การหย่าร้าง สมาร์ตโฟน และการควบคุม สามสิ่งที่บีบีซีเห็นจากการปกครองอัฟกานิสถานของตาลีบัน

หลังจากที่อับดุลเลาะห์ ซาร์ฮาดี ผู้ว่าการจังหวัดเจาซ์จาน มอบเงินเพื่อช่วยรักษาแขนของเด็กหนุ่มที่บาดเจ็บและมอบเงินให้กับมัสยิดท้องถิ่นแห่งหนึ่ง ก็เกิดบทสนทนาที่พบได้ไม่บ่อยนัก

หญิงสาวคนหนึ่งบอกกับอดีตผู้บัญชาการตาลีบันผู้มีเคราสีเทารายนี้ว่า เธอต้องการหย่ากับสามีซึ่งเธอกล่าวหาว่าเขาทำร้ายและทุบตีเธอมาเป็นเวลาหลายเดือน

และเธอจะไม่ยอมรับคำปฏิเสธ

ในประเทศที่เด็กหญิงถูกห้ามไม่ให้เข้าเรียนในระดับมัธยมศึกษา เด็กสาววัย 18 ปีรายนี้อธิบายเหตุผลของตนเองด้วยความนิ่งและมั่นใจ ใบหน้าทั้งหมดของเธอถูกปกปิดด้วยผ้าคลุมหน้าเต็มใบหน้าและแว่นกันแดด

"ถ้ายังมีโอกาสที่จะอยู่ร่วมกันได้ ฉันคงไม่มาที่นี่... ฉันตัดสินใจแล้ว" เธอกล่าว

หลังจากพยายามโน้มน้าวให้เธอหลีกเลี่ยงการหย่า ซาร์ฮาดีกล่าวในเวลาต่อมาว่า ผู้หญิงนั้น "ไร้ความคิด" และ "บกพร่องทางสติปัญญา" ท่ามกลางเสียงหัวเราะของเจ้าหน้าที่ องครักษ์ และผู้อาวุโสรอบตัวเขาที่เป็นผู้ชาย

นั่นคือช่วงเวลาหายากที่ทำให้เห็นภาพความเป็นจริงในชีวิตประจำวันภายใต้การปกครองของตาลีบัน ห้าปีหลังจากที่พวกเขาโค่นล้มรัฐบาลที่สหรัฐฯ ให้การสนับสนุนในปี 2021

ในช่วงเวลาดังกล่าว ผู้หญิงถูกกีดกันออกจากสถานที่ทำงานส่วนใหญ่ ถูกห้ามเข้าเรียนในมหาวิทยาลัย และไม่สามารถเดินทางคนเดียวหรือเข้าสวนสาธารณะและศูนย์นันทนาการได้

ตลอดการพบปะที่กินเวลาสองปี บีบีซีได้โอกาสหายากในการเข้าถึงบุคคลผู้ทรงอิทธิพลในขบวนการอิสลามสายสุดโต่งนี้ โดยใช้เวลาไปกับกลุ่มคนที่ครั้งหนึ่งเคยวางแผนระเบิดพลีชีพ หรือใช้ชีวิตหลบซ่อนใต้ดินมานานหลายปี แต่ปัจจุบันกลายเป็นเจ้าหน้าที่รัฐและทหาร

กลุ่มตาลีบันเข้ามามีอำนาจโดยบอกว่าพวกเขาได้เปลี่ยนไปแล้ว แต่หลายนโยบายของพวกเขายังคล้ายเป็นการตีความกฎหมายชารีอะห์ หรือกฎหมายศาสนาอิสลาม อย่างเคร่งครัด แบบที่พวกเขาเคยบังคับใช้ในช่วงทศวรรษที่ 1990

กลุ่มชายที่เราได้พบดูเหมือนต้องการนำเสนอตัวเองว่าเป็นคนมีเหตุผล แต่ก็ดูไม่ค่อยอยากจะพูดถึงความรุนแรงในอดีตของพวกเขา และเราก็ได้เห็นช่วงเวลาอึดอัดระหว่างกลุ่มผู้นำและคนที่พวกเขาปกครอง

ผู้ว่าฯ ซาร์ฮาดี บอกว่า ทูบา (นามสมมติของหญิงสาว) ควรจะคงสถานะสมรสต่อไป

"ลองถามตัวเองดูว่า 'ใครจะมาแต่งงานกับฉันหลังจากที่ฉันหย่า'" ซาร์ฮาดีกล่าว "คุณจะต้องผ่อนหนักผ่อนเบาให้มาก ๆ ไม่เช่นนั้นคุณจะเสียศักดิ์ศรีและเกียรติยศนะ"

