Қозоғистонда жосусликда айбланган ўзбек профессор «судга тортилган»

Уч ойдирки Қозоғистонда ҳибсда сақланаётган ўзбекистонлик профессор Иқболжон Қорабоевнинг иши бўйича на унинг оиласи, ё на жамоатчилик ва матбуот огоҳ қилинди. Ушбу иш ўта кучли махфийлик манзарасида кўриб чиқилмоқда.

Асли андижонлик 46 яшар Қорабоев Қозоғистон Жиноят кодексинининг 176-моддаси, яъни жосусликда айбланиб, 3 июлда Остона шаҳридаги уйидан олиб кетилган эди. Унинг айнан қайси давлат манфаати учун жосуслик қилишда айбланаётгани номаълум, аммо унинг аёлига кўра, ҳибс вақтида қозоқ хавфсизлик ходимларидан бири Қорабоевнинг Ўзбекистон фойдасига жосуслик қилишда гумонланаётганини айтган.

Профессор яқинларининг Би-би-сига айтишларича, Қорабоев устидан биринчи суд иши сентябрнинг илк ярмида бўлиб ўтгани маълум бўлган ва 7 октябрда иккинчи суд иши бўлиб ўтиши кутилмоқда.

Аммо, ёпиқ судга Қорабоевнинг оиласи ва яқинлари чақирилмаган ва унда кимлар, қандай гувоҳлар ва экспертлар иштирок этгани номаълум.

Қорабоевнинг Қозоғистон томонидан тайинланган адвокати Тўлеген Махметов суд тафсилотларини очиқламаслик бўйича ҳужжатга имзо чекканини айтиб, уларга ҳеч қандай маълумотни бермаган. У Би-би-си сўровини ҳам жавобсиз қолдирди.

Қозоғистон қонунчилигига кўра, прокурор судгача тергов жараёнлари, судя эса суд жараёнини очиқламаслик бўйича адвокатни мажбурлашга ҳақли.

Қорабоевнинг оиласига кўра, у ҳеч қандай айбловни ўз бўйнига олмаган.

Ўзбекистон муносабати

Би-би-си август ойи охирида Ўзбекистон ҳукуматининг қатор расмий идоралари, хусусан, Ўзбекистон Республикаси Бош прокуратураси, Ички ишлар вазирлиги, Ташқи ишлар вазирлиги, Ўзбекистоннинг Қозоғистондаги консуллигига мурожаат қилган, аммо жавоб олмаганди.

Қорабоевнинг иши бўйича унинг оиласи Ўзбекистонда ҳам махфийликка юз тутаётган кўринади. Профессорнинг ишини Ўзбекистондаги оммавий ахборот воситалари ҳам ёритмаяпти.

Профессор Қорабоевнинг опаси Маҳфуза Расулова томонидан Ўзбекистон давлат идораларига, хусусан, Ташқи ишлар вазирлиги, Омбудсман, Давлат хавфсизлик хизматига қилинган мурожаатлар вазиятни ойдинлаштирмаган.

Би-би-си танишган қатор расмий жавоб хатларида Қорабоевнинг аҳволи ва нимада айбланаётганига ҳеч қандай аниқлик киритилмаганлигини кўриш мумкин.

Ташқи ишлар вазирлигининг Консуллик-ҳуқуқий департаменти бошлиғи "Ш. Маҳмудов" оиланинг мурожаатига 2 сентябрда қуйидагича жавоб берган:

"Мурожаатингизда келтирилган масала Ташқи ишлар вазирлиги ваколатида эмаслиги сабабли келтирилган масала юзасидан Қозоғистон Республикаси ваколатли идораларига мурожаат қилишингиз тавсия этилади."

Маҳмудов сўнг 10 сентябрда яна оилага хат йўллаб, консуллик томонидан Қозоғистоннинг "тегишли давлат идораларига" нота юборилгани ва жавоби келса, улар хабардор қилинишларини билдирган.

Давлат Хавфсизлик Хизмати (ДХХ) ҳам Расулованинг мурожаатига 4 сентябрда йўллаган жавобида бу масала ДХХ ваколатига кирмаслигини билдирган.

16 сентябрда Олий Мажлиснинг Инсон ҳуқуқлари бўйича вакили (Омбудсман) ўринбосари Бекзод Нариманов масалани яна Ташқи Ишлар Вазирлигига юборган ва "Ўзбекистоннинг Қозоғистондаги дипломатик ваколатхонаси ва консуллик муассасалари орқали И. Қорабоевнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишда зарур консуллик-ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш, жумладан, унинг сақлаш шароитлари, соғлиғи ҳолати ҳамда юридик ёрдамдан фойдаланиш имконияти таъминланганлиги тўғрисида маълумот олишда амалий кўмак"лашишини сўраган.

