آیا می‌توان از ماشین فتوا خواست؟ بحثی در مورد محدویت‌های هوش مصنوعی در فقه اسلامی

تصوی یک مرد و یک زن مسلمان که در خانه نشسته‌اند و به موبایل‌های خود نگاه می‌کنند.
توضیح تصویر، به نظر می‌رسد گرایش و اشتیاق روزافزون مردم به استفاده از فضای دیجیتال برای طرح پرسش‌های دینی، توجه نهادهای مذهبی قدیمی و معتبر جهان اسلام را نیز به خود جلب کرده است
    • نویسنده, رامی رحیم
    • شغل, بی‌بی‌سی نیوز عربی
  • منتشر شده در
  • زمان مطالعه: ۷ دقیقه

در چند ماه گذشته، شبکه‌های اجتماعی مملو از بحث داغی درباره نقش هوش مصنوعی در پاسخ به سوالات دینی بوده است.

این بحث‌ها پس از انتشار اپلیکیشنی به نام «قاف» در هفته اول ماه اسد، افزایش یافته است.

براساس توضیحاتی که در صفحه این اپلیکیشن در اپ استور منتشر شده، «قاف» «یک دستیار هوشمند اسلامی است که برای مسلمانانی طراحی شده که به دنبال راهی آسان برای پرسیدن سوال، یادگیری و تأمل هستند».

یکی از کاربران در صفحه این اپلیکیشن در ایکس نوشت: «از خدا بترسید» و افزود: «اگر از فتوای اشتباهی که توسط یک عالم صادر شده پیروی کنید، گناهی بر شما نیست، اما اگر از فتوای هوش مصنوعی پیروی کنید، پس شما اشتباه کرده‌اید و خداوند از شما سوال خواهد کرد.»

در مقابل، یکی دیگر از کاربران رسانه‌های اجتماعی نظر مخالفی را ابراز کرد و نوشت: «اگر مسلمان هستید، این برنامه را دانلود کنید.»

همزمان با این جنجال‌ها، ویدیوی تبلیغاتی این اپلیکیشن که توسط یکی از بنیانگذاران آن، عبداللطیف عبدالفتاح، منتشر شده بود، میلیون‌ها بار دیده شد و واکنش‌های گسترده و نظرات متنوعی را، از استقبال گرفته تا هشدار و انتقاد، برانگیخت.

این بحث، در واقع به یک موضوع گسترده‌تری اشاره دارد. بحثی که با این پرسش آغاز می شود: تفاوت بین هوش انسانی و «هوش» یک ماشین مجهز به حجم عظیمی از اطلاعات چیست؟ سپس به رقابت برسر رهبری جهانی در فناوری می پردازد و در نهایت موضوع جایگاه علوم و معارف اسلامی در عصر دیجیتال را مطرح می کند.

واقعیتی گریزناپذیر

کنفرانس «تربیت مفتی هوشمند در عصر هوش مصنوعی» در قاهره
توضیح تصویر، کنفرانس «تربیت مفتی هوشمند در عصر هوش مصنوعی» در قاهره

چند روز پس از راه‌اندازی «قاف»، عبدالفتاح توضیحات زیر را منتشر کرد: «به نظر می‌رسد سوءتفاهم بزرگی در مورد استفاده از «قاف» به عنوان ابزاری برای صدور فتوا وجود دارد. برای روشن شدن موضوع باید بگویم که موضع ما این است که هوش مصنوعی نمی‌تواند فتوا صادر کند.»

او همچنین به‌عنوان مثال به کاربری اشاره کرد که یک سوال نظرسنجی را در این اپلیکیشن ارسال کرده بود و قاف در پاسخ توضیح داد که این صرفاً ابزاری برای جستجو و دسترسی به اطلاعات است.

توسعه‌دهندگان قاف، این اپلیکیشن را به عنوان «پلتفرمی» توصیف می‌کنند که از هوش مصنوعی استفاده می‌کند و «به مسلمانان کمک می‌کند تا اسلام را یاد بگیرند، کشف کنند و بفهمند».

آنان ادعا نمی‌کنند که مدل زبانی خاصی را طراحی یا آموزش داده‌اند. به نظر می‌رسد «قاف» بیشتر ابزاری است که به مدل‌های هوش مصنوعی موجود متکی است و پایگاه داده‌های خود را با منابع اسلامی مجهز کرده است.

هدف این کار محدود کردن تأثیر منابع غیراسلامی بر محتوای پاسخ‌ها تا حد امکان است.

عبدالفتاح در ویدیوی منتشر شده در پلتفرم ایکس، به این نکته اشاره کرد که پاسخ‌های ارائه شده توسط «قاف» «توسط هوش مصنوعی تولید می‌شوند و هوش مصنوعی می‌تواند اشتباه کند».