"ผู้ว่าฯ คะ เกียรติยศและศักดิ์ศรีของฉันถูกทำลายไปแล้วค่ะ" เธอตอบ

สามีของเธอก็นั่งฟังอยู่ด้วย และกำลังรอให้ถึงคิวที่ตนเองจะได้พูด

ภายใต้กฎหมายชารีอะห์ ผู้หญิงที่ร้องขอให้สามียอมหย่า อาจต้องคืนเงินบางส่วนหรือทั้งหมดที่ได้รับจากสามีในตอนแต่งงาน โดยปกติแล้วการชดเชยทางการเงินมักจะตกลงร่วมกันได้ แต่สามีของผู้หญิงคนนี้บอกว่าเขาต้องการเงินชดเชยเป็นสี่เท่า ซึ่งครอบครัวของฝ่ายหญิงปฏิเสธที่จะจ่าย

ผู้ว่าฯ ซาร์ฮาดีกล่าวว่า ฝ่ายหญิงควรจะได้นอนห้องแยกจากสามี โดยเสริมว่าเจ้าหน้าที่จะตักเตือนไม่ให้เขาทุบตีเธอ "ไม่เช่นนั้นเขาจะต้องติดคุก"

ด้วยความไม่พอใจในผลลัพธ์ พ่อของทูบาบอกกับบีบีซีในเวลาต่อมาว่า ครอบครัวจะฟ้องหย่าผ่านกระบวนการศาล แม้ว่าการหย่าโดยไม่ได้รับความยินยอมจากสามีจะเป็นเรื่องยากมากภายใต้ระบบศาลของตาลีบัน

ซาร์ฮาดีเป็นผู้บัญชาการทหารในช่วงที่ตาลีบันปกครองประเทศครั้งแรกในทศวรรษที่ 1990

เขาเป็นหนึ่งในกลุ่มผู้ก่อความไม่สงบหลายพันคนที่ยอมจำนนในช่วงปลายปี 2001 หลังจากกองกำลังผสมที่นำโดยสหรัฐฯ ขับไล่ตาลีบันออกจากอำนาจ

เขาถูกคุมขังอยู่ที่ศูนย์กักขังอ่าวกวนตานาโมของสหรัฐฯ เป็นเวลาหลายปี ก่อนจะได้รับการปล่อยตัวในที่สุด

เมื่อตาลีบันกลับมามีอำนาจอีกครั้ง เขาได้รับตำแหน่งผู้ว่าการ โดยเริ่มจากจังหวัดบามิยัน และเมื่อเราได้พบเขาในช่วงปลายเดือน มิ.ย. เขาย้ายมาดำรงตำแหน่งในเมืองเชเบอร์กัน จังหวัดเจาซ์จาน โดยเมื่อไม่นานมานี้เขาเพิ่งได้รับตำแหน่งรองผู้บัญชาการกองพลทหารในจังหวัดคุนดุซทางตอนเหนือ

ขณะใช้นิ้วแตะโทรศัพท์มือถือรุ่นเก่าที่มีหน้าจอขนาดเล็ก เขากล่าวว่าการห้ามเจ้าหน้าที่ใช้สมาร์ตโฟนเมื่อไม่นานมานี้ทำให้การทำงานล่าช้าลง

"ก่อนหน้านี้คุณสามารถส่งข้อความสั้น ๆ... ส่งเอกสารได้ และได้รับคำตอบอย่างรวดเร็ว" เขาบอกก่อนจะเสริมว่าหากเขาพูดถึงคำสั่งห้ามดังกล่าวมากกว่านี้ "มันจะก่อปัญหา"

แต่ในด้านอื่น ๆ แง่มุมที่เขามองโลกดูเหมือนแทบไม่เปลี่ยนแปลงไปจากจุดยืนของตาลีบันเมื่อ 25 ปีก่อน

ในเวลานั้น เขาเป็นผู้บัญชาการทหารในบามิยัน ซึ่งเป็นสถานที่ที่ตาลีบันระเบิดทำลายพระพุทธรูปโบราณขนาดยักษ์ จนสร้างความสะเทือนใจและทำให้ถูกประณามจากนานาชาติ

ตอนแรกเขาพยายามเลี่ยงตอบคำถามของเราเกี่ยวกับแหล่งโบราณคดีแห่งนี้ แต่ในท้ายที่สุดเขาก็บอกว่า "ผมเป็นคนทำลายมันด้วยมือของผมเอง"

