Ўзбекистон ва минтақа: Россия нимага тоқат қилмаслигини айтди

Расмий Москва баёнотига минтақа давлатлари муносабати ҳозирча имконсиз.

Имконли бўлган хабарларда бунга Афғонистондаги Толибон ҳукуматининг жавоби ҳам ноаён қолган.

Россия нимага тоқат қилмайди?

Россия Ташқи ишлар вазири яна баёнот билан чиқди.

Россия НАТО инфратузилмасининг Афғонистон ва унга қўшни давлатларга жойлаштирилишига умуман тоқат қилмаслигини айтди.

Лавров айни ўринда бирор бир баҳона иш бермаслигини ҳам таъкидлади.

У бу масалада Кремлнинг мавқеи ўзгаришсиз қолаётганини кўрсатди.

Аммо, Россия нашрлари ёзишича, шундай деркан, Лавров худди ўша куннинг ўзида Афғонистонга терроризмга қарши кураш салоҳиятини кучайтириш учун ёрдам зарурлигини ҳам таъкидлаган.

Уларнинг ИШИД ва бошқа террорчи гуруҳлар билан кураш олиб бораётганликларини айтган.

Хабарларга кўра, Россия Ташқи ишлар вазири Толибон ҳукуматининг терроризмга қарши кураш салоҳиятини, жумладан, жосуслик ва хавфсизлик идоралари ўртасидаги ҳамкорлик орқали қўллаб-қувватлаш бошқа давлатлар манфаатларига мос келишини таъкидлаган.

Худди шу манзарада Россия Ташқи ишлар вазирлигининг бошқа бир юқори лавозимли вакили мамлакати Тожикистон-Афғонистон чегарасидаги хавфсизлик билан боғлиқ вазиятни диққат билан кузатиб бораётганлигини билдирган.

Александр Стерник, "Россия Тожикистонга чегара бўйлаб хавфсизликни мустаҳкамлашда ёрдам бериш учун ҳарбий ва техник воситаларни етказиб беришни давом эттириши"ни таъкидлаган.

Ўзбекистон Афғонистонга чегарадош.

Яна икки минтақа давлати – Тожикистон ва Туркманистон ҳам.

Россия дунёнинг ядровий қудратларидан бири.

Жаҳондаги Толибон ҳукуматини расман тан олган ягона давлат.

Улар билан ҳарбий ва ҳарбий-техник ҳамкорликка борган биринчи мамлакат.

Россиянинг четдаги энг йирик ҳарбий базаси ҳам Афғонистонга чегарадош Тожикистонда жойлашган.

Толибон ҳукумати ҳозир Покистон билан уруш ичида.

Покистон Толибон ҳукуматига очиқ уруш эълон қилган.

Расмий Исломобод Толибонни "буткул яксон" этмоқчи.

Покистон ҳам ядровий қудрат.

Яқин-яқингача АҚШнинг минтақадаги яқин иттифоқчиси сифатида кўрилган давлат.

Россия томони изоҳи

Хабарларга кўра, мазкур баёнот шу кунларда бўлиб ўтган "Москва формати"даги маслаҳатлашув йиғилишининг очилиш маросими чоғида янграган.

"Москва формати" Афғонистон бўйича махсус вакиллар ва юқори мартабали мулозимлар даражасидаги йиғин.

Унда, йилларки, Ўзбекистон томони ҳам иштирок этиб келади.

Россия Ташқи ишлар вазирининг баён қилишича, "бундай ҳозирлик вазиятнинг беқарорлашуви ва можароларнинг кучайиши хавфини туғдиради".

Сергей Лавровга кўра, "тарихий тажриба худди шуни кўрсатган".

"Сўнгги бир неча ўн йилликда бундай ҳозирликнинг бошқа ҳеч қандай натижаларини кузатишмаган".

Россия томонининг бугун яна нега шундай баёнот билан чиқаётгани сабаби маълум эмас.

НАТО ҳам ҳозирча бу хусусда жим, Лавровнинг баёнотига иттифоқнинг расмий муносабати ҳозирча кўзга ташланмайди.

АҚШ ва НАТО бошчилигидаги халқаро коалициянинг Афғонистондаги илк ва сўнгги ҳарбий ҳозирлиги 2001 ва 2021 йиллар оралиғига тўғри келади.

Айнан Толибон 20 йил давомида ўзининг иттифоқчилари билан бирга Америка ва дунёдаги энг йирик ҳарбий блокка қарши турган.

