ثروتمندترین‌های روسیه از هم‌اکنون به آینده‌ پس از پوتین می‌اندیشند

تصویر ساخته‌شده از پوتین در زیر سایه چهره‌هایی ناشناس.
ثروتمندترین‌های روسیه از هم‌اکنون به آینده‌ پس از پوتین می‌اندیشند
    • نویسنده, ویتالی شوچنکو
    • شغل, تحلیل‌گر ارشد، بی‌بی‌سی مونیتورینگ
  • منتشر شده در
  • زمان مطالعه: ۱۱ دقیقه

ساعاتی پس از آغاز تهاجم تمام‌عیار به اوکراین در ۲۴ فبروری ۲۰۲۲، ولادیمیر پوتین ثروتمندترین مردان روسیه را در تالار بزرگ و پهناور «یکاترینینسکی» در کاخ کرملین گرد هم آورد.

بیش از ۳۶ نفر از آن‌ها به دلیل همه‌گیری کرونا با ماسک بر صورت، کنار یک دیوار گرد هم نشسته بودند. خبرنگار یکی از روزنامه‌های روسی آن‌ها را «رنگ‌پریده و خواب‌آلود» توصیف کرد. پوتین به محض ورود، در سمت مقابل تالار نشست و فاصله‌ای طولانی میان خود و این تاجران ایجاد کرد؛ او طبق معمول ماسک نزده بود.

پوتین با زبان همیشگی و کنایه‌آمیز خود گفت انتظار دارد آن‌ها از جنگ حمایت کنند. او اظهار داشت: «از شما می‌خواهم درک درستی از آنچه در حال وقوع است نشان دهید و در کنار حکومت برای یافتن ابزارهایی که از تولید، اقتصاد و مشاغل حمایت کند، همکاری کنید.»

در ویدیویی که کرملین از این نشست منتشر کرد، هیچ‌یک از میلیاردرهای دعوت‌شده حتی یک کلمه هم بر زبان نیاوردند.

این سکوت به ویژگی بارز افراد فوق‌العاده ثروتمند روس تبدیل شده است. آن‌ها در طول دهه‌های حکومت پوتین آموخته‌اند که بهای اعتراض و زبان گشودن می‌تواند سنگین باشد. در سال ۲۰۰۳، میخائیل خودورکوفسکی، ثروتمندترین مرد روسیه در آن زمان،‌ که گفته‌می‌شد از شماری از گروه‌های مخالف حمایت مالی می‌کند، پوتین را به‌رهبری فساد گسترده متهم کرد. او ۱۰ سال بعدی عمر خود را به اتهام فرار مالیاتی، کلاهبرداری و اختلاس پشت میله‌های زندان گذراند؛ هشداری برای سایر منتقدان احتمالی. خودورکوفسکی این اتهامات را رد کرده بود.

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در تاریخ ۲۴ فبروری ۲۰۲۲ نشست بزرگان کسب‌وکار را در کاخ کرملین در مسکو ریاست می‌کند. پوتین پشت یک میز سفید و با فاصله زیاد در برابر شماری از تاجران نشسته است.
توضیح تصویر، سکوت تاجران روسی در نشست سال ۲۰۲۲ کرملین با پوتین، شاید نشان‌دهنده ترس آن‌ها از رئیس‌جمهور بود

حتی اگر برخی از این سرمایه‌داران بزرگ به جنگ اعتراضی داشته‌اند، ترجیح داده‌اند نظراتشان را نزد خود نگه دارند.

اما در پس همین سکوت نیز زمزمه‌هایی به گوش می‌رسد؛ به نظر می‌رسد شماری از نخبگان تجاری پرقدرت روسیه، در حال تصور کردن روسیه‌ای پس از پوتین هستند. آن‌ها با خود می‌اندیشند که آیا پس از کنار رفتن رئیس‌جمهور از قدرت یا مرگ او، وضعیت کشور دوباره به دهه ۱۹۹۰ بازخواهد گشت -دورانی که الیگارش‌ها از قدرت بهره‌مند بودند- یا حتی ممکن است سیاست سالم‌تری در این کشور ریشه بدواند.