"สิ่งใดก็ตามที่เราทำหรือกำลังจะทำ ล้วนเป็นไปตามคำชี้นำและกฎหมายของพระเจ้า... เราทุบทำลายรูปเคารพแทนที่จะขายมัน ทำไมผมต้องเสียใจด้วย นั่นคือพระประสงค์ของพระเจ้า"

ในเมืองหลวงอย่างกรุงคาบูล เราได้พบกับบุคคลระดับสูงอีกคนหนึ่งของตาลีบัน ซึ่งเปลี่ยนจากบทบาทอดีตที่เต็มไปด้วยความรุนแรงมาสู่บทบาทในฝ่ายบริหารที่ปกครองประเทศ

ฮาบิบุลเลาะห์ บาดร์ ขับรถหุ้มเกราะพาเราเดินทางตามท้องถนน

เขากล่าวว่า ก่อนหน้านี้เขา "รับผิดชอบปฏิบัติการของมือระเบิดฆ่าตัวตาย" ในกรุงคาบูล

"ผมรู้จักถนนและตรอกซอกซอยทุกแห่งเป็นอย่างดี... เรามีข้อมูลทั้งหมดที่จำเป็นเกี่ยวกับกรุงคาบูลและตรอกซอกซอยต่าง ๆ ในเมืองหลวง" เขากล่าว "มีบางพื้นที่ที่ต้องใช้เวลาวางแผนอยู่นาน"

การโจมตีด้วยระเบิดฆ่าตัวตายของตาลีบันคร่าชีวิตผู้คนหลายพันคนในอัฟกานิสถาน รวมถึงพลเรือนจำนวนมาก

ทว่าบาดร์ระมัดระวังในการพูดถึงอดีตของตนเอง เพราะเกรงว่าจะ "ทำให้คนไม่พอใจ" และอาจเป็นการ "เปิดบาดแผลเก่า"

เมื่อถูกถามถึงการเสียชีวิตของพลเรือน เขากล่าวว่าตาลีบันมุ่งเป้าไปที่ขบวนรถของสหรัฐฯ และมีการเตือนให้พลเรือนอยู่ห่างจากฐานทัพต่างชาติ

ทุกครั้งที่ผมพยายามถามเขาเกี่ยวกับการโจมตีเฉพาะเจาะจงที่เกิดขึ้นในพื้นที่ของพลเรือน เขาก็มักจะเลี่ยงคำถามนั้น

ปัจจุบันเขาพักจากบทบาททางการเพื่อเข้ารับการรักษาพยาบาล แต่ก่อนหน้านี้เขาเคยเป็นรองหัวหน้าหน่วยงานที่ดูแลเรือนจำของทั้งประเทศ และเคยบริหารเรือนจำเดียวกับที่เขาเคยถูกคุมขังรอการประหารชีวิตภายใต้รัฐบาลชุดก่อน

บาดร์เชิญเราเข้าร่วมกิจกรรมรวมตัวของชนพื้นเมือง ในงานที่หัวหน้ามูลนิธิการกุศลแห่งหนึ่งจะมอบเหรียญเกียรติยศให้แก่เขา แต่เหตุการณ์กลับพลิกผันอย่างไม่คาดคิด

"คุณบาดร์เป็นความภาคภูมิใจของอัฟกานิสถานและเป็นนักสู้ผู้ยิ่งใหญ่" สุลต่าน โมฮัมหมัด ตาลาอี กล่าว "แต่ผมก็มีข้อร้องเรียนอยู่เรื่องหนึ่ง หากโรงเรียนและการศึกษาเปิดกว้างสำหรับทุกคน มันจะเป็นสิ่งที่ดีอย่างยิ่งสำหรับอัฟกานิสถาน ผมหวังว่าเรื่องนี้จะไม่ทำให้คุณขุ่นเคือง"

คำขอนี้ตามมาด้วยความเงียบงันอย่างน่ากระอักกระอ่วน กลุ่มผู้ฟังไม่แน่ใจว่าควรแสดงออกอย่างไร ขณะที่ไมโครโฟนที่ตาลาอีใช้พูดก็ถูกดึงออกไปทันที

หลังจากนั้นเขาบอกกับบีบีซีว่า "ผมขอให้โรงเรียนสำหรับเด็กผู้หญิงกลับมาเปิดอีกครั้ง... การแสวงหาความรู้เป็นหน้าที่ของทั้งผู้ชายและผู้หญิงในศาสนาอิสลาม"

เขาเสริมด้วยว่า "ยังมีเรื่องอื่นที่ผมอยากพูด แต่พวกเขาไม่ยอมให้ผมพูดต่อ"

