'Dadku waxay ku qeyliyeen inaan xadnay xubnaha taranka qof' - Warar xan ah oo khatar ah oo ku faafay baraha bulshada

In ka badan 80 qof ayaa la dilay intii u dhaxaysay Oktoobar 2025 iyo Luulyo sanadkan ka dib markii lagu eedeeyay been abuur ku saabsan waxa loogu yeero "xatooyada xubinta taranka", ayay Waaxda Macluumaadka Caalamiga ah ee BBC ogaatay ka dib markii ay xog ka ururisay ciidamada booliiska lix waddan oo Afrikaan ah.

Dilalkan waxaa lala xiriiriyay warar xan ah oo sheegaya in taabashada fudud ee garabka ay sababi karto in xubinta taranka ninka ay yaraato ama ay baaba'do. Waxaa sii hurinaya macluumaad khaldan oo ku baahsan baraha bulshada.

"Waxay ku qaylinayeen inaan xadnay xubinta taranka qof mana haysanno waddo aan ku baxno sababtoo ah waxaa jiray dad aad u badan," ayuu farsamayaqaan reer Tansaaniya ah Boniface Mgala u sheegay BBC-da mar uu ka hadlayay dhibaatadii uu soo maray bishii Abriil markii ay si xun u garaaceen kuwa ku qanacsan inuu yahay tuug xubinta taranka ah.

Waayo-aragnimadiisu waxay la mid ahayd kuwa muuqaallada ay aragtay BBC-da: raggu waxay sheeganayaan in xubintooda taranka ay baaba'een ama ay yaraadeen ka dib markii ay la kulmeen dad aan la garanayn, koox ayaana markaa dalbanaysa in dembiilayaasha la sheegay inay soo celiyaan wixii ay xadeen.

Sheegashooyinka noocan oo kale ah waxay ku salaysan yihiin cabsi iyo khuraafaad muddo dheer soo jirtay - mana aha kuwo cusub oo ka jira qaaradda, gaar ahaan bulshooyinka aaminsan sixirka oo weli ku baahsan. Baraha bulshadu waxay kordhiyeen cabsidaas.

Mowjaddii ugu dambeysay ee wararka xanta ah ayaa u muuqata inay sannadkii hore ka bilaabatay Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Congo, halkaas oo sheegashooyin la mid ah ay soo baxeen sannadkii 2008.

Xantii ayaa si tartiib tartiib ah ugu fidday gobolka, iyadoo gaartay Burundi, Zambia iyo Tanzania, sidoo kalena Mozambique, Angola, Malawi iyo Kenya.

Zambia, wararka la isla dhexmarayay ee ku saabsanaa xubnaha taranka oo la waayay ayaa markii ugu horreysay xoog yeeshay bishii Maarso, kaddib markii haweeney la dilay iyadoo koox dad ah ay si wadajir ah u garaaceen. Arrintaas ayaa markii dambe cabsi iyo argagax ku abuurtay dhinaca kale ee xadka ee Tanzania.

Gurigiisa oo ku yaalla Mpemba, oo u dhow Tunduma, oo ah magaalo ganacsi oo mashquul badan oo Tanzania ku taalla xadka Zambia, Mgala ayaa farahiisa ku taabanaya nabar kaga yaal dhinaca midig ee madaxiisa, isagoo dib u milicsanaya waayo-aragnimadii naxdinta lahayd ee soo martay.

"Haddii aan maalintaas ogaan lahaa sida aan dhimashada ugu dhawaan doono, ma aanan geli lahayn maqaayadda si aan wax uga cuno. Laakiin ma ogaan karno inta ay dhimashadu innaga fog tahay," ayuu yiri ninkan makaanikada ka shaqeeya.

Isaga iyo saaxiibkiis waxay 1-dii Abriil u tageen Tunduma si ay ula kulmaan qof macaamiil ah oo ay uga wada hadlaan iibinta gaari, waxayna go'aansadeen inay marka hore qadeeyaan. Wax yar kaddib markii ay maqaayadda fadhiisteen, ayaa koox dad ah dibadda u jiidday.