آرکادی اوستروفسکی، روزنامه‌نگار و تحلیل‌گر برجسته امور کرملین در نشریه «اکونومیست» که اخیرا ساعت‌ها با یکی از ثروتمندترین مردان روسیه مصاحبه کرده است، می‌گوید، احساس می‌کند که در نحوه نگاه ابر‌ثروتمندان به آینده کشور، یک «چرخش تاریخی و سیاسی در حال وقوع است».

سرمایه‌داران ناآرام

فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱، نیروی قدرتمند و جدیدی را در صحنه داخلی این کشور به وجود آورد: افرادی که از پایان کمونیسم به نفع خود بهره بردند و به ثروت‌های هنگفتی دست یافتند و سپس می‌خواستند سیاستمداران را برای تأمین منافع خود کنترل کنند. به آن‌ها «الیگارش‌ها» لقب دادند؛ واژه‌ای برگرفته از یونان باستان به معنای «اقلیت حاکم». آن‌ها پول داشتند و پول در آن زمان به معنای قدرت بود.

این دوران موسوم به «دهه نود پرآشوب»، زمانی بود که به اصطلاح «روس‌های جدید» پا به عرصه گذاشتند. شرکت‌های عظیم دولتی در دسترس همگان قرار گرفتند تا به چنگ آورده شوند و مردانی که روابط و نفوذ لازم را داشتند، تقریبا یک‌شبه میلیونر و حتی میلیاردر شدند. فساد بیداد می‌کرد، رفیق‌بازی رواج گسترده‌ای داشت و قتل‌های قراردادی به امری رایج تبدیل شده بود.

اما تقریبا بلافاصله پس از آنکه پوتین برای نخستین بار در سال ۲۰۰۰ رئیس‌جمهور انتخاب شد، الیگارش‌ها را مطیع خود ساخت. او تمایلی به تقسیم قدرت با هیچ‌کس دیگری نداشت. پوتین از عهده رویارویی با این میلیاردرها برمی‌آمد؛ چرا که اقتصاد روسیه در حال سرپا شدن بود و دولت مرکزی نیز قدرت بیشتری می‌گرفت.

مجسمه‌ای از ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در سن‌پترزبورگ نصب می‌شود. این مجسمه به همت گروهی از قزاق‌های سن‌پترزبورگ برپا شده است. استاس بارتسکی، هنرمند روس، در کنار مجسمه ولادیمیر پوتین در سن‌پترزبورگ روسیه؛ ۱۶ می ۲۰۱۵.
توضیح تصویر، برخی از الیگارش‌ها در دهه ۱۹۹۰ سبک پوشش متمایزی پیدا کردند؛ سبکی که بعدها توسط این هنرمند اهل سن‌پترزبورگ به طنز کشیده شد

بیل براودر، سرمایه‌گذاری که روزی بزرگ‌ترین سرمایه‌گذار خارجی در روسیه بود و در سال ۲۰۰۵ پس از راه‌اندازی کمپین مبارزه با فساد از این کشور اخراج شد، می‌گوید سرمایه‌داران بزرگ روسیه در برابر پوتین باختند و تسلیم شدند؛ مثلا در مجمع جهانی اقتصاد در داووس، در سال‌های پیش از جنگ که هنوز از آن‌ها در آنجا استقبال می‌شد.

او به بی‌بی‌سی گفت: «به‌یاد دارم که الیگارش‌ها طوری قدم می‌زدند که انگار صاحب همه‌چیز هستند؛ مغرورترین و خودساخته‌ترین افراد. اما وقتی پوتین ظاهر شد، واقعا شگفت‌انگیز بود که می‌دیدیم این افراد به‌اصطلاح «آلفای تمام‌عیار» چطور به دانش‌آموزانی کاملا فرمان‌بردار و تقریبا درمانده تبدیل شدند.»

از زمان آغاز جنگ در سال ۲۰۲۲، کرملین سرمایه‌داران ثروتمند روسیه را با سیاست بی‌رحمانهٔ تشویق و تنبیه مطیع خود نگه داشته است. دارایی‌های منتقدان جنگ مصادره شده، در حالی که وفاداران با قراردادهای کلان و پربار دولتی پاداش گرفته‌اند: امروزه شمار میلیاردرهای روسی از همیشه بیشتر است (در مجموع ۱۵۵ نفر، بر اساس گزارش مجله فوربز). ثروت جمعی آن‌ها به ریکارد جدیدی نزدیک به ۷۰۰ میلیارد دالر رسیده است.

