Ўзбекистон: Болаларга қарши жинсий зўравонлик қилганлар энди бир умрга қамалиши мумкин

Ўзбекистон парламенти 14 ёшга тўлмаган болаларга нисбатан айрим оғир жинсий жиноятлар учун 25 йилгача ёки умрбод озодликдан маҳрум қилиш жазосини назарда тутувчи қонунни маъқуллади.

Қонун атрофидаги муҳокамалар Наманган вилояти Учқўрғон туманидаги давлат боғчасида беш ёшли қизга жинсий зўравонлик қилингани ҳақидаги хабарлар ортидан кучайди.

Айни пайтда, парламентда келтирилган маълумотларга кўра, 2022-2025 йилларда Ўзбекистонда 14 ёшга тўлмаган болаларни зўрлаш ҳолатлари бўйича 445 та жиноят иши қўзғатилган

Учқўрғонда нима бўлди?

Болалар омбудсмани маълумотига кўра, Учқўрғондаги давлат боғчасининг беш ёшли тарбияланувчисига жинсий зўравонлик қилингани юзасидан 12 сентябрда жиноят иши қўзғатилган.

Боғчанинг 52 ёшли ходими гумонланувчи сифатида ушланган ва қамоққа олинган. Қизнинг яқинлари бола бир неча марта жинсий зўравонликка учраган бўлиши мумкинлигини айтган. Тергов давом этмоқда ва гумонланувчининг айбдор ёки айбсизлигига суд баҳо беради.

Воқеадан сўнг Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги махсус ишчи гуруҳ тузиб, давлат боғчалари ходимларини текшириш бошланганини маълум қилди. Болалар омбудсмани эса боғчалардаги ички назорат ва болалар хавфсизлигини таъминлаш механизмларини қайта кўриб чиқишни талаб қилди.

Тўрт йилда 445 та жиноят иши

29 сентябрда Қонунчилик палатасида қонун лойиҳаси муҳокамаси чоғида депутат Гулруҳ Аъзамова 2022-2025 йилларда 14 ёшга тўлмаган болаларни зўрлаш ҳолатлари бўйича 445 та жиноят иши қўзғатилганини айтди.

2022 йилда 85 та, 2023 йилда 108 та, 2024 йилда 129 та, 2025 йилда эса 123 та шундай иш қўзғатилган. Бу рақамлар суд ҳукмлари ёки жабрланганларнинг аниқ сони эмас, балки қўзғатилган жиноят ишлари сонини англатади.

Қонун лойиҳаси 29 сентябрда биринчи, 30 сентябрда иккинчи ўқишдан ўтди. 2 октябрда эса Сенат қонунни маъқуллади.

Унга кўра, 14 ёшга тўлмаган болаларга нисбатан айрим оғир жинсий жиноятлар учун 25 йилгача ёки умрбод озодликдан маҳрум қилиш жазоси белгиланади.

Қонун жабрланган болаларни сўроқ қилишни видеога ёзиш, уларга давлат ҳисобидан адвокат бериш ҳамда гумонланувчи ёки айбланувчи билан юзлаштиришни махсус тартибда ўтказиш каби ҳимоя чораларини ҳам назарда тутади.

Аммо жазони умрбод қамоққа қадар кучайтириш режаси Учқўрғон воқеасидан олдин пайдо бўлган. Президент Шавкат Мирзиёевнинг 16 февралдаги ПФ-22 сонли фармонида 14 ёшга тўлмаган болаларга нисбатан жинсий жиноятлар учун умрбод қамоққача бўлган жазони назарда тутувчи ўзгартишларни тайёрлаш вазифаси белгиланган эди.

Ўлим жазоси қайтарилиши мумкинми?

Учқўрғон воқеасидан кейин Президент администрацияси раҳбари Саида Мирзиёева бундай жиноятлар учун ўлим жазоси қўлланиши керак, деган фикрни билдирди. "Миллий тикланиш" партияси раҳбари Алишер Қодиров ҳам ўлим жазосини қайтариш тарафдори бўлиб чиқди.

Бироқ ЎзЛиДеП депутати Бобур Бекмуродов бунга қарши чиқди. У ўлим жазоси Конституцияга зид экани ва болаларнинг ўзини ҳам қўшимча хавф остига қўйиши мумкинлигини айтди. Унинг фикрича, агар болани зўрлаш ҳам, ўлдириш ҳам бир хил энг оғир жазога сабаб бўлса, жиноятчини асосий гувоҳ бўлган болани ўлдиришдан тўхтатиб турадиган омил камайиши мумкин.

Ўзбекистон Конституциясининг 25-моддасида"Ўзбекистон Республикасида ўлим жазоси тақиқланади", деб белгиланган.

Танзила Норбоева: "Воқеа содир бўлишини кутиб ўтирмаслигимиз керак"

Сенат раиси Танзила Норбоева эса 2 октябрдаги муҳокамада масалани бошқа томондан қўйди. У давлат идоралари фақат жамоатчиликни ларзага солган воқеалардан кейингина ҳаракатга тушмаслиги кераклигини айтди.

"Биз ҳар сафар қандайдир воқеа содир бўлишини кутиб, шундан кейингина муносабат билдириб ўтирмаслигимиз керак. Адлия органларининг вазифаси қонунчилик амалда қандай ишлаётганини доимий равишда таҳлил қилиб боришдир", деди у.

Норбоева болаларни ҳимоя қилишга оид қонунлар қоғозда қолиб кетмаслиги, улар амалда ишлаши кераклигини таъкидлади.

"Энг асосий талаб, болаларнинг ҳуқуқий ҳимояси амалда ҳақиқатан ишлаши керак", деди Сенат раиси.

Бу савол бежиз эмас. Сенатнинг ўзи ҳам болалар билан ишлаши тақиқланган айрим шахсларга оид махсус реестр мавжуд бўлса-да, ундаги маълумотлардан ташкилотлар амалда қай даражада фойдаланаётгани ва назорат механизмлари қандай ишлаётгани юзасидан муаммолар борлигини қайд этган.

Жазо етарлими?

Учқўрғон воқеаси ортидан юзага келган баҳс дастлаб жиноятчиларни қанчалик оғир жазолаш кераклиги атрофида кечди.

Аммо 445 та жиноят иши ҳақидаги рақамлар, махсус реестрнинг амалда қандай ишлаётгани ҳақидаги саволлар ва Танзила Норбоеванинг танқиди муаммонинг бошқа томонини ҳам кўрсатмоқда.

Умрбод қамоқ жиноят содир этилганидан кейин қўлланади. Болани ундан олдин ҳимоя қилиш эса муассасалардаги назорат, хавфни эрта аниқлаш, ходимларни текшириш ва боланинг шикоятига тезкор муносабат билдириш тизими қанчалик ишлашига боғлиқ.