لکه نفتی قشم از کجا آمد و چه خطری برای محیط‌ زیست دارد؟

در روزهای گذشته آلودگی نفتی در سواحل جزیره قشم از یک منشا ناشناس، نگرانی‌های زیادی را برای مردم این جزیره به دنبال داشت.

بعد از گذشت نزدیک به یک هفته، امروز حمیدرضا محمدحسینی تختی، سرپرست اداره‌ کل بنادر و دریانوردی استان هرمزگان از «پایان» عملیات شناسایی، «مهار و پاکسازی» لکه‌های نفتی مشاهده‌ شده در سواحل شهر سوزا و روستای شیب‌دراز جزیره قشم خبر داد.

هم‌زمان دبیرکل انجمن کشتیرانی ایران هم گفت که «منشأ آلودگی سواحل قشم مشخص نیست».

به گفته مقام‌های محیط زیست استان هرمزگان بر اثر این آلودگی نفتی حدود «۳۲ هزار متر مربع از ساحل و ۹۰ هزار متر مربع» از سطح آب تحت تاثیر قرار گرفته بود. بی‌بی‌سی نتوانسته این ادعا را به‌طور مستقل تایید کند.

اما بررسی تصاویر ماهواره‌ای توسط بی‌بی‌سی نشان می‌دهد این آلودگی پیش از رسیدن به سواحل جنوبی قشم، از عرض تنگه هرمز عبور کرده و رد آن به یک کشتی فله‌بر آسیب‌دیده در آب‌های عمان می‌رسد.

رد لکه نفتی به یک کشتی در آب‌های عمان می‌رسد

شرکت ردیابی دریایی تنکرترکرز نخستین بار گزارش داد که منشأ آلودگی رسیده به قشم، کشتی فله‌بر «مینوان پایونیر» است، کشتی‌ای که سوم اوت در آب‌های عمان، در بخش جنوبی تنگه هرمز، هدف حمله قرار گرفته بود.

تنرکر ترکرز گفته است ایران مینوان پایونیر را «هدف قرار داده» است و آلودگی ناشی از آن را یک «زخم به خودی» برای ایران توصیف کرده است.

ایران اما مسئولیت این حمله را نپذیرفته است و هیچ گروه یا کشوری تاکنون نیز مسئولیت آن را بر عهده نگرفته است.

بی‌بی‌سی نتوانسته است به‌طور مستقل عامل حمله را مشخص کند. گزارش‌های دریایی می‌گویند کشتی با یک «پرتابه ناشناس» هدف قرار گرفته است.

بررسی‌های بی‌بی‌سی از داده‌های سامانه ماهواره‌ای تشخیص آتش ناسا، وقوع آتش‌سوزی در محل مینوان پایونیر پس از حمله را نشان می‌دهد. این سامانه ماهواره‌ای نقاط حرارتی ناشی از آتش را با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای شناسایی می‌کند.

بی‌بی‌سی پس از گزارش تنکرترکرز به‌طور مستقل تصاویر ماهواره‌ای روزهای پس از حمله را بررسی کرد و توانست شکل‌گیری و حرکت لکه نفتی را از نزدیکی این کشتی به سوی قشم دنبال کند.

تصاویر ماهواره‌ای ۵ اوت/۱۴مرداد، دو روز پس از حمله، مینوان پایونیر را در حالی نشان می‌دهد که هنوز دود سیاه از آن بلند می‌شود. در نزدیکی کشتی نیز لکه‌ای نفتی به وسعت حدود ۱۰ کیلومتر مربع قابل مشاهده است.

دو روز بعد، تصاویر نشان می‌دهد وسعت لکه تقریبا دو برابر شده و آلودگی در جهت شمال‌غربی، به سوی قشم، در حال گسترش بوده است.