اما حتی برای آن دسته از سرمایه‌داران که وفادار مانده‌اند و پاداش گرفته‌اند، نیز به نظر می‌رسد این همه پول آن‌ها را خوشحال نمی‌کند. برخی از آن‌ها بی‌قرار شده‌اند.

خودکامگی، الیگارشی یا دموکراسی؟

میلیاردها پول آن‌ها دیگر کارایی سابق را ندارد؛ در داخل کشور، آن‌ها نمی‌توانند نفوذ سیاسی چندانی بخرند.

دیمیتری نکراسوف، سیاستمدار و تحلیل‌گر در تبعید، می‌گوید: «آن‌ها نه برگی در دست دارند و نه نقشی در بازی. آن‌ها ثروتمندند چون به شکلی با پوتین ارتباط دارند، نه برعکس.»

آنها در خارج از روسیه نیز به دلیل تحریم‌های غرب که پس از تهاجم تمام‌عیار به اوکراین علیه روسیه اعمال شد، طرد شده‌اند.

براودر، منتقد سرسخت پوتین، می‌گوید: «با آن‌ها مثل مجرمان سطح‌پایین رفتار می‌شود. نمی‌توانند با جت‌های شخصی‌شان پرواز کنند و قایق‌های تفریحی‌شان اجازه پهلو گرفتن در بهترین بندرهای اروپا را ندارند. این وضعیت باید برای‌شان بسیار ناگوار و تحقیرآمیز باشد.»

به همین دلیل، ذهن برخی از آن‌ها در سکوت به این معطوف شده است که پس از کنار رفتن پوتین از صحنه چه اتفاقی خواهد افتاد. این چیزی است که تحلیل‌گران آگاه و نزدیک به دنیای این سرمایه‌داران به من می‌گویند.

هیچ چشم‌انداز فوری برای کنار رفتن رئیس‌جمهور وجود ندارد و دلیلی هم نیست که فکر کنیم او در وضعیت جسمی نامناسبی به سر می‌برد. اما پوتین که ماه گذشته ۷۴ ساله شد، یک ربع قرن در کرملین حضور داشته است و مردم در مسکو می‌دانند که خروج او روزی فرا خواهد رسید. پوتین سال گذشته در پاسخ به پرسش رویترز مبنی بر اینکه آیا قصد دارد تا سال ۲۰۳۶ -زمانی که دوره ریاست‌جمهوری او طبق قانون اساسی به پایان می‌رسد- در قدرت بماند، گفت: «فقط خدا می‌داند که آیا به اندازه کافی سلامتی خواهیم داشت یا نه.»

بوریس برزوفسکی، سرمایه‌گذار روسی (در مرکز تصویر)، در حالی که افراد امنیتی دو طرف او را احاطه کرده‌اند، روز ۸ فبروری ۲۰۱۰ برای آغاز نبرد حقوقی خود در دوسیه افترا علیه ولادیمیر ترلوک، وارد دادگاه عالی در مرکز لندن می‌شود؛ این شکایت در پی ادعای ترلوک مبنی بر دست داشتن برزوفسکی در قتل الکساندر لیتویننکو، جاسوس پیشین روسیه، مطرح شد.
توضیح تصویر، یکی از الیگارش‌های سرشناس دهه ۱۹۹۰، بوریس برزوفسکی بود که با کرملین دچار اختلاف شد و سال‌های پایانی عمر خود را در بریتانیا گذراند

اگر پوتین استعفا بدهد یا در دوران ریاست‌جمهوری خود وفات کند، میخائیل میشوستین، نخست‌وزیر روسیه، قدرت را به‌دست خواهد گرفت. اما میشوستین هیچ‌گونه جاه‌طلبی برای رسیدن به ریاست‌جمهوری از خود نشان نداده است (و احتمالا یکی از دلایل اصلی انتصابش نیز همین بوده است). این وضعیت نوعی خلاء قدرت ایجاد خواهد کرد.