2020 йилда Трампнинг илк маъмурияти алал-оқибат Толибон билан келишувга борган.

Худди шу битим шартлари асосида орадан йил ўтиб, халқаро коалиция кучлари Афғонистонни буткул тарк этган.

Афғонистоннинг Ғарб томонидан дастакланган ҳукумати қулаган, қудратни эса Толибон ҳаракати эгаллаган.

Нима гап?

Россия томонининг огоҳлантирувчи мазмундаги чиқишлари Трампнинг яна Баграмга қайтиш истаги манзарасида қайта кучайган.

Аммо, бошқа томондан, Украина уруши фонида Россиянинг НАТО билан муносабатлари ниҳоятда кескинлашган бир пайтга тўғри келган.

Баграм яқин-яқингача Америка Қўшма Штатларининг Афғонистондаги энг йирик ҳарбий базаси бўлган.

Энг сўнгги АҚШ ҳарбийси Толибон қудратга қайтган 2021 йилнинг августида Афғонистонни тарк этган.

Ўтган йигирма йил ичида Афғонистонда ҳозир бўлган халқаро коалиция кучларининг кўпчилигини айнан улар ташкил этишган.

Баграм Трамп қудратга қайтганидан сўнг энг кўп тилга олаётган масалалардан бири бўлади.

У ўтган бир йилдан ортиқроқ вақт ичида Баграмни ўзларига қайтариш истаги ва режаси ҳақида бир неча бор тўхталган.

У Толибон "ўзларидан истаган нарсалар бор"лиги учун ҳам Баграмга қайта олишлари мумкинлигига ишора қилган.

Орада Баграм ўзларига қайтарилмаса, "ёмон нарсалар юз бериши" билан ҳам огоҳлантирган.

Баграм ҳарбий базаси жуда катта ва стратегик муҳим жойда жойлашган.

Афғонистон Россия ҳануз ўзининг жанубий чегаралари сифатида кўрувчи Марказий Осиё, Хитой ва Москванинг Яқин Шарқдаги энг яқин саноқли иттифоқчиларидан бири бўлган Эронга бевосита чегарадош.

Трампнинг Афғонистонга қайтиш истаги, бошқа томондан, Россия Украинага очган уруш ҳануз давом этаётган, АҚШ ва Хитой ўртасида савдо уруши хавфи кучаяётган, Эроннинг Яқин Шарқдаги мавқеи заифлашиб, Вашингтон ва Теҳрон ўртасидаги танглик ҳам кескинлашиб бораётган бир пайтга тўғри келган.

АҚШ президентининг Баграм билан боғлиқ баёнотлари яна Кремлнинг Толибоннинг Афғонистондаги ҳукуматини расман тан олиш қароридан қисқа вақт ўтмай янграган.

Хитой эса бугун Толибон бошқаруви остидаги Афғонистоннинг энг йирик иқтисодий ҳамкорларидан бири бўлади.

Расмий Пекин Афғонистонни минтақа билан боғлиқ энг йирик геоиқтисодий лойиҳаларининг ажралмас қисми сифатида кўради, бугун энг яқин дипломатик ҳамкорларидан ҳам бири.

Баграмнинг Хитой ўзининг ядровий қуролларини ишлаб чиқарувчи сатҳга яқинлиги ҳам Трамп кўз ўнгида унинг аҳамиятини янада оширган омил сифатида ўртага чиққан.

АҚШ президенти "Афғонистон эмас, Хитой учун" Баграмни ўзларида қолдириш режасида эканини айтган.

Трамп орада Баграмни Хитой эгаллаганини қайта-қайта иддао қилган. Аммо Толибон унинг бу даъволарини рад этган.

Ҳам хавфсизлик ва ҳам иқтисодий омиллар нуқтаи назаридан Толибон бошқаруви остидаги Афғонистон билан ҳар томонлама алоқаларини кучайтираётган аксарият Марказий Осиё давлатлари ҳам айнан Россия ва Хитойнинг яқин ҳамкорлари ва иттифоқчилари бўлишади.

Айниқса, Украина уруши фонида Россия баробарида энди Хитой ҳам уларни геоиқтисодийси қолиб, ўзининг геосиёсий орбитасига тортиш ҳаракатида.