تا ۱۰ اوت/۱۹ مرداد، لکه نفتی در محدوده‌ای بیش از ۳۰۰ کیلومتر مربع قابل مشاهده بود، مساحتی معادل بیش از ۴۰ هزار زمین فوتبال (بخشی که دارای چمن سبز است).

ویدئوهای منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی که بی‌بی‌سی آنها را راستی‌آزمایی کرده است نیز حجم زیادی از مواد نفتی غلیظ و سیاه‌رنگ را نشان می‌دهد که به ساحل سوزا در جنوب قشم رسیده است.

چند روز بعد، وزارت امور خارجه ایران نیز اعلام کرد که شواهد اولیه نشان می‌دهد منشأ آلودگی یک «کشتی فله‌بر خارجی» بوده است.

وزارت خارجه نام این کشتی را اعلام نکرد، اما این توصیف آنها با گزارش اولیه تنکرترکرز و یافته‌های مستقل بی‌بی‌سی درباره کشتی مینوان پایونیر مطابقت دارد.

چه خطری محیط زیست قشم را تهدید می‌کند؟

قشم و آب‌های اطراف آن دارای زیست‌بوم‌های حساسی هستند. جنگل‌های حرا از مهم‌ترین زیستگاه‌های ساحلی این منطقه‌ است و آب‌های اطراف جزیره همچنین دارای زیستگاه‌های مرجانی و مناطق مهم ماهیگیری است.

سواحل قشم محل تخم‌گذاری لاک‌پشت‌های پوزه‌عقابی است، گونه‌ای که به‌شدت در معرض خطر انقراض قرار دارد.

فرماندار قشم گفته است بازدیدهای میدانی نشان داده تعداد محدودی از درختان حرا در ساحل نقاشه که توسط منابع طبیعی کاشته شده بودند، «مقداری تحت تاثیر آلودگی» قرار گرفته‌اند. به گفته او، در سایر سواحل و جنگل‌های حرا مشکل خاصی مشاهده نشده است.

با این حال تریسی کولیر، متخصص تاثیر آلودگی نفتی بر حیات دریایی، به بی‌بی‌سی گفت آلودگی نفتی در پوشش گیاهی ساحلی، به‌ویژه جنگل‌های حرا، می‌تواند ماندگار باشد.

به گفته او، وقتی نفت وارد چنین پوشش گیاهی می‌شود، «برای مدت طولانی آنجا باقی می‌ماند» و راه موثری برای پاک کردن کامل آن وجود ندارد.

شواهد موجود نشان می‌دهد ماده‌ای که به قشم رسیده احتمالا سوخت مورد استفاده کشتی یا «بانکر فیول» بوده است. خانم کولیر می‌گوید سوخت‌های بانکر می‌توانند «بسیار غلیظ و چسبناک» باشند و برای مدت طولانی در محیط باقی بمانند.

لاک‌پشت‌های دریایی نیز در برابر تماس مستقیم با نفت آسیب‌پذیرند. به گفته این متخصص حیات دریایی، پوشیده شدن بدن آنها با نفت می‌تواند، به‌ویژه برای لاک‌پشت‌های جوان و در هوای گرم، به‌سرعت مرگبار شود.

اما همه آثار آلودگی روی سطح آب دیده نمی‌شود. ترکیبات نفتی واردشده به آب می‌توانند حتی در غلظت‌های بسیار پایین بر ماهی‌ها، تخم‌ها و لاروهای آنها تاثیر بگذارند و این آثار ممکن است پس از ناپدید شدن لکه قابل مشاهده نیز ادامه داشته باشد.

پلانکتون‌ها که در پایه زنجیره غذایی بسیاری از موجودات دریایی قرار دارند نیز می‌توانند تحت تاثیر قرار بگیرند. دکتر کولیر می‌گوید آلودگی نفتی می‌تواند در کوتاه‌مدت جمعیت پلانکتون‌ها را در منطقه آلوده به‌شدت کاهش دهد و در نتیجه غذای در دسترس برای ماهی‌ها کمتر شود.