ناظران مسائل روسیه که با آن‌ها گفت‌وگو کرده‌ام، در چنین وضعیتی چند سناریوی احتمالی را پیش‌بینی می‌کنند.

برخی در غرب، و بی‌تردید در داخل روسیه، امیدوارند که در روسیهٔ پس از پوتین، دموکراسی شکوفا شود و حکومتی بر سر کار بیاید که به‌جای حلقهٔ جدیدی از الیگارش‌ها یا یک حاکم مستبد، توسط مردم اداره شود. اما به گفتهٔ تحلیل‌گران، این مسیر کم‌ترین احتمال وقوع را دارد. نهادهای اصلی دموکراتیک در طول دوران حکومت پوتین فرسوده یا نابود شده‌اند. الکساندرا پروکوپنکو، روزنامه‌نگار و تحلیل‌گر روس در تبعید، می‌گوید: «روسیه آن‌قدر به خشونت عادت کرده که دیگر با رویه‌های استندرد دموکراتیک بیگانه است.»

مسیر دیگر، تداوم و تشدید استبداد است. ممکن است چهره‌ای دیگر جایگزین پوتین شود و فرهنگ سرکوب او را ادامه دهد. اما پروکوپنکو معتقد است که این وضعیت -دست‌کم در کوتاه‌مدت- به یک دیکتاتوری تمام‌عیار با حاکمی مقتدر تبدیل نخواهد شد. او می‌گوید شکل‌گیری چنین قدرتی زمان می‌برد و در ابتدا، جانشین پوتین از او ضعیف‌تر خواهد بود و منابع کمتری در اختیار خواهد داشت.

سپس گزینه سوم مطرح است: سرمایه‌داران بزرگ (تایکون‌ها) دوباره قدرت خود را تثبیت کنند و روسیه به سیستمی شبیه به الیگارشی دهه ۱۹۹۰ بازگردد. دیمیتری نکراسوف، مشاور پیشین کرملین و سیاستمدار مخالف که اکنون در تبعید زندگی می‌کند، می‌گوید طبق این سناریو، کشور توسط شمار معدودی از خاندان‌های قدرتمند و نخبه، در اتحاد با منافع تجاری، اداره خواهد شد.

البته این گزینه آخر همان چیزی است که بسیاری از سرمایه‌داران بزرگ خواهان آن هستند. پروکوپنکو که زمان زیادی را صرف گفت‌وگو با ثروتمندترین افراد روسیه کرده است، می‌گوید: «آن‌ها دوست دارند به دورانی بازگردند که به حرفشان گوش داده می‌شد، دارایی‌هایشان مصادره نمی‌شد و قوانین بازی را درک می‌کردند.»

اگرچه قدرت آن‌ها از دهه ۱۹۹۰ به این سو به شدت محدود شده است، اما همچنان ارزش دارد که به حرف این سرمایه‌داران گوش داد: با توجه به ثروت هنگفت آن‌ها، محتمل به نظر می‌رسد که دیر یا زود تلاش کنند نفوذ سیاسی خود را دوباره به‌دست آورند.

نکراسوف، سیاستمدار در تبعید، می‌گوید در حال حاضر نیز برخی از آن‌ها «سعی می‌کنند با مقام‌های امنیتی یا وزیرانِ مناسب و کارراه‌انداز دوست شوند»؛ اما او تأکید می‌کند که برداشتن هر گامی فراتر از این، «بسیار خطرناک است».

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، به محض ورود به میدان‌هوایی بین‌المللی ترکمن‌باشی، ترکمنستان، در تاریخ ۸ اکتوبر ۲۰۲۶ از هواپیما پیاده می‌شود. پوتین برای یک سفر کاری دو روزه وارد ترکمنستان شد.
توضیح تصویر، پوتین از زمان تهاجم تمام‌عیار روسیه به اوکراین، سرمایه‌داران بزرگ (تایکون‌ها) را با سیاست بی‌رحمانه «چماق و زردک» (تشویق و تنبیه) مطیع و در خط نگه داشته است

او می‌گوید رفتار «تایکون‌ها» در سال‌های آینده تا حدی به وضعیت مالی آن‌ها بستگی خواهد داشت. به گفته او، آن‌هایی که پول نقد فراوانی در دسترس دارند، برای «انجام بازی‌های سیاسی» و رقابت برای کسب جایگاه، به منظور آماده‌سازی برای دوران پس از پوتین، اعتمادبه‌نفس بیشتری خواهند داشت. اما آن‌هایی که ثروتشان به قراردادهای دولتی یا حسن‌نیت حکومت وابسته است، بیش از حد خواهند ترسید، مبادا همه‌چیز را از دست بدهند.

