ارزش معادن افغانستان؛ کمربند طلایی از بدخشان تا هرات

    • نویسنده, احمد شفایی
    • شغل, بخش راستی آزمایی بی‌بی‌سی افغانستان
  • منتشر شده در
  • زمان مطالعه: ۷ دقیقه

بررسی بخش راستی آزمایی بی‌بی‌سی برای افغانستان درباره معادن افغانستان نشان می‌دهد که بدخشان با داشتن ۲۴ معدن شناسایی‌شده، بیشترین تعداد معادن در این کشور را دارد و پس از آن ولایت‌های بغلان، هرات و دایکندی به ترتیب دارای بیشترین معادن هستند.

ارزش منابع طبیعی افغانستان، از ذخایر نفت و گاز گرفته تا معادن فلزی و دیگر مواد معدنی، بیش از سه تریلیون دالر تخمین زده شده است. افغانستان سال‌هاست به‌عنوان کشوری با اقتصاد ضعیف اما منابع طبیعی غنی شناخته می‌شود؛ منابعی که بخش بزرگی از آن‌ها هنوز استخراج نشده و درباره حجم و ارزش واقعی‌شان نیز برآوردهای متفاوتی وجود دارد.

برای درک بیشتر ارزش معادن و ذخایر این کشور می‌شود چنین گفت؛ اگر افغانستان دسترسی به سه تریلیون دالر داشته باشد و سالانه بودجه عادی و انکشافی دولت بالغ بر ۱۰ میلیارد دالر در سال باشد٬ برای حدود سه صدسال این کشور نیازمند به کمک خارجی نخواهد بود.

هدف این گزارش ارائه تصویری دقیق‌تر از ذخایر و معادن افغانستان، پراکندگی جغرافیایی و ارزش رسمی و تثبیت‌شده آن‌هاست. بخش راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی برای افغانستان ظواهر معادن و ذخایر شناسایی‌شده در ولایت‌های مختلف را بررسی کرده است تا روشن شود که کجا‌ها معدن دارد، چه میزان ذخیره تثبیت ارزش آن براساس برآوردهای موجود چقدر است.

نخستین مطالعات گسترده‌ در زمینه معادن و ذخایر افغانستان در دوره شوروی سابق انجام شد که شامل نقشه‌برداری منظم زمین‌شناسی، بررسی سنگ‌ها و لایه‌های رسوبی، سروی‌های هوایی ژئوفزیکی و اکتشاف مواد معدنی بود. بخشی از اسناد این مطالعات در کتابخانه وزارت معادن افغانستان نگهداری می‌شود و شماری نیز پس از پایان حضور شوروی به روسیه منتقل شده است. مطالعات منابع معدنی افغانستان در سال‌های بعد ادامه یافت؛ از جمله سروی سال ۲۰۰۷ و بررسی‌هایی که در سال ۲۰۱۱ از سوی ریاست جیولوجی افغانستان و اداره سروی جیولوجی ایالات متحده امریکا انجام شد.

براساس این مطالعات، افغانستان دارای ذخایر طلا، مس، آهن، آلومینیوم، سرب، جست، قلع، تنگستن و سیماب، در کنار منابع نفت و گاز و دیگر مواد معدنی است.

برای تهیه این گزارش، افزون بر اسناد و اطلاعات ثبت‌شده در وزارت معادن افغانستان، گزارش‌ها، سروی‌ها و داده‌های منتشرشده از سوی نهادهای معتبر و تخصصی در زمینه زمین‌شناسی و منابع معدنی نیز بررسی شده‌اند. در مواردی که ارقام و برآوردها متفاوت بوده، تلاش شده است منبع و مبنای هر برآورد مشخص شود تا میان ذخایر تثبیت‌شده و منابع تخمینی تفاوت روشنی وجود داشته باشد.

در این گزارش منابع طبیعی افغانستان را به چهار دسته تقسیم کرده‌ایم.

بخش اول- فلزات؛ مانند٬ طلا٬ آهن٬ مس٬ آلمونیم٬ جست و سرب و غیره …

بخش دوم - سنگ‌های قیمتی؛ همانند لاجورد، زمرد، یاقوت و سایر موارد…

بخش سوم- عناصر کمیاب مانند لیتم، اورانیوم و غیر ..