Ҳозирга қадар Профессор Қорабоевнинг оиласига у ҳақида ҳеч қандай расмий маълумот берилмади.

Халқаро хавотирлар

Айни дамда ушбу масала халқаро ташкилотлар хавотирига сабаб бўлган. Жумладан, АҚШда жойлашган Хавотирдаги олимлар қўмитаси (Committee of Concerned Scientists) ҳамраислари 8 сентябрда Қозоғистон Президенти Қосим-жўмарт Тўқаевга мурожаат ёзиб, унинг нусхасини АҚШ Ташқи ишлар вазири Марко Рубио ва Ўзбекистон Ташқи ишлар вазири Бахтиёр Саидовга йўллаганлар.

Хатда, хусусан, шундай дейилади:

"Бизда мавжуд хабарларга кўра, 2026 йил 3 июль куни профессор Қорабоев фуқаролик кийимидаги шахслар томонидан ўз уйида, рафиқаси ва уч нафар фарзанди кўз ўнгида ҳибсга олинган. Хабар қилинишича, у Жиноят кодексининг 176-моддаси бўйича жосусликда, хусусан, «давлат сирлари»ни хорижий ташкилот ёки давлатга — афтидан, Ўзбекистонга — топшириш мақсадида сақлаганликда айбланмоқда. Бизга маълум бўлишича, шундан сўнг MNU (профессор ишлаб келган Мақсут Нарикбаев Университети) Қорабоев билан меҳнат муносабатларини бекор қилган. Унинг ҳибсга олингани орадан қарийб икки ой ўтгунига қадар жамоатчиликка маълум қилинмаган. Хабарларга кўра, у 15 йилгача озодликдан маҳрум этилиши мумкин."

Олимлар гуруҳи Профессор Қорабоев эгалик қилгани иддао қилинаётган маълумотлар ҳақиқатан ҳам давлат сири сифатида махфийлаштирилган маълумотлар бўлганми ёки очиқ ва академик манбалар орқали олиш мумкин бўлган маълумотлар бўлганми, деган масала уларда алоҳида хавотир уйғотаётганини билдирганлар.

"Айбловнинг жиддийлиги ва унга нисбатан қўлланилиши мумкин бўлган жазонинг оғирлигини инобатга олган ҳолда, тегишли идораларни қонуний хавфсизлик талабларига зид бўлмаган даражада, унга қўйилган айбловларнинг фактик ва ҳуқуқий асосларини имкон қадар тўлиқ ошкор этишга ҳурмат билан чақирамиз", дейилади мурожаатда.

Олимлар, агар далиллар унга қўйилган айбловларни тасдиқламаса, профессор Қорабоевни зудлик билан озод қилиш ва оиласи билан қайта бирлашишига имкон беришга чақирган.

"Умуман олганда, бундай жиддий ишни кўриб чиқишда очиқлик, қонуний тартиб-таомилларга риоя қилиш ва академик эркинликни ҳурмат қилиш таъминланишини сўраймиз", дейилади хатда.

Ушбу мурожаатга таниқли математик физик Жоэл Л. Лебовиц (Joel L. Lebowitz); психиатр, инсон ҳуқуқлари ва Холокост бўйича мутахассис Уолтер Райх (Walter Reich); Андрей Сахаров мукофоти совриндори, назарий физик олим Южин М. Чудновский (Eugene M. Chudnovsky); органик кимё ва фотокимё бўйича олим Александр Грир (Alexander Greer) имзо чекканлар.

Улар, шунингдек, ушбу иш 2019 йилда Қозоғистон Стратегик тадқиқотлар институти ходими Константин Серёжкинга нисбатан қўзғатилган жиноят иши билан боғлиқ хавотирларни ёдга солиши мумкинлигини ҳам қайд этишган. У ўшанда ўн йилга озодликдан маҳрум этилган, кейинчалик эса афв этилган эди.

"Профессор Қорабоевнинг иши Қозоғистоннинг қонуний тартиб-таомилларга риоя қилиш, академик эркинлик ва халқаро илмий ҳамкорлик тамойилларига содиқлигини намоён этадиган тарзда ҳал этилишига умид қиламиз", дея якунлайди улар мурожаатномани.