บ่อยครั้ง ผู้ที่ออกมาพูดกลับต้องเผชิญผลลัพธ์ที่รุนแรงกว่าตาลาอีมาก

ผู้หญิงหลายคนเปิดเผยกับเราถึงความรู้สึกสิ้นหวังอย่างสุดซึ้ง เมื่อความฝันของพวกเธอพังทลายลงเพราะข้อจำกัดด้านการศึกษา โดยพวกเธอยังเล่าว่ามีเพื่อน ๆ บางคนถูกจำคุกเพราะออกมาประท้วง

นักข่าวส่วนใหญ่ที่เราพูดคุยด้วยบอกว่า พวกเขาเคยถูกเรียกตัวหรือถูกสอบสวนโดยองค์กรข่าวกรองของตาลีบันที่ชื่อ "เอสติคบาราต" (Estikhbaraat)

บีบีซีได้นำข้อกังวลเหล่านี้บางส่วนไปสอบถามกับโฆษกของรัฐบาลตาลีบัน ซึ่งเป็นที่รู้จักในนาม ซาบิฮุลเลาะห์ มูจาฮิด

เขาเป็นหนึ่งในบุคคลสาธารณะของรัฐบาลตาลีบันมาตั้งแต่ปี 2021เขายังคงใช้นามแฝงที่ใช้มานานหลายปีในช่วงการก่อความไม่สงบ แต่เขาบอกเราว่า ชื่อจริงของเขาคือ ทาฮีร์ ชาห์ เซดดิกี ซึ่งเป็นการเปิดเผยชื่อนี้ต่อสาธารณะเป็นครั้งแรก

เราพูดคุยกับเขาที่ศูนย์สื่อมวลชนอันหรูหราซึ่งมาจากเงินสนับสนุนของอเมริกาที่ให้กับรัฐบาลก่อน โดยเราถามเขาเกี่ยวกับการแถลงข่าวครั้งแรกที่เขาจัดขึ้นที่นั่น ในช่วงสองวันหลังจากตาลีบันเข้าควบคุมประเทศ

ในเวลานั้น เขาบอกกับโลกว่ารัฐบาลตาลีบันจะอนุญาตให้ผู้หญิงทำงานและศึกษาเล่าเรียน "ภายใต้กรอบของเรา" และพวกเธอจะ "มีบทบาทอย่างมาก" ในสังคม แต่เหตุใดพวกเขาจึงไม่รักษาคำพูดนั้น

"เรายึดมั่นในสิทธิสตรี เสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น และเรื่องอื่น ๆ ภายใต้หลักชารีอะห์" เขาตอบ "เราควรมองทุกสิ่งผ่านเลนส์(มุมมอง)ของชารีอะห์"

เขากล่าวเสริมว่า การอนุญาตให้ผู้หญิงทำงานในสำนักงาน เช่น สำนักงานของเขาเอง "จะนำไปสู่ความเสื่อมทางศีลธรรม" และ "ศักดิ์ศรีของพวกเธอจะถูกบั่นทอน"

ส่วนเรื่องการศึกษาเล่าเรียนของสตรี เขากล่าวว่าเป็นเรื่องที่ "อยู่ระหว่างการหารือ... เราจำเป็นต้องมีทางออกที่ตั้งอยู่บนพื้นฐานของชารีอะห์"

เมื่อถูกถามเกี่ยวกับการปราบปรามเสรีภาพสื่อของตาลีบัน เขาบอกว่า "ในสังคมอย่างอัฟกานิสถาน เรามีข้อจำกัดของเราเอง เราไม่สามารถปล่อยให้สื่อเผยแพร่โฆษณาชวนเชื่ออะไรก็ได้ตามที่ต้องการ... พวกเขาไม่สามารถออกอากาศเนื้อหาที่ขัดต่อกฎหมายและจารีตของอิสลามได้"

รัฐบาลตาลีบันตั้งอยู่ในกรุงคาบูล แต่มูจาฮิดใช้เวลาส่วนใหญ่อยู่ในเมืองกันดาฮาร์ทางตอนใต้ ซึ่งเป็นฐานที่มั่นสำคัญของตาลีบัน และปัจจุบันบางคนมองว่าเป็นเมืองหลวงโดยพฤตินัย

เราขอพบ ฮิบะตุลเลาะห์ อาคุนด์ซาดา ผู้นำสูงสุดของตาลีบัน ซึ่งประจำอยู่ที่นั่นแต่แทบไม่ปรากฏตัวต่อสาธารณะและไม่เคยให้สัมภาษณ์สื่อเลย