بخش چهارم - نفت و گاز و زغال سنگ

اگر هر معدن را با جزییات بیشتر می‌خواهید بخوانید روی نقشه افغانستان در ادامه این متن فشار دهید.

بخش اول- فلزات اصلی همانند طلا، آهن، مس، آلمونیم، سرب و جست و غیره که ارزش کلی به بیشتر از یک تریلیون دالر می‌رسد

طلا

معادن عمده طلای افغانستان بیشتر در بدخشان و بخش‌هایی از تخار شناسایی شده‌اند و ذخایری نیز در زابل و غزنی گزارش شده که ۲۷۰۰ کیلو طلای خالص است. برآوردها نشان می‌دهد که افغانستان دارای حدود ۶۸۲ تن طلا در ذخایر معدنی و مقادیر بیشتری به صورت ترکیبی با مس است که ارزش ذخایر تثبیت‌شده آن با قیمت‌های فعلی به حدود ۱۰۷ میلیارد دالر می‌رسد.

در حال حاضر استخراج طلا به ویژه در بدخشان جریان دارد و چندی قبل محمد یونس اخندزاده، وزیر انرژی و آب حکومت طالبان گفته بود که حکومت آنان هر ماه چندین تن طلا از بدخشان استخراج می‌کند. همچنین معدن طلای چاه‌آب تخار با ذخیره تخمینی ۳۱ تن طلا برای پنج سال به دو شرکت «چاینا افغانستان» و «زرور افغانستان» واگذار شده که ارزش قرارداد آن ۳۱۰ میلیون دالر و سهم حق‌الامتیاز وزارت معدن ۵۶ درصد اعلام شده است.

آهن

افغانستان از منابع بزرگ سنگ‌آهن در منطقه برخوردار است و ذخایر احتمالی آن حدود ۳ میلیارد تن برآورد می‌شود که این آرقام نهایی نیست با ادامه اکتشافات می‌تواند افزایش یابد. تاکنون ذخایر آهن در ولایت‌های بامیان، پنجشیر، پروان، هرات، قندهار، بدخشان و کابل شناسایی شده و پژوهش‌ها ۷۲ معدن و نشانه معدنی آهن را در کشور ثبت کرده‌اند. مهم‌ترین معادن آهن شامل حاجی‌گگ بامیان، تل و نقره‌خانه پنجشیر، جبل‌السراج پروان، پلنگ‌سور هرات، حاجی‌علم قندهار، سیاه‌جر بدخشان و پغمان کابل است.

در سال‌های اخیر وزارت معادن حکومت طالبان بخشی از ذخایر آهن غوریان هرات را در قالب چند قرارداد معدنی به ارزش ۲/۵ میلیارد که ذخایر آهن آن حدود ۱/۸ میلیارد تن اعلام شده در چهار بلاک قرارداد کرد. با در نظر گرفتن قیمت جهانی نزدیک به ۱۰۰ دالر برای هر تن سنگ‌آهن، ارزش تقریبی ذخایر آهن افغانستان به بیش از ۳۰۰ میلیارد دالر می‌رسد.

مس

افغانستان از بزرگ‌ترین ذخایر مس منطقه برخوردار است. برآوردهای پیشین حجم ذخایر مس کشور را حدود ۳۰ میلیون تن نشان می‌داد، اما گزارش‌های جدید این رقم را تا ۶۰ میلیون تن افزایش داده‌اند. با توجه به قیمت جهانی مس که هر تن آن بین ۱۰ تا ۱۲ هزار دالر معامله می‌شود، ارزش تقریبی ذخایر مس افغانستان می‌تواند به حدود ۷۲۰ میلیارد دالر برسد. ذخایر مس در ولایت‌های لوگر، هرات، زابل، غزنی، سرپل و بادغیس شناسایی شده و مهم‌ترین آن معدن مس عینک در ولسوالی محمدآغه لوگر است.

معدن مس عینک به عنوان بزرگ‌ترین معدن مس افغانستان و یکی از بزرگ‌ترین ذخایر مس آسیا شناخته می‌شود. ذخایر این معدن در ارزیابی‌های دهه ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ حدود ۲۴۰ میلیون تن برآورد شده و وزارت معادن افغانستان نیز ذخایر قابل استخراج آن را ۱۱/۵ میلیون تن به ارزش حدود ۵۰ میلیارد دالر اعلام کرده است.