او با این حال تاکید می‌کند که پلانکتون‌ها چرخه زندگی کوتاهی دارند و نسبتا سریع بازتولید می‌شوند و به همین دلیل مشخص کردن آثار بلندمدت آلودگی بر آنها دشوارتر است.

آلودگی می‌تواند پیامد اقتصادی نیز داشته باشد. بخشی از جوامع ساحلی قشم برای درآمد و تامین غذا به ماهیگیری وابسته‌اند.‌

خانم کولیر می‌گوید تجربه نشت‌های نفتی نشان داده است که نگرانی مصرف‌کنندگان درباره آلوده بودن محصولات دریایی می‌تواند فروش ماهی صیدشده در مناطق آسیب‌دیده را مختل کند، حتی اگر میزان ترکیبات نفتی موجود در ماهی برای مصرف‌کنندگان خطرناک تشخیص داده نشده باشد.

به گفته او، چنین وضعیتی می‌تواند برای جوامع ماهیگیری «ویرانگر» باشد.

مینوان پایونیر چه کشتی‌ای است و کجا هدف قرار گرفت؟

مینوان پایونیر یک کشتی فله‌بر با ظرفیت وزنی حدود ۹۳ هزار و ۲۸۳ تن است که سال ۲۰۱۱ ساخته شده و با پرچم لیبریا تردد می‌کند.

بر اساس داده‌های کشتیرانی بررسی‌شده توسط بی‌بی‌سی، این کشتی هنگام حادثه حدود ۸۹ هزار و ۹۰۰ تن گندله سنگ‌آهن حمل می‌کرد.

داده‌ها نشان می‌دهد این محموله در ۳۰ ژوئیه/۸ مرداد در لنگرگاه صحار در عمان، طی عملیات انتقال کشتی‌به‌کشتی، از کشتی آنتونی اولدن‌دروف دریافت شده بود. مقصد اعلام‌شده مینوان پایونیر نیز بندر فجیره در امارات متحده عربی بود.

این اطلاعات از این جهت اهمیت دارد که مینوان پایونیر نفتکش نبود و محموله آن نیز نفت خام نبود. بنابراین آلودگی نفتی نمی‌توانسته از محموله اصلی کشتی سرچشمه گرفته باشد.

مینوان پایونیرهنگام حمله در آب‌های عمان، حدود ۲۰ مایل دریایی (معادل ۳۷ کیلومتر) در شمال‌شرق شهر خصب در نزدیکی شبه‌جزیره مسندم قرار داشت. گزارش‌های دریایی این موقعیت را محل حمله ثبت کرده‌اند.

مسندم بخش شمالی عمان است که در ساحل جنوبی تنگه هرمز و روبه‌روی سواحل جنوبی ایران قرار دارد. جزیره قشم در سوی دیگر این آبراه قرار گرفته است.

گزارش‌های دریایی می‌گویند پرتابه به «موتورخانه» کشتی آسیب زد، باعث قطع کامل برق شد و پس از آن در بخش اقامتی کشتی آتش‌سوزی رخ داد. مهندس سوم کشتی نیز در جریان تلاش برای مهار آتش مفقود شده است.

«نفت خام نبود، سوخت خود کشتی بود»

از آنجا که مینوان پایونیر حامل گندله سنگ‌آهن بود، آلودگی نفتی نمی‌تواند مرتبط با آن از محموله کشتی بوده باشد.

شواهد موجود به سوخت مورد استفاده خود کشتی، یا «بانکر فیول»، به‌عنوان منشأ احتمالی آلودگی اشاره دارد.

ویم زوایننبورگ، پژوهشگر محیط زیست و درگیری‌های مسلحانه در سازمان هلندی پکس، با بررسی تصاویر ماهواره‌ای به بی‌بی‌سی گفت که رنگ تیره بخش‌هایی از لکه نشان می‌دهد که احتمالا «سوخت سنگین» است. به گفته او، بخش روشن‌تر و رقیق‌تری از لکه نیز حدود ۱۶۰ کیلومتر امتداد داشته است.