پروکوپنکو می‌گوید در نحوه صحبت کردن تاجران درباره پوتین همین حالا هم تغییری ایجاد شده است. آن‌ها پیش‌تر به او لقب «ناچالنیک» (به معنای «رئیس»)، «پروی» («نفر اول») یا حروف اول اسمش «وی‌وی» را داده بودند؛ همگی القابی که درجه‌ای از احترام را منتقل می‌کردند. اما اکنون او را «دد» (Ded) صدا می‌زنند که به گفته پروکوپنکو، «چاشنی از تحقیر» در آن است. «دد» به معنای «پیرمرد» یا «پدرکلان» است؛ نامی که بسیار کمتر حاکی از احترام است.

او می‌گوید برخی از ثروتمندان روس حسرت «بازگشت سیاست به زندگی مردم» را می‌خورند؛ همراه با سرکوب کمتر، آزادی بیان بیشتر و رقابت سالم‌تر میان احزاب و سیاستمداران.

اما به گفته او، در حال حاضر آن‌ها به‌علت فضای خفقان‌آور روسیه بیش از حد می‌ترسند که برای تحقق این امر دست به کار شوند. پروکوپنکو با یکی از این سرمایه‌داران مصاحبه کرد که در طول گفت‌وگو عملا روی موبایل خود نشسته بود، چون فکر می‌کرد این کار شنود دیجیتال را برای پولیس مخفی دشوارتر می‌کند. او می‌گوید: «با خودم فکر کردم این یک ترس کاملا استالینی است. کاملا غیرمنطقی است.»

یک مصاحبه تکان‌دهنده

سرنخ جالب دیگری درباره اینکه «تایکون‌ها» از آینده‌ٔ پس از پوتین چه می‌خواهند، توسط «آندری ملنیچنکو»، که به «پادشاه کودهای کیمیاوی جهان» شهرت دارد و در حال حاضر هشتمین مرد ثروتمند روسیه است، ارائه شد.

اوایل امسال، وی با انجام مصاحبه‌ای با نشریه «اکونومیست» ناظران را شگفت‌زده کرد -رویدادی نادر برای یک فرد ثروتمند روس، به‌ویژه صحبت با رسانه‌ای از کشوری که کرملین آن را «غیردوست» تلقی می‌کند. آن‌ها همچنین مقاله‌ای به قلم او را منتشر کردند.

ملنیچنکو در بخش‌هایی از این مصاحبه، خط‌مشی‌ها و روایت‌های رسمی کرملین را تکرار کرد. او گفت که اوکراین میدان نبردی میان روسیه و غرب است و معتقد است که غرب دغدغه‌های امنیتی روسیه را نادیده گرفته و حاکمیت آن را تهدید می‌کند.

اما پس از آن، ماجرا جالب‌تر شد. ملنیچنکو خواستار برکناری پوتین نشد، اما -و این یک «اما»ی بزرگ است- استدلال کرد که باید تغییری ایجاد شود که به حکومت تک‌نفره در روسیه پایان دهد. او گفت روسیه باید تعامل بیشتری با جهان داشته باشد.

پروکوپنکو معتقد است که این سرمایه‌دار بزرگ در تلاش بوده تا بحثی عمومی را به‌راه اندازد. او می‌گوید: «این دعوت از ثروتمندانی مانند خودش بود تا شروع به صحبت کنند.»

آرکادی اوستروفسکی، روزنامه‌نگاری که با او مصاحبه کرده بود، به من می‌گوید که آن دو «بحث‌های متشنج و داغی» در «هوتل‌ها و کافه‌ها، عمدتا در حال نوشیدن قهوه، قهوه زیاد و گاهی سگرت کشیدن» داشته‌اند. به گفتهٔ او، این سرمایه‌دار به‌جای ارائه پاسخ‌های سیاستمدارانه و توجیه‌گر، به نظر می‌رسید که «واقعا در حال فکر کردن» به پاسخ‌هایش است.