قرارداد بهره‌برداری از این معدن در سال ۲۰۰۸ با شرکت متالورژیک چین (MCC) به ارزش ۲/۹ میلیارد دالر امضا شد. همچنین پس از بازگشت طالبان به قدرت، معدن مس عینک دوم با مساحت ۲۴۵ کیلومتر مربع برای ۳۰ سال به شرکت خصوصی تویار واگذار شد که متعهد به سرمایه‌گذاری ۴۱۱ میلیون دالری و پرداخت ۱۲ درصد حق‌الامتیاز به حکومت شده است.

المونیم

یکی از مهم‌ترین ذخایر آلومینیوم افغانستان در ولایت زابل قرار دارد. این ذخایر حدود ۱۱ میلیون تن برآورد شده است. آلومینیوم پس از آهن، پرکاربردترین فلز جهان به شمار می‌رود و در صنایع ساختمانی، ترانسپورت و فناوری نقش مهمی دارد. ارزش این فلز در بازارهای جهانی به طور متوسط بین ۳ تا ۴ هزار دالر در هر تن است و ارزش ذخایر قابل استحصال آلومینیوم در زابل، قندهار و بغلان بیشتر از ۳۰ میلیارد دالر تخمین زده می‌شود.

سرب، جست، قلع، تنگستن و سیماب

افغانستان دارای ذخایر قابل توجه سرب، جست، قلع، تنگستن و سیماب است. بزرگ‌ترین ذخیره سرب و جست کشور در ولایت قندهار قرار دارد که حدود ۹۰ هزار تن برآورد شده است، همچنین قلع و تنگستن نیز در قندهار یافت می‌شود. حکومت طالبان سرب و جست ولایت بامیان و غور را هم قرار داد کرده است. که ازرش غور ۵۰۷ میلیون دالر است.

میزان دقیق ذخایر این معادن هنوز مشخص نیست و به مطالعات بیشتر نیاز دارد.

ذخایر سیماب در جنوب غرب افغانستان حدود ۳۲ هزار تن تخمین زده شده است.

بخش دوم - سنگ قیمتی لاجورد، زمرد و یاقوت

افغانستان از دیرباز به‌عنوان یکی از مراکز مهم سنگ‌های قیمتی، به‌ویژه لاجورد، زمرد، یاقوت و لعل شناخته می‌شود. مهم‌ترین معادن این سنگ‌ها در ولایت‌های بدخشان، پنجشیر، کنر، نورستان و کابل قرار دارند و لاجورد بدخشان و زمرد پنجشیر شهرت جهانی دارند.

هرچند حجم دقیق ذخایر سنگ‌های قیمتی افغانستان هنوز به‌طور کامل مشخص نشده است، اما به دلیل ارزش بالای این سنگ‌ها در بازارهای بین‌المللی، ارزش مجموع ذخایر آن‌ها به میلیاردها دالر می‌رسد.

سنگ مرمر

براساس اعلام وزارت معدن افغانستان این کشور ۱/۳ ملیارد تن سنگ مرمر دارد و براساس ارزیابی کارشناسان چین فقط از صادرات سنگ مرمر این کشور به کشور چین، افغانستان سالانه ۵۰۰ میلیون دالر می‌تواند عاید داشته باشد.

بخش سوم - عناصر خاکی کمیاب لیتیم و یورانیم به ارزش بیشتر از یک تریلیون دالر

افغانستان همچنین دارای عنصرهای خاکی کمیاب است. عنصرهای خاکی کمیاب که به نام فلزهای خاکی کمیاب شناخته می‌شوند. تخمین زده شده است که ۱/۴ میلیون تن مواد معدنی خاکی کمیاب در افغانستان وجود داشته باشد. این کشور همچنین دارای ۳/۵ میلیون تن مواد معدنی نادر از جمله یورانیم است که در منطقه خانشین ولایت هلمند وجود دارد.

اصطلاح مواد خاکی کمیاب یا کانی‌های نادر به ۱۷ عنصر شیمیایی مشابه اطلاق می‌شود که در فناوری و صنعت مدرن به‌طور گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرند. این عناصر برای تولید تلفن‌های هوشمند، کامپیوترها، تجهیزات طبی و بسیاری از صنایع دیگر ضروری هستند.

