویر، تا دهه ۱۹۵۰، برای برخی افراد، «یالتا» به مترادفِ معامله با شیطان تبدیل شده بود

ولودیمیر زلنسکی، رئیس جمهور اوکراین، گفته است «من واقعا نمی‌خواهم این [دیدار] به یالتای دوم، سوم یا چهارم بدل شود،‌ جایی‌که قدرت به سادگی میان دیگران دوباره تقسیم شود.»

آقای زلنسکی افزود: «پس از آلاسکا، اگر اتفاقات مطابق آنچه مقام‌های روسی در حال حاضر در پیوند به خواست‌شان برای یک یالتای جدید مطرح می‌کنند، پیش برود، این به دومین پیروزی بزرگ دپلماتیک روسیه تبدیل خواهد شد.»

در همین حال فریدریش مرتز، صدراعظم آلمان گفته است که در هر گفت‌وگویی برای پایان جنگ در اوکراین، اروپا باید دخیل باشد.

آقای مرتز گفته است: «اروپا می‌خواهد و باید در این روند نقش داشته باشد.»

صدراعظم آلمان می‌گوید «مسایل اساسی یک توافق صلح، چه تحریم‌ها و چه طرح امنیتی آینده،‌ تنها با مشارکت ما اروپایی‌ها قابل‌حل است، و همه طرف‌ها این را می‌دانند.»

« نشست غیرمعمول»

اما در حالی که ممکن است پوتین واقعاً در پی جلب حمایت برای پایان دادن به جنگ اوکراین بر اساس شرایط مورد نظر روسیه باشد، روزنامه وال‌استریت ژورنال گزارش کرده که هنوز روشن نیست که رئیس جمهوری روسیه دقیقا چه موضوعاتی را می‌خواهد با ترامپ و شی مطرح کند.

یوری اوشاکوف، دستیار پوتین گفته است که «اوکراین به شکلی از اشکال مطرح خواهد شد.» اما او افزوده است که «تاکنون تنها برنامه‌های اولیه درباره موضوعاتی که می‌توان در چنین دیدار سطح بالا و در چنین قالب غیرمعمولی مورد بحث قرار داد، وجود دارد.»

دونالد ترامپ تاکید کرده که اوکراین در دستور کار قرار ندارد و گفته است که «ممکن برای بحث درباره سلاح‌های هسته‌ای و خلع سلاح هسته‌ای گفت‌وگو کنیم.»

جوزف توریجیان، استاد در دانشگاه امریکایی در واشنگتن، می‌گوید، چین هیچ علاقه‌ای ندارد در گفت‌وگوهای مرتبط به اوکراین که اروپا در آن حضور نداشته باشد، شرکت کند؛ چون به گفته او بیجنگ تلاش می‌کند تا حد امکان این تصور را تضعیف کند که در جنگ از روسیه حمایت می‌کند.

هرچند نخبگان چینی در سال‌های اخیر به‌طور فزاینده‌ای اتحادیه اروپا را کم‌اهمیت جلوه داده‌اند، اما همچنان به حفظ روابط خوب با کشورهای اروپایی به عنوان شرکای مهم تجاری علاقه‌مند هستند.

با این‌حال، توریجیان می‌گوید که بیجنگ نسبت به مذاکرات درباره سلاح‌های هسته‌ای نیز بدبین است. او می‌گوید «چینی‌ها معتقدند که یکی از مزایای کوچک بودن برنامه هسته‌ای شان این است که جزئیات آن آشکار نیست.»

«برقراری صلح»

منافع روسیه از چنین نشستی روشن است؛ کنار گذاشتن اروپا از مذاکرات در مورد اوکراین و اینکه یکبار دیگر نشان بدهد که مسکو را نمی‌توان در صحنه بین‌المللی منزوی کرد.

جذابیت این نشست برای رهبر امریکا نیز کاملاً مشخص است.

جوزف توریجیان می‌گوید که «نمایش و فضای نمادین این نشست برای ترامپ هیجان‌آور است.»

به گفتهٔ او برگزاری چنین نشست این فرصت را به ترامپ می‌دهد که «بگوید که چقدر فوق‌العاده است که این قدرت‌های بزرگ گرد هم آمده‌اند، و این‌که او نخستین کسی بوده که چنین کاری را انجام داده و در حال برقراری صلح است.»