این اطمینان دادن‌ها می‌تواند نشان‌دهنده‌ی آگاهی سازندگان اپلیکیشن «قاف» از حساسیت پرداختن به مسائل مذهبی و میزان بررسی و انتقادی باشد که هر پلتفرمی که با مسائل مربوط به باورها و احکام حقوقی سروکار دارد، ممکن است با آن مواجه شود.

در مقابل، برخی از این ایده استقبال و آن را ستودند و استدلال کردند که مسلمانان در عصر حاضر از ابزارهای هوش مصنوعی عمومی استفاده می‌کنند که مطابق با اصول یا دستورالعمل‌های اسلامی طراحی نشده‌اند. آنها معتقدند که توسعه برنامه‌های کاربردی مبتنی بر منابع اسلامی معتبر گامی در مسیر درست است، حتی اگر این آزمایش هنوز کامل نشده باشد.

حامیان این رویکرد می‌گویند که مدل‌های زبانی به بخشی از واقعیت روزمره بسیاری از مردم تبدیل شده‌اند و دیگر سوال این نیست که آیا باید از آنها استفاده کرد یا خیر، بلکه سوال این است که چگونه می‌توان آنها را توسعه داد و اصول و محدودیت‌هایی وضع کرد تا اطمینان حاصل شود که از قابلیت‌های آنها برای توسعه دانش و دسترسی راحت و مستقیم به آن استفاده می‌شود.

اشتیاق و محدودیت‌ها

بررسی دیدگاه‌های متخصصان فقه اسلامی نشان می‌دهد که از یک سو اشتیاق برای استفاده از فناوری جدید و مشارکت در توسعه آن وجود دارد و از سوی دیگر، در مورد محدودیت‌ها و خطرات احتمالی استفاده از این فناوری نیز باید محتاط بود.

دکتور سالم عبدالجلیل، از علمای الازهر و معاون سابق وزارت اوقاف مصر، به بی‌بی‌سی نیوز عربی گفت که برنامه‌هایی که به تحقیقات کمک می‌کنند، از جمله برنامه‌های هوش مصنوعی، «به خوبی به محققان خدمت کرده‌اند» و اینکه «برای طلاب علوم که دانش و پیشینه مذهبی آگاهانه‌ای دارند، مفید هستند» و اینکه «از جمله چیزهایی هستند که خداوند به ما، ما متخصصان، عطا کرده است».

با این حال، او بین دو نوع استفاده و همچنین بین دو دسته از کاربران تمایز قائل می‌شود. از نظر او، کاربر باید «زمینه مذهبی و دانش حقوقی داشته باشد که او را قادر به تشخیص درست از نادرست کند».

دکتور عبدالجلیل می‌افزاید: «متخصص می‌تواند از آن نهایت بهره را ببرد، زیرا می‌تواند آنچه را که می‌خواند و می‌شنود از طریق آن ارزیابی کند. افراد غیرمتخصص، می‌توانند از آن به عنوان فرهنگ بیاموزد، نه به عنوان یک حکم قانونی، فتوا یا حل اختلاف.»

به نظر می‌رسد که روند رو به رشد طرح پرسش‌های دینی در فضای دیجیتال، اکنون مؤسسات اسلامی باسابقه را به خود مشغول کرده است.

سال گذشته، قاهره میزبان کنفرانسی با عنوان «تربیت مفتی هوشمند در عصر هوش مصنوعی» بود و مباحث آغازین آن بر دو ضرورت فوری متمرکز بود: بهره‌مندی از هوش مصنوعی و تعیین کنترل‌های لازم برای استفاده از آن.

لوحه کنفرانس «تربیت مفتی هوشمند در عصر هوش مصنوعی» در قاهره

دکتور محمد الضوینی، در سخنرانی خود در این کنفرانس به نمایندگی از دکتر احمد الطیب، امام اعظم الازهر، اظهار داشت که استفاده از هوش مصنوعی «یک ضرورت دینی است، زیرا نه عقلانی است و نه عاقلانه که فردی بدون توجه به پیشرفت‌های زمان خود زندگی کند».

با این حال، او تأکید کرد که ماشین‌ها نمی‌توانند به طور مستقل احکام دینی (فتوا) صادر کنند، زیرا فرآیند صدور فتوا «یک روند اجتهادی» است که نیازمند «درک و حساسیت عمیق نسبت به طبیعت انسان و پیچیدگی‌های آن» است.

دغدغه دیگری که در این کنفرانس مطرح شد، تلاش برای تغییر جهان اسلام از «وضعیت غیرفعال به مقام عامل و تأثیرگذار» بود، به طوری که به گفته الضوینی «ذهن‌های ما از آن سوی دریاها و اقیانوس‌ها مدیریت نشوند».

میراث علمی غنی... اما دیجیتالی نیست

اما این کار آسان نیست، زیرا جهان عرب و اسلام با چالش‌های بزرگی در زمینه توسعه هوش مصنوعی روبرو است.