هیچ‌چیز در روسیه ساده نیست و بیشتر ناظران بر این باورند که این مصاحبه احتمالا با نوعی تأیید -ضمنی یا صریح- کرملین انجام شده است. ما نمی‌دانیم چرا مقامات باید از صدور مجوز برای این دعوت غیرمعمول به تغییر خشنود بوده باشند؛ این احتمال وجود دارد که آن‌ها می‌خواستند نشان دهند که درجه‌ای از پلورالیسم همچنان در کشور وجود دارد.

هیچ‌یک از سرمایه‌داران بزرگ به حمایت از او برنخاستند. با این حال، این روزنامه‌نگار احساس می‌کند که ملنیچنکو نه تنها از جانب خود، بلکه از سوی دیگر همکاران تجاری‌اش سخن می‌زده است.

ساختمان‌های آپارتمانی مسکونی و ویلاهای دامنه‌ٔ تپه در پسِ یک قایق بادبانی در «سن-ژان-کپ-فرا»، فرانسه، در روز شنبه ۲۱ اکتوبر ۲۰۲۳.
توضیح تصویر، برخی از سرمایه‌داران بزرگ (تایکون‌ها) به‌سبب تحریم‌های غرب احساس طردشدگی می‌کنند و دیگر نمی‌توانند با جت‌های شخصی پرواز کنند و به تفریحگاه‌های غربی مانند «سن-ژان-کپ-فرا» در جنوب فرانسه سفر کنند؛ مناطقی که پیش‌تر در میان ثروتمندان روس بسیار محبوب بود.

برخی از آن‌ها امیدوارند که پس از کنار رفتن پوتین، کشور به یک «جمهوری الیگارشیک» تبدیل شود -آن‌طور که اوستروفسکی، روزنامه‌نگار، بیان می‌کند- چیزی شبیه به وضعیت دهه ۱۹۹۰، زمانی که نخبگان تجاری سکان امور را در دست داشتند.

اوستروفسکی بر اساس سال‌ها گزارشگری درباره روسیه می‌گوید که بسیاری از فوق‌ثروتمندان این کشور در حال حاضر «احساس بن‌بست کامل دارند؛ بن‌بستی که این جنگ، روسیه را به آن کشانده است... [نوعی] فقدان آینده».

اما به نظر می‌رسد حتی اگر سرمایه‌داران بزرگ به آینده فکر کنند، چشم‌انداز اندکی برای اقدام عملی آن‌ها در آینده نزدیک وجود دارد.

براودر، منتقد پوتین، می‌گوید اگرچه بسیاری از آن‌ها ناراضی هستند، اما بعید است تا زمانی که او زنده است علیه پوتین توطئه کنند: «آن‌ها می‌دانند که اگر دست به هر کاری بزنند که پوتین را به چالش بکشد، او آن‌ها را خواهد کشت. و پوتین مرد کوچک دچار پارانوئید (بدگمانی) است.»

مایک کالوی، سرمایه‌دار امریکایی که پیش‌تر یکی از سرمایه‌گذاران اصلی در روسیه بود، با این نظر موافق است: «آن‌ها چه کاری از دست‌شان برمی‌آید جز اینکه مستقیم به زندان بروند و دارایی‌هایشان را از دست بدهند؟ برای کسانی که در لندن نشسته‌اند آسان است که بگویند: "چرا همگی به پا نمی‌خیزید و مستقیم به زندان نمی‌روید؟" این دقیقا همان اتفاقی است که خواهد افتاد.»

ثروتمندترین مردان روسیه پیش‌تر می‌توانستند در بالاترین سطوح قدرت اعمال نفوذ کنند و پشت پرده همه چیز را بچرخانند. پس از رفتن پوتین، تردیدی نیست که آن‌ها تلاش خواهند کرد که به نفوذ گذشته خود دوباره چنگ بزنند. پرسش اینجاست: آیا بقایای رژیم کنونی به آن‌ها اجازه چنین کاری را خواهند داد؟