Laba nabar oo yaryar oo garka kaga yaalla iyo ilig ka maqan ayaa sidoo kale ah calaamado muuqda oo muujinaya dhibaatadii uu soo maray.

Intii la garaacayay ayuu miyir beelay. Mgala wuxuu miyirsaday laba maalmood kaddib isagoo isbitaal ku jira, markaas oo loo sheegay in saaxiibkiis la dilay.

Hadda oo uu ku laabtay gurigiisa, halkaas oo uu kula nool yahay xaaskiisa iyo afarta carruur ah, wuxuu socdaa isagoo dhutinaya, wuxuuna sheegay inuu sidoo kale si joogto ah u hayo madax-xanuun.

Ma uusan awoodin inuu dib ugu laabto shaqadii uu ka hayay goobtiisa makaanikada, balse wuxuu sheegay in deriskiisa iyo saaxiibbadiis ay ka caawiyeen bixinta kharashka qaar ka mid ah dawooyinka uu u baahan yahay.

Isla maalintii la weeraray Mgala iyo saaxiibkiis, sawirqaade xirfadle ah iyo ganacsade lagu magacaabo Michael Silavwe ayaa sheegay inuu Tunduma ku arkay weerar kale oo la mid ah. Wuxuu sheegay in cabsi iyo walaac ay magaalada ku sii kordhayeen kaddib markii muuqaallo ku saabsan xubnaha taranka oo la xaday ay bilaabeen inay ku faafaan TikTok.

Bannaanka dukaankiisa ayuu ku arkay dad ordaya, wuxuuna sheegay inuu ogaaday in nin meel u dhow lagu eedeeyay arrintan, isla markaana dadku garaacayeen, markii dambena dab lagu qabadsiiyay.

"Kaddib markii ay dab qabadsiiyeen, ayay booliisku goobta yimaadeen, markaas qof walba wuu kala yaacay oo cararay," ayuu 23-jirkan u sheegay BBC.

Muuqaalka weerarka oo ay xaqiijisay Qaybta Caalamiga ah ee BBC ee La-dagaallanka Wararka Been-abuurka, lagana daawaday in ka badan 100,000 jeer TikTok iyo Facebook, ayaa muujinaya koox dad ah oo garaacaya nin, iyagoo dalbanaya inuu soo celiyo xubnaha taranka ee qofka loo geystay, kuwaas oo lagu eedeeyay in la xaday.

"Dhacdooyinkaas ayaa sii xumaaday, dadkuna marba marka ka dambaysa waa la garaacayay," ayuu yiri Silavwe. Wuxuu intaas ku daray in xilligaas dhalinyarada isaga oo kale ah ay runtii dareemayeen cabsi, balse uu hadda fahamsan yahay in xantu aysan wax run ah ku salaysnayn.

Asha Steven Mwakilasa, oo 50 jir ah, kana shaqaysa tolidda dharka iyo naqshadaynta moodada magaalada Tunduma ee degmada Momba, ayaa iyaduna arrintaas isku raacsan: "Waxaan ogaaday inaysan run ahayn."

Si kastaba ha ahaatee, taasi kama aysan baabi'in welwelkeeda, gaar ahaan marka ninkeeda ama wiilasheedu bannaanka joogaan. Waxay sheegtay inay ku faraxsan tahay in booliisku hadda bilaabeen roondooyin.

Guddoomiyaha degmada Momba, Elias Daniel Mwandobo, ayaa BBC-da u sheegay in baaritaannada maxalliga ah ay muujinayaan in dhacdooyinka qaarkood ay ka dambeeyeen falal dembiyeed si ula kac ah loo qorsheeyay: "Shakhsiyaad ayaa ku heshiiyay inay dembi galaan oo ay shacabka argagax geliyaan, iyagoo danahooda gaarka ah ka leh."