Бундан ташқари, улар Россиянинг ўз санкцияларини четлаб ўтишига йўл қўймасликлари учун Ғарб изчил мулоқотда бўлган мамлакатлар сирасига ҳам киришади.

Марказий Осиё ва Баграм

Ўзбекистон ва Қирғизистон ўз вақтида АҚШ ҳарбий базаларини ўз ҳудудларига жойлаштирган икки Марказий Осиё давлати бўлишади.

Улар ҳам 2001 йилда Афғонистон боис, Америка Қўшма Штатлари бошлаган "террорга қарши уруши"га бош қўшишган.

АҚШ ҳарбийлари Тошкентнинг талаби билан Ўзбекистонни 2005, Қирғизистонни эса, Бишкекнинг сўровига мувофиқ, 2014 йилда тарк этишган, ўзларининг бу икки собиқ Совет давлатидаги бир неча йиллик ҳарбий ҳозирликларига якун ясашган.

Аксарият Марказий Осиё давлатлари, бундан ташқари, айрим нуфузли Ғарб нашрларида Афғонистонни тарк этиши биланоқ АҚШ томони базаларини қайтариш учун музокаралар олиб борган давлатлар қаторида тилга олинишган.

Бошқа томондан, Тожикистон мисолида айнан Марказий Осиё Россиянинг четдаги энг йирик ҳарбий базаси жойлашган минтақа бўлади.

Россия, бундан ташқари, Қирғизистонда ҳам ўзининг ҳарбий базасига эга, Қирғизистондан ташқари яна Қозоғистонда ҳам ҳарбий иншоотлари бор. Сўнгги пайтларда Ғарбда Хитой ҳам Тожикистонда ўзининг ҳарбий ҳозирлигини кучайтираётганига оид хабарларнинг сони ортган.

Трампнинг яна ўзларига чегарадош Афғонистонга қайтишларини кўзда тутувчи Баграм базаси билан боғлиқ баёнотларига Марказий Осиё давлатлари пойтахтларининг расмий муносабати ҳозирча кўзга ташланмайди.

Аммо Россия томонининг Афғонистонда ташқи кучларнинг ҳарбий ҳозирлигига умуман тоқат қилинмаслигига оид сўнгги баёноти ҳам Москва формати йиғинида, улар ҳайъатларининг ҳозирлиги ва иштирокида янграган.

Воқеаларнинг бу каби ривожи, бошқа томондан, Ўзбекистон мисолида Марказий Осиёнинг йирик давлатлари Трамп маъмурияти билан алоқаларини янада юқорироқ босқичга олиб ҳаракатида бўлган бир пайтга ҳам тўғри келган.

Турли жангари гуруҳлар хуружи хавфи бўладими, гиёҳванд моддалар ноқонуний савдоси ёки катта сондаги қочқинлар оқими – Афғонистон таҳдиди, йилларки, улар учун энг долзарб ва ҳассос масалалардан бири бўлади.

Яқин, яқингача узоқ йиллик урушлар ичида бўлган Афғонистонда илдизлари Марказий Осиёга бориб тақалувчи жангари гуруҳлар ҳам бошпана топишган, жанг қилишган ва ҳануз жон сақлаб келишади.

Улар ўз вақтида Афғонистон Толибон ҳаракати ва "ал-Қоида" тармоғининг яқин иттифоқчилари сифатида кўрилишган, Ўзбекистон Исломий ҳаракати эса, ҳатто, орада бугун Афғонистондаги энг жангариси ва ҳалокатлиси экани айтилувчи ИШИДнинг Хуросон қанотига тўлиғича байъат келтирганини ҳам эълон қилган.

Сўнгги пайтларда Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Афғонистонда, айниқса, "ал-Қоида" қайта фаоллашаётганига оид хавотирли ҳисоботларининг сони ҳам ортган.

Афғонистондан минтақага қаратилган ҳужумларнинг слни ҳам кўпайган.

Айнан хавфсизлик аксарият Марказий Осиё давлатлари нега бугун Толибон бошқаруви остидаги Афғонистон билан ҳар томонлама ҳамкорликларини кучайтириш ҳаракатида эканликларининг бош сабабларидан бири бўлади.

Бундан ташқари, муҳим жўғрофий жойлашуви боис, Афғонистон биргина денгизга ёпиқ Ўзбекистон мисолида уларни халқаро сув йўлларига олиб чиқиш, янги иқтисодий имкониятлар эшигини очиши мумкин бўлган муҳим давлат.