افغانستان دارای ذخایر قابل توجه لیتیم، باریت، پنبه‌نسوز، سلستیت، گل‌رس و پتاش نیز است. در میان این مواد، لیتیم از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و ارزش ذخایر آن در برخی برآوردها تا یک تریلیون دالر تخمین زده شده است.

ذخایر لیتیم افغانستان در ولایت‌های غزنی، فراه و دایکندی به‌طور قطعی شناسایی شده و نشانه‌های آن در مناطق دیگر نیز وجود دارد. برآورد می‌شود کمربند لیتیم افغانستان از هرات تا نورستان امتداد داشته باشد و ظرفیت استخراج آن برای ده‌ها سال ادامه یابد، که می‌تواند افغانستان را به یکی از کشورهای مهم دارنده این ماده راهبردی تبدیل کند.

تالک نیز از مواد معدنی است که افغانستان آنرا صادر می‌کند.

بخش چهارم - نفت و گاز و زغال سنگ

افغانستان دارای ذخایر قابل توجه نفت و گاز است. براساس برآوردها، این کشور حدود ۱/۶ میلیارد بشکه نفت و ۵۰۰ میلیارد متر مکعب گاز طبیعی در اختیار دارد. مهم‌ترین حوزه‌های نفت و گاز افغانستان شامل آمو دریا و افغان ـ تاجیک است که بخش‌هایی از ولایت‌های بلخ، جوزجان، فاریاب، سرپل و سمنگان را در بر می‌گیرد.

علاوه بر این، حوزه‌های نفتی و گازی دیگری نیز در غرب و جنوب افغانستان وجود دارند؛ از جمله حوزه تریپول در هرات، حوزه هلمند و حوزه دریایی کتواز. این منابع می‌توانند نقش مهمی در توسعه اقتصادی کشور داشته باشند و از مهم‌ترین ذخایر انرژی افغانستان به شمار می‌روند.

حکومت طالبان بعد از استقرار در این کشور در سرطان ۱۴۰۲ اعلام کرد توانسته که ظرفیت تولید روزانه به ۱۲۰۰ تن در روز برساند که فقط ۱۰ درصد نیاز این کشور را مرفوع می‌کند. در حالیکه کل نیاز این کشور ۸ الی ۱۰ هزار تن در روز اعلام شده است.

نیاز سالانه افغانستان به نفت سالانه ۲ میلیون و ۷۰۰ هزار تُن نفت است که بیشتر وارد می‌شود.

بر اساس گزارش رسمی سال ۲۰۱۹ وزارت معادن افغانستان که به ارزیابی مشترک امریکا و افغانستان اشاره کرده است، تخمین زده شده است که در میادین و چاه‌های نفت افغانستان حدود ۱/۶ میلیارد بشکه نفت خام، ۱۶ تریلیون فوت مکعب گاز طبیعی و ۵۰۰ میلیون بشکه مایعات گازی طبیعی وجود دارد.

بنابراین تنها ارزش نفت خام افغانستان با قیمت‌های فعلی معادل ۱۰۷ میلیارد دالر است.

زغال سنگ

افغانستان دارای حدود یک میلیارد تن ذخایر زغال‌سنگ است و زغال‌سنگ این کشور با کیفیت بالا شناخته شده است. مهم‌ترین کمربند زغال‌سنگ افغانستان از بدخشان آغاز شده و با عبور از تخار، قندوز، بغلان، سمنگان، بلخ، سرپل، بامیان، دایکندی، جوزجان و بادغیس تا هرات امتداد می‌یابد.

تاکنون بیش از ۱۱۳ معدن و نشانه معدنی زغال‌سنگ شناسایی شده که ۱۸ معدن آن دارای ذخایری بیش از ۸۴۷ میلیون تن هستند.

زغال‌سنگ یکی از مهم‌ترین منابع معدنی افغانستان به شمار می‌رود و معادن مشهور آن در سمنگان، بامیان، تخار، بغلان، هرات و سرپل قرار دارند. پس از بازگشت طالبان به قدرت، به ارزش بیش از ۱/۱ میلیارد دالر زغال‌سنگ در چهار سال اول حکومت خود صادر کرد که به یکی از منابع مهم درآمدی این کشور تبدیل شد و پاکستان، ایران، ترکیه، هند و چین از خریداران اصلی آن هستند.