เราได้รับแจ้งว่าไม่สามารถให้เข้าพบเขาได้ในเวลานี้

ข้อจำกัดต่าง ๆ ในกันดาฮาร์เข้มงวดขึ้นเทียบกับเมื่อครั้งที่ผมเคยมาเยือนที่นี่ครั้งล่าสุดเมื่อสองปีก่อน โดยในตอนนี้ผู้ชายต้องไว้เครา สถานีวิทยุไม่ได้รับอนุญาตให้เปิดเพลงหรือถ่ายทอดเสียงของผู้หญิง และเราไม่ได้รับอนุญาตให้ถ่ายภาพในเมือง

จากที่นั่น นั่งรถต่อไปอีกสองชั่วโมง ผ่านเส้นทางที่เต็มไปด้วยฝุ่น อดีตนักรบที่ภักดีต่อกลุ่มมากที่สุดบางคนได้พาบีบีซีไปดูเครือข่ายถ้ำลับที่เคยใช้ในช่วงการก่อความไม่สงบ

อาบิด ลาไล อดีตนักรบซึ่งปัจจุบันประจำจุดตรวจในฐานะกองกำลังรักษาความปลอดภัยภายใต้กระทรวงมหาดไทย แสดงให้เราเห็นช่องที่เขาใช้ยิงปืนออกไป และสถานที่ที่เขาเคยวางคัมภีร์อัลกุรอานและแขวนปืนเอเค 47 (AK-47)

อับดุล ซามัด ผู้บังคับบัญชาของเขา พาเราไปยังสุสานที่ไม่มีป้ายระบุ โดยบอกว่าพ่อของเขาถูกฝังอยู่ที่นี่ หลังเสียชีวิตระหว่างการสู้รบเพื่อตาลีบัน

พื้นที่แห่งนี้เป็นหนึ่งในพื้นที่ยากแค้นที่สุดในประเทศ ซึ่งสหประชาชาติระบุว่า ประชาชนสามในสี่ไม่สามารถจัดหาสิ่งจำเป็นพื้นฐานให้ตนเองได้

ซามัดบอกว่าประชาชนในพื้นที่ต้องการน้ำ ถนน และสถานพยาบาลอย่างเร่งด่วน

"เจ้าหน้าที่ของเอมิเรต [ตาลีบัน] ไม่ได้ลืมพวกเรา" ซามัดกล่าว เขาบอกว่าผู้นำอาจกำลังยุ่งอยู่กับภารกิจอื่น ๆ ที่สำคัญ "พวกเรายังคงมีหวังว่าสักวันหนึ่งพวกเขาจะดูแลพวกเรา"

ห้าปีหลังจากที่ตาลีบันเริ่มต้นการปกครองสมัยที่สอง ความยากจน การว่างงาน และความไร้เสถียรภาพทางเศรษฐกิจยังคงเป็นประเด็นที่น่ากังวลอย่างยิ่ง

บุคคลจากกลุ่มตาลีบันที่เราพูดคุยด้วยกล่าวว่าพวกเขากำลังดำเนินการแก้ไขปัญหาเหล่านี้ แต่เราก็ได้พบผู้คนคนอื่นที่เชื่อว่าตัวกลุ่มตาลีบันเองคือปัญหาหลักของประเทศ

"ฉันแทบพูดไม่ออกว่ากลุ่มคนซึ่งไม่มีความเข้าใจเรื่องการใช้ชีวิตกลับขึ้นมามีอำนาจอย่างกะทันหัน" โฮดา (นามสมมติ) กล่าว เธอเป็นผู้หญิงคนหนึ่งที่ออกมาประท้วงบนท้องถนนเมื่อครั้งที่ตาลีบันกลับสู่อำนาจ

"ผู้หญิงไม่อาจยอมรับกับสถานการณ์นี้ได้" เธอบอกบีบีซี "พวกเขาอาจเพิ่มข้อจำกัดมากขึ้น แต่มันจะไม่เป็นอย่างนี้ตลอดไปหรอก"

"ฉันคิดว่าตาลีบันกลัวผู้หญิงที่มีการศึกษา" เธอกล่าวเสริม "นั่นคือเหตุผลที่พวกเขาจำกัดผู้หญิง พวกเขาต้องการผู้หญิงที่ไม่ได้รับการศึกษา เพื่อที่พวกเธอจะได้ไม่สามารถเลี้ยงดูลูกชายให้ฉลาดได้ เพราะนั่นจะเป็นจุดจบของตาลีบัน"

รายงานเพิ่มเติมโดย ฮาฟิซุลเลาะห์ มารูฟ