Muuqaal kale oo lagu duubay magaalada Dar es Salaam, oo ah magaalada ugu weyn Tanzania, ayaa muujinaya dad badan oo nin ku jiidaya waddo suuq ah oo boodh badan, iyagoo riixaya, qabanaya oo garaacaya, isla markaana ku adkaysanaya inuu soo celiyo xubnaha taranka, halka ninku uu ka baryayo in lagu aamino inuusan waxba galabsan.

Qaybta BBC ee La-dagaallanka Wararka Been-abuurka ayaa xaqiijisay muuqaallo kale oo la mid ah oo muujinaya weerarro ka dhacay Mozambique iyo Kenya.

Tobannaan muuqaal oo muujinaya rabshado ay kooxo dad ahi geysteen, sheekooyin ay dadku ku sheeganayaan inay iyagu si toos ah wax u arkeen, digniino ku saabsan dhacdooyin la sheegay inay dhaceen, faallooyin iyo muuqaallo loo soo bandhigay inay yihiin warbixinno ku saabsan dhacdooyin ka dhacay goobo gaar ah ayaa ku baahaya TikTok iyo Facebook.

Qaar badan oo ka mid ah muuqaallada ay BBC-du falanqaysay, oo ay ku jiraan kuwa muujinaya rabshadaha kooxaha, ayaa weli internetka yaalla.

"Waxaan dib u eegaynaa waxyaabaha nala soo wadaagay, waxaana tallaabo ka qaadi doonnaa kuwa lagu ogaado inay jebinayaan xeerarkeenna," ayuu afhayeen u hadlay Meta u sheegay BBC.

TikTok weli kama aysan jawaabin codsi BBC-du u dirtay oo ay kaga dalbanaysay faallo.

Qaar ka mid ah dadka waxyaabaha ku faafiya baraha bulshada ayaa daawadayaasha uga digaya inay feejignaadaan, balse inta badan ma cadda inay iyagu rumaysan yihiin sheegashooyinkan iyo in ujeeddadoodu tahay inay helaan oo keliya daawasho iyo falcelin badan.

Dhinaca kale, qaar ka mid ah isticmaaleyaasha baraha bulshada ayaa xayaysiiya waxyaabo loo yaqaan sixirro ama talismanno, kuwaas oo ay sheegayaan inay qofka ka ilaalin karaan in laga xado xubnaha taranka, halka majaajiliistayaashuna ay sheegashooyinkan ku jeesjeesayaan iyagoo ku sameeya muuqaallo majaajillo ah.

Qoraaga Julien Bonhomme ayaa sheegay in taleefannada casriga ah iyo baraha bulshadu ay xanta ka dhigaan mid si dhakhso ah u faafta, gaarta dad aad u badan, isla markaana adkaata in la xakameeyo marka ay bilowdo inay wareegto.

Buuggiisa The Sex Thieves: The Anthropology of a Rumor, wuxuu ku baarayaa sida ay u faaftay xanta ku saabsan "tuugada galmada" iyo sababta ay dadku u rumaystaan.

Wuxuu sheegay in dadku aysan kaliya maqlayn sheegasho ah in qof laga waayay xubnihiisa taranka, balse ay arkayaan rag murugaysan oo sheegaya in arrintaasi ku dhacday, ama ay daawanayaan dad badan oo ka falcelinaya eedeymaha.

Bonhomme wuxuu sheegay in muuqaallada lagu faafiyo baraha bulshada ay sheegashooyinka aan la xaqiijin ka dhigi karaan kuwo dadka ula muuqda kuwo la rumaysan karo, sababtoo ah waxay dhacdada u keenayaan si toos ah oo degdeg ah. Wuxuu arrintan ku tilmaamay "mid ka mid ah farqiyada ugu muhiimsan" ee u dhexeeya deegaanka dhijitaalka ah ee maanta iyo xilliyadii hore ee ay xantani faafi jirtay.