دکتور سامر رشوانی، استاد و محقق مرکز قانونگذاری و اخلاق اسلامی در دانشگاه حمد بن خلیفه، نسبت به وضعیت فعلی مدل‌های هوش مصنوعی عربی نظر مثبتی ندارد.

رشوانی به بی‌بی‌سی عربی گفت که برخی از کشورهای جهان عرب و اسلام از همان ابتدا به اهمیت این حوزه پی بردند و از زمان ظهور فناوری‌های هوش مصنوعی مولد، پروژه‌های بلندپروازانه‌ای را آغاز کردند.

با این حال، او معتقد است که روند توسعه تحت تأثیر عوامل متعددی از جمله «جنگ هوش مصنوعی بین ایالات متحده و چین» با مشکل مواجه شده است که منجر به ایجاد محدودیت در صادرات فناوری‌های پیشرفته، به ویژه تراشه‌های مورد استفاده در آموزش و فعالیت مدل‌های هوش مصنوعی شده است.

رشوانی، که همچنین روی پروژه‌ای برای توسعه یک مدل هوش مصنوعی برای کمک به پژوهشگران مطالعات اسلامی کار می‌کند، توضیح می‌دهد که اثرات این سیاست‌ها «با وجود اعلامیه‌های مکرر امریکایی‌ها در مورد اصلاح آنها» هنوز وجود دارد.

او می‌گوید نتیجه این است که مدل‌های عربی موجود در حال حاضر «ضعیف، بلکه بسیار ضعیف» هستند و اکثر پروژه‌های موجود بر ساخت یا آموزش مدل‌ها از اساس تمرکز ندارند، بلکه بر استفاده از مدل‌های آماده و توسعه ابزارهای تازه براساس این مدلها متکی هستند.

یک زن و مرد که لباس سنتی به تن دارند در فضای باز نشته و در حالیکه لبخند می‌زنند با موبایل مشغول هستند.

این بدان معناست که پروژه‌های عربی همچنان تا حد زیادی، به مدل‌های تجاری متکی هستند. اگرچه این مدل‌ها پیشرفت چشمگیری داشته‌اند و به قول او، توانایی بیشتری برای «پوشش دانش عمومی اسلامی» پیدا کرده‌اند، اما هنوز از کاستی‌هایی رنج می‌برند که اثربخشی آنها را در کمک به مطالعات تخصصی اسلامی محدود می‌کند.

دکتور رشوانی این موضوع را با این جمله توضیح می‌دهد: «چالش اصلی این است که درصد مطالب عربی موجود در انترنت که در آموزش مدل‌های تجاری اصلی استفاده می‌شوند، از نیم درصد تجاوز نمی‌کند. چالش دیگر این است که منابع عربی موجود در انترنت جامع نیستند و نمایانگر تمام دوره‌های تاریخ عرب و اسلام و همچنین تمام شاخه‌های دانش آن نیستند. در حجم مطالبی که در هررشته در انترنت موجود است، نیز تفاوت وجود دارد.»

به گفته او، علاوه بر میراث مدرن مربوط به دو قرن گذشته، هنوز «میراث نسخ خطی عظیمی» وجود دارد که دیجیتالی نشده و می‌افزاید: «اگر می‌خواهیم به مرحله ابتدایی یک مدل زبانی عربی برسیم که قادر به درک دقیق‌تری از زبان عربی، میراث عربی و فرهنگ عربی باشد، همه اینها باید دیجیتالی شوند.»

به نظر می‌رسد که در میان بسیاری از متخصصان در جهان عرب و اسلام، اجماع عمومی بر سر لزوم گذار از مرحله شیفتگی به هوش مصنوعی به مرحله مشارکت واقعی در توسعه آن، به موازات تعیین چارچوب‌هایی که کاربردهای آن را تنظیم و محدودیت‌های آن را تعیین می‌کنند، وجود دارد.

بحث در مورد سیستم‌های هوش مصنوعی مولد به سرعت مسائلی مانند تعصب پنهان در مورد داده‌هایی که مدل‌ها بر اساس آنها آموزش می‌بینند و همچنین تعصبات بالقوه‌ای که خود الگوریتم‌ها ممکن است منعکس کنند، را مطرح می‌کند.

در حالی که برخی از محققان رشته‌های علوم اسلامی نگران تسلط غرب بر مدل‌های غالب مورد استفاده در جهان اسلام هستند، ممکن است چالش دیگری به همان اندازه مهم، مطرح شود: تنوع گسترده مکاتب فکری اسلامی و روش‌های علمی.

امری که می‌تواند با گسترش کاربرد و انتشار مدل‌های تخصصی عربی و اسلامی باب جدیدی را برای بحث در مورد هوش مصنوعی باز کند.