خواسته‌های شوروی

اما برای بیجنگ، مزایای چنین نشستی زیاد روشن نیست.

جوزف توریجیان می‌گوید: «یالتا برای چینی‌ها خاطره خوشایندی ندارد.»

چینی‌ها از این‌که استالین توانست منافع ویژه شوروی را در منچوریا به‌دست آورد، خشمگین بودند.

توریجیان خاطرنشان می‌کند که «حتی مائو تسه‌تونگ، پس از پیروزی کمونیست‌ها در چین در سال ۱۹۴۹، معتقد بود که تمام امتیازهایی که شوروی در یالتا خواسته بود و ادامه مطالبات آن، یک نقطهٔ حساس بزرگ بود.»

و همین اختلافات تا حدی زمینه‌ساز شکاف بعدی میان چین و اتحاد جماهیر شوروی شد.

در مورد اروپای شرقی، مورخان هنوز درباره این موضوع اختلاف‌نظر دارند که تا چه اندازه گسترش حوزه نفوذ شوروی صرفاً پذیرش یک واقعیت اجتناب‌ناپذیر بود. تا فبروری ۱۹۴۵، ارتش سرخ شوروی، رومانیا، بلغاریا و بخش‌های بزرگی از پولند، مجارستان و چکسلواکیا را در تصرف خود داشت.

اما امروز، ارتش روسیه حتی بر تمام مناطق شرق اوکراین که کرملین مدعی است بخشی از خاک روسیه است، کنترل ندارد و برخلاف سال ۱۹۴۵، تنها یکی از شرکت‌کنندگان این نشست، به گونه مستقیم در جنگ دخیل است.

جایگاه بین‌المللی

مارسین کازمارسکی از دانشگاه گلاسگو در اسکاتلند، می‌گوید روسیه خود را یک ابرقدرت هم‌تراز با امریکا و چین می‌داند و مقام‌های چینی نیز در اظهارات رسمی خود اغلب روسیه را هم‌سطح خود توصیف می‌کنند، «اما پشت درهای بسته، نه کارشناسان چینی و نه رهبران چین، روسیه را قدرتی هم‌سطح خود نمی‌دانند.»

او می‌گوید «تنها کشوری که رهبران و نخبگان چین واقعاً آن را هم‌تراز چین می‌دانند، ایالات متحده امریکاست.»

به گفته کازمارسکی، یک نشست سه‌جانبه می‌تواند جایگاه بین‌المللی بیجنگ را تقویت کند و شی جین‌پینگ را به عنوان یک سیاستمدار برجسته جهانی به تصویر بکشد؛ سران دیگر قدرت‌های بزرگ جهان برای دیدار با او سفر می‌کنند.

بوش در لیتوانیا اعلام کرد که یالتای دیگری در کار نیست
توضیح تصویر، جورج بوش در لیتوانیا اعلام کرد که یالتای دیگری در کار نیست

اما پس از شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای کانگرس امریکا، جایگاه ترامپ در صحنه بین‌المللی نیز با عدم‌قطعیت بیشتری روبه‌رو شده است.

مارسین کازمارسکی می‌گوید پرسش این است که آیا چین واقعاً می‌خواهد جایگاه بین‌المللی ترامپ را تقویت کند. او می‌افزاید که «من هنوز هم درباره اصل برگزاری این نشست بسیار تردید دارم.»

جورج دبلیو بوش، رئیس‌جمهور سابق امریکا، در جریان سفرهایش به اروپای شرقی در دهه ۲۰۰۰، ، بارها توافقات یالتا را یک شر تاریخی خواند.

به گزارش نیویارک تایمز، این اظهارات آقای بوش به طور مشخص متوجه پوتین بود و این پیام را منتقل می‌کرد که روسیه حق مداخله در امور همسایگان خود را ندارد و باید بابت رفتارهای اتحاد جماهیر شوروی عذرخواهی کند.

بوش در سال ۲۰۰۲ در پایتخت لیتوانیا اعلام کرد که «یالتا تکرار نشود.»

اگر حالا، نزدیک به ۲۵ سال پس از آن زمان، پوتین موفق شود نشستی با رهبران امریکا و چین در قالبی برگزار کند که حتی اندکی یادآور کنفرانس یالتا باشد، این برای او یک پیروزی نمادین خواهد بود؛ حتی اگر خود نشست هم به نتیجه‌ای قطعی نیانجامد.