Dalka sida ugu daran ay xaaladdu u saameysay wuxuu ahaa Mozambique, halkaas oo booliisku bishii May sheegeen in muddo lix toddobaad ah ay kooxo dad ahi dileen 55 qof, kuwaas oo ay ku jireen askari booliis ah, shaqaale caafimaad iyo shaqaale dowladeed.

Madaxweynaha Mozambique, Daniel Chapo, ayaa si cad u cambaareeyay xanta baahsan iyo dhimashada ka dhalatay, isagoo sheegay in sheegashooyinku ay yihiin been, isla markaana dowladda aysan helin wax caddeyn caafimaad ah oo muujinaysa in qof laga waayay qayb ka mid ah jirkiisa.

Labada shaqaale caafimaad ayaa lagu weeraray gurigooda iyo goobtooda shaqada bishii Abriil, gobolka Cabo Delgado, oo xuduud la leh Tanzania, halkaas oo ku dhowaad toban sano uu ka socday kacdoon ay wadaan kooxo Islaamiyiin hubaysan.

Xarumihii caafimaad ee meelihii ay weerarradu ka dhaceen ayaa qasab ku noqotay inay toddobaadyo xirnaadaan, xilli mas'uuliyiintu bilaabeen ololeyaal wacyigelin dadweyne oo lagu beeninayo sheegashooyinkaas.

Iyadoo qayb ka ah ololaha caafimaadka, dowladda ayaa sheegtay in qaar ka mid ah cabsidaasi ay xiriir la yeelan karto xanuunka loo yaqaan Koro syndrome, oo ah xaalad maskaxeed oo sidoo kale loo yaqaan cabsi ama rumaysnaanta ah in xubnaha taranka ay maqan yihiin ama jirka gudaha ugu noqdeen.

Dhacdooyinkii rabshadaha ahaa ee ugu dambeeyay waxay ka dhaceen Kenya, halkaas oo shan qof ay kooxo dad ahi ku dileen gobollada xeebaha ah ee Kwale iyo Mombasa.

Kaddib markii dhacdooyinkii ugu horreeyay la soo sheegay bishii Luulyo, Guddoomiyaha Gobolka Mombasa, Mohamed Noor, ayaa qaar ka mid ah dadka waxyaabaha ku faafiya baraha bulshada ku eedeeyay inay faafinayaan sheegashooyinkan si ay u kordhiyaan falcelinta iyo daawashada, "iyagoo doonaya oo keliya inay helaan aragtiyo iyo dareen badan".

"Wararkan marin-habaabinta ah waxay si fudud u sababi karaan in dadku naftooda waayaan," ayuu Noor u sheegay BBC.

Wuxuu sheegay in booliisku tan iyo markaas xakameeyeen rabshadaha, isla markaana ay sameeyeen dhowr xarig. Waxaa ka mid ahaa aabbe iyo wiilkiisa oo midkiiba lagu xukumay hal sano oo xabsi ah, kaddib markii ay qirteen inay weerareen haweeney ay ku eedeeyeen inay sababtay in xubnaha taranka raggu ay baaba'aan.

Sheegashooyin la mid ah ayaa sidoo kale sababay weerarro ay kooxo dad ahi ka geysteen Malawi, kuwaas oo sababay dhimashada siddeed qof.

Dhinaca kale, magaalada Tunduma ee Tanzania oo deris la ah, iyadoo makaanik Mgala uu kasoo kabanayo dhaawacyadii jireed ee weerarka, xanuunka dhinaca maskaxda iyo dareenka ayaa weli ah mid cusub oo daran.

"Weli aad ayay ii xanuunaysaa markaan dib uga fikiro qaabkii aan macnaha lahayn ee saaxiibkay u dhintay, sababtoo ah weli ma garanayo waxa meesha ka socday," ayuu yiri.

"In si lama filaan ah aad isku aragto iyadoo dhagxaan sabab la'aan lagugu tuurayo, dabadeedna ay arrintu ku dhammaato inaad naftaada weydo?"