خبرگزاری رویترز می‌گوید نتوانسته نوع ماده موجود در لکه را به‌طور مستقل تایید کند.

این موضوع از نظر پیامدهای زیست‌محیطی اهمیت دارد، زیرا همان‌طور که خانم کولیر توضیح می‌دهد، سوخت‌های سنگین بانکر می‌توانند غلیظ و چسبناک باشند و در برخی محیط‌های ساحلی برای مدت طولانی باقی بمانند.

پاکسازی ساحل به معنای پایان آلودگی است؟

مقام‌های ایرانی می‌گویند شناسایی، مهار و پاکسازی لکه‌های نفتی به پایان رسیده است، اما از بین رفتن لکه قابل مشاهده یا پاکسازی ساحل، لزوما به معنای پایان همه آثار زیست‌محیطی نیست.

دکتر کولیر می‌گوید در محیط‌های آرام نزدیک ساحل که حرکت امواج محدود است، نفت در برخی موارد می‌تواند وارد رسوبات شود و برای مدت بسیار طولانی در محیط باقی بماند.

او گفته در بعضی حوادث، آثار نفت برای دهه‌ها در رسوبات قابل تشخیص بوده است. با این حال تاکید می‌کند که این موضوع به نوع نفت و شرایط محیطی بستگی دارد.

به گفته او، شدیدترین آثار یک نشت نفتی معمولا در هفته‌ها و ماه‌های نخست دیده می‌شود و بسته به ابعاد حادثه ممکن است یک یا دو سال ادامه داشته باشد.

مقام‌های ایران چه می‌گویند؟

در روزهای نخست انتشار تصاویر آلودگی، مقام‌های ایرانی ارتباط آن با فعالیت‌های نفتی در قشم را رد کردند.

حمید بورد، مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران، گفت این شرکت تاسیسات «بسیار محدودی» در قشم دارد که به دلیل تعمیرات غیرفعال است و تاسیسات گسترده‌ای برای تولید نفت در این منطقه ندارد.

او گفت اگر لکه‌های نفتی وجود داشته باشد، احتمالا منشأ آن «نفتکش‌ها یا شناورهایی» است که از خلیج فارس عبور می‌کنند. او همچنین آمریکا و اسرائیل و جنگ در منطقه را عامل چنین آلودگی‌هایی دانست.

بعدتر، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، گفت «شواهد اولیه» نشان می‌دهد منشأ آلودگی یک کشتی فله‌بر خارجی بوده است.

در تازه‌ترین مورد مسعود پل‌مه، دبیرکل انجمن کشتیرانی، ضمن تاکید بر اینکه هنوز منشأ آلودگی مشخص نیست، گفته یکی از احتمالات، «نشت از خطوط انتقال و احتمال دیگر شناورها» هستند.

مقام‌های ایرانی تاکنون نام کشتی مینوان پایونیر را به‌عنوان منشأ آلودگی اعلام نکرده‌اند.

تصاویر ماهواره‌ای بررسی‌شده توسط بی‌بی‌سی نشان می‌دهد لکه پیش از رسیدن به ساحل در محدوده بسیار وسیع‌تری از سطح دریا قابل مشاهده بوده است.

هنوز مشخص نیست دقیقا چه مقدار سوخت از مینوان پایونیر وارد دریا شده و چه میزان از آن در آب، رسوبات ساحلی یا زیستگاه‌های حساس اطراف قشم باقی مانده است. همچنین هنوز ارزیابی مستقلی از میزان خسارت واردشده به حیات دریایی و مناطق ماهیگیری منتشر نشده است.

تازه‌ترین تصویر ماهواره‌ای مربوط به تاریخ ۲۴ مرداد، کم شدن حجم آلودگی نفتی در جنوب جزیره قشم را نشان می‌دهد.