Madaxweynaha Kenya oo amar ku bixiyay in tallaabo adag laga qaado ajaanibta ka shaqeysa ganacsiyada yaryar

Madaxweynaha Kenya, William Ruto, ayaa amar ku bixiyay in tallaabo adag laga qaado ajaanibta ka ganacsata ganacsiyada yaryar, isaga oo sheegay in loo baahan yahay in la ilaaliyo ganacsatada yaryar iyo kuwa wax ku iibiya waddooyinka ee dalka.

Ku dhawaaqistiisa ayaa ku soo beegmaysa xilli uu sii xoogeysanayo doodda ku saabsan tirada sii kordheysa ee muhaajiriinta Afrikaanka ah ee ku lug leh dhaqaalaha ballaaran ee aan rasmiga ahayn ee Kenya.

"Laga bilaabo toddobaadka dambe, dhammaan ganacsatada [ajaanibta ah] ee ka shaqeysa ganacsiyada yaryar waa inay xiraan," ayuu yiri, isaga oo sidoo kale ballanqaaday in la dedejin doono sharci la soo jeediyay oo ajaanibta looga mamnuucayo qaybo ka mid ah ganacsiga.

Ruto wuxuu sheegay in Kenya ay weli soo dhoweynayso maalgashiga shisheeye, balse uu ku dooday in maalgashadayaasha — oo ay ku jiraan ganacsatada Shiinaha — ay tahay inay abuuraan shaqooyin oo ay kordhiyaan wax-soo-saarka, halkii ay dadka Kenyaanka ah kula tartami lahaayeen ganacsiyada yaryar.

"Ma noqon karto in qof uu ka yimaado Shiinaha ama meel kale, kadibna uu noqdo qof wax ku iibiya waddooyinka ama uu furo dukaan yar," ayuu yiri, isagoo khudbad u jeedinayay ganacsatada yaryar ee u yimid inay madaxweynaha kula kulmaan Aqalka Madaxtooyada ee caasimadda Nairobi galabnimadii Arbacada.

"Waxaan dadaal badan gelinnay horumarinta dhaqaalaha, mana aanan horumarin kalsoonida maalgashadayaasha si dadka wax ku iibiya waddooyinka ay Kenya u yimaadaan," ayuu yiri Ruto, oo qorsheynaya inuu raadiyo muddo-xileed labaad doorashada sannadka soo socda.

Lama oga tirada saxda ah ee ajaanibta ku lug leh ganacsiyada yaryar iyo inta uu saameyn doono tallaabadan cusub ee lagu adkeynayo ganacsiga ajaanibta.

Kenya waxay hoy u tahay tiro badan oo qaxooti ah, kuwaas oo qaarkood ku nool kuna shaqeeya meel ka baxsan xeryaha qaxootiga ee dalka.

Tirokoobyo ay dowladdu soo saartay ayaa muujinaya in Kenya ay dhammaadkii bishii Juun lahayd ku dhawaad 857,000 oo qaxooti iyo magangelyo-doon ah oo diiwaangashan, iyadoo ku dhawaad 14% ay ku nool yihiin magaalooyinka.

Sharciga Kenya wuxuu aqoonsan yahay xaqa qaxootiga ay u leeyihiin inay shaqeystaan oo ay ganacsi sameystaan, inkastoo looga baahan yahay inay helaan dukumentiyada ku habboon. Qaxootiga doonaya inay shaqeystaan ama ku lug yeeshaan ganacsi waxay dalban karaan oggolaansho gaar ah.

Nairobi iyo magaalooyinka kale ee waaweyn, waxaa laga heli karaa muhaajiriin ka yimid dalalka gobolka oo ka shaqeeya goobaha timo-jarka iyo qurxinta, dhismaha, adeegyada mootooyinka bajaajta, iyo iibinta waddooyinka, sidoo kale waxay iibiyaan dhar, cunto iyo agabka guryaha.

Qaar ayaa ka soo cararay colaado ama duruufo dhaqaale oo adag oo ka jira dalalkooda, halka qaar kalena ay Kenya u soo guureen iyagoo raadinaya fursado wanaagsan, iyadoo ay jirto isu-socodka dadka ee sida weyn loo oggol yahay gudaha Bulshada Bariga Afrika (EAC), oo ah urur goboleed ay ku mideysan yihiin siddeed dal.

Joogitaanka sii kordhaya ee ajaanibta ayaa mararka qaar xiisad ka dhex abuuray ganacsatada iyo shaqaalaha maxalliga ah, kuwaas oo ku eedeeya ajaanibta inay kula tartamayaan shaqooyinka iyo fursadaha ganacsi ee kooban.

Bishii Luulyo, muuqaal laga duubay nin Kenyan ah oo Nairobi kula murmaya ganacsade u dhashay Burundi, kuna eedeynaya inuu dadka deegaanka ka qaadanayo fursadaha shaqo iyo ganacsi, ayaa dhaliyay dhaleeceyn ballaaran.

Iskahorimaadkaasi wuxuu sidoo kale ku qasbay Fred Ngoga, oo ah khabiir u dhashay Burundi oo ku takhasusay ka hortagga colaadaha gobolka, inuu ku baaqo in la ilaaliyo muwaadiniinta dalkiisa.

"Inta badan dadka Kenyaanka ah waa dad wanaagsan oo edeb leh, kuwaas oo soo dhoweynaya walaalahooda iyo walaalahooda Burundi," ayuu xilligaas yiri, isaga oo intaas ku daray in inta badan Kenyaanku ay diideen cadaawadda loo muujiyay ganacsadaha.

Wasaaradda Arrimaha Dibadda Kenya ayaa sidoo kale isku dayday inay u xaqiijiso muwaadiniinta Burundi iyo dadka kale ee Bariga Afrika ee ku nool dalka in la ilaalinayo, kaddib dhacdadaas.

Inkasta oo tallaabada ugu dambeysay ee Ruto ay u badan tahay inay muran dhaliso, maaddaama Kenya ay tahay xarun dhaqaale oo muhiim u ah gobolka, haddana waxay ku soo beegmaysaa xilli walaac ballaaran laga qabo nacaybka loo qabo ajaanibta ee ka jira meelo kale oo Afrika ah.

Sannadkan, Koonfur Afrika waxaa ka dhacay mudaaharaadyo isdaba joog ah oo looga soo horjeedo muhaajiriinta aan haysan dukumentiyada sharciga ah, waxaana tobannaan kun oo Afrikaan ah oo halkaas ku nool ay doorteen inay si iskood ah dalkooda ugu laabtaan. Qaar ka mid ah waxay sheegeen inay bartilmaameed u noqdeen cabsi-gelin iyo weerarro.