АҚШнинг Баграмга қайтиш илинжи минтақавий экспертлар орасида икки хил қарашга сабаб бўлган.

Уларга кўра, айни масалада энг мақбули - Афғонистонни ҳам ўз ичига олувчи кенг минтақанинг ҳарбий базалардан холи ҳудудга айланиши.

Аммо, бундай бўлмас экан, мувозанат нуқтаи назаридан, АҚШнинг Афғонистонга қайтиши, балки, мақсадга мувофиқ бўлади.

Айни ўринда энг муҳими - унинг қанча вақтга, нима мақсадда кириши.

"Шунинг натижасида Афғонистоннинг қанчалик барқарорлашиши, у ерда адолатли ҳукумат ўрнатилиши, терроризм ўчоқлари йўқ қилиниши ва Афғонистоннинг тинч ривожланиш йўлига ўтиши".

Айни фикрда бўлган айрим минтақавий таҳлилчиларга кўра, "тарихда бунақа зиддиятлар, геосиёсий ўйинлар кўп бўлган ва ўзлари учун натижа муҳимроқ".

Толибон мавқеи

Толибон АҚШ Президенти Доналд Трампнинг Баграмни ўзларига қайтариш талабини қатъиян рад этган.

Американинг Афғонистонда ҳеч бир шаклда ҳарбий ҳозирлигини сақлаб қолмаслиги ҳали қудратга қайтишлари арафасида кечган музокаралар чоғида таъкидланганини хотирлатган.

Уларнинг раддиясига Трамп ва маъмуриятининг муносабати ҳозирча кўзга ташланмайди.

Аммо Трамп ўтган йил Баграм Америка Қўшма Штатларига қайтарилмаса, бунинг оқибати "ёмон" бўлиши билан огоҳлантирган, лекин айнан нимани назарда тутганини очиқламаган.

Толибоннинг Афғонистондаги илк ҳукумати ва Исломий Амирлигини ҳам 2001 йилда АҚШ бошчилигидаги ҳарбий коалиция кучлари қулатишган.

Қай бир шаклда бўлмасин, Афғонистондаги вазиятнинг издан чиқиши ҳам минтақа давлатларининг аллақачон жиддий хавотирларига молик истиқболлардан бири бўлади.

Воқеаларнинг сўнгги ривожи яна Америка Толибонни "хорижий террорчи ташкилот" сирасига киритиш-киритмаслик масаласини қайта кўриб чиқаётган бир пайтга тўғри келган.

Трампнинг ортда қолган катта миқдордаги ҳарбий техникаларини ортга қайтариш талаби Афғонистоннинг Америка томонидан қайта ишғолига олиб келиши мумкинлигига оид хавотир ва қўрқувлар ҳануз аримаган вазиятда бўй кўрсатган.

Афғонистоннинг Толибон қудратга қайтиши ортидан четда музлатиб қўйилган миллиардлаб долларлик ҳиссалари ҳам асосан Америка Қўшма Штатларида сақланади.

Толибон ҳукумати уларни ўзларига қайтариш истагида, аммо Трамп маъмурияти яқинда Афғонистонга молиявий кўмакларини ҳам кескин қисқартириб қўйган.

Лавровнинг сўзларига кўра, "санкцияларга қарамай, Афғонистон иқтисодиёти ўсмоқда ва Россия мамлакатга гуманитар ёрдам кўрсатади".

"Афсуски, мамлакатдаги гуманитар вазият оғирлигича қолмоқда. БМТ маълумотларига кўра, келаётган қишда 17 миллиондан ортиқ афғонистонлик — яъни аҳолининг деярли ярми — озиқ-овқат танқислигига дуч келади, гуманитар ёрдамга муҳтож инсонларнинг умумий сони эса 22 миллионга етади", - деб айтган Россия Ташқи ишлар вазири.

Америка Қўшма Штатларининг минтақадаги анъанавий иттифоқчиларидан бири сифатида кўрилувчи Покистон эса, Афғонистоннинг қудратга қайтиши ортидан Толибон энг кўп тўқнашувларга бораётган қўшниси бўлади.

Таҳлилчилар орасида Трамп маъмурияти худди шу вазиятдан ҳам Баграм масаласида Толибонга таъсир воситаси сифатида фойдаланиши мумкин, деган қарашлар йўқ эмас.

Россия-Толибон муносабатлари тарихчаси