شما در حال مشاهده نسخه متنی وبسایت بیبیسی هستید که از داده کمتری استفاده میکند. نسخه اصلی وبسایت را که شامل تمام تصاویر و ویدیوهاست، مشاهده کنید.
بازگشت به وبسایت یا نسخه اصلی
اطلاعات بیشتر درباره نسخه لایت که برای مصرف کمتر حجم دادههاست
فجیره کجاست و چرا به یکی از نقاط حساس تنش میان ایران و امارات تبدیل شده است؟
نام فجیره در ماههای اخیر بارها در میانه تنش ایران و امارات مطرح شده است؛ شهری بندری در ساحل دریای عمان، واقع در امارتی به همین نام که تاسیسات نفتی آن در ماههای گذشته چندین بار هدف حمله قرار گرفته و فعالیتهای نفتی در آن با اختلال روبهرو شده است.
اهمیت فجیره بیش از هر چیز به جغرافیای آن بازمیگردد. برخلاف بنادر اصلی ابوظبی و دبی، فجیره در سمت دیگر تنگه هرمز و رو به دریای عمان قرار دارد. خط لولهای که میدانهای نفتی ابوظبی را به این بندر متصل میکند، به امارات اجازه میدهد بخشی از نفت خام خود را بدون عبور از تنگه هرمز به بازارهای جهانی برساند.
کارول نخله، اقتصاددان و مدیرعامل شرکت مشاوره کریستول انرژی در لندن، به بیبیسی فارسی گفت که فجیره برای امارات «بسیار ارزشمند» است؛ چون «یک مسیر عمده صادراتی در خارج از هرمز در اختیار امارات گذاشته و در نتیجه آسیبپذیری این کشور در برابر اختلال در تنگه را کاهش داده است».
اهمیت این بندر تنها به نفت و انرژی محدود نمیشود. فجیره یکی از نقاط مهم فرود کابلهای زیردریایی فیبر نوری در امارات است و چندین مسیر ارتباطی میان آسیا، خاورمیانه و اروپا در سواحل آن به خشکی میرسند. جنگ امسال نگرانیها درباره آسیبپذیری کابلهای زیردریایی منطقه را نیز افزایش داده است. موقعیت فجیره در بیرون از هرمز، برای بخشی از زیرساخت ارتباطی امارات همان مزیتی را ایجاد میکند که برای صادرات نفت دارد.
اما جنگ اخیر و اختلال شدید در تردد کشتیها در تنگه هرمز این پرسش را مطرح میکند که فجیره تا چه حد میتواند وابستگی امارات به این تنگه را کاهش دهد و آیا خود به نقطه آسیبپذیر تازهای تبدیل شده است؟
آن سوی تنگه هرمز؛ چرا موقعیت فجیره استثنایی است؟
اهمیت فجیره از روی نقشه به سادگی قابل مشاهده است. بیشتر بنادر و مراکز عمده نفتی امارات در داخل خلیج فارس قرار دارند و نفتکشهایی که از آنها راهی بازارهای جهانی میشوند باید از تنگه هرمز عبور کنند.
فجیره اما در ساحل شرقی امارات و رو به دریای عمان قرار گرفته است. فاصله بندر فجیره تا تنگه هرمز حدود ۷۰ مایل دریایی، نزدیک به ۱۳۰ کیلومتر، است. نفتکشی که در این بندر بارگیری کند میتواند مستقیما به دریای عمان و پس از آن اقیانوس هند برود، بدون آنکه با محدودیتهای فعلی در تنگه هرمز روبهرو شود.
این مزیت جغرافیایی از سال ۲۰۱۲، با راهاندازی خط لوله نفت خام ابوظبی، معروف به حبشان–فجیره، اهمیت بسیار بیشتری پیدا کرد. این خط لوله نفت میدانهای خشکی ابوظبی را از مسیری نزدیک به ۴۰۰ کیلومتر به پایانههای ساحل شرقی منتقل میکند.
ظرفیت اولیه این خط لوله ۱/۵ میلیون بشکه در روز بود و اداره اطلاعات انرژی آمریکا ظرفیت فعلی آن را حدود ۱/۸ میلیون بشکه در روز برآورد میکند.
اما این ارقام حداکثر ظرفیت خط لوله است، نه میزان معمول انتقال نفت از این مسیر. در سال ۲۰۲۵ حدود ۱/۱ میلیون بشکه در روز نفت خام امارات از حبشان به فجیره منتقل میشد؛ به این معنا که پیش از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، حدود ۷۰۰ هزار بشکه در روز ظرفیت اسمی استفادهنشده وجود داشت.
میزان واقعی صادرات نیز تنها به ظرفیت خط لوله بستگی ندارد و عواملی مانند توان پمپاژ، ذخیرهسازی و ظرفیت پایانههای بارگیری و بندر بر آن اثر میگذارند.
کارول نخله میگوید: «فجیره آسیبپذیری امارات در برابر اختلال در تنگه هرمز را کاهش داده و ارزش سرمایهگذاری در مسیرهای جایگزین را نشان داده است. با این حال، وابستگی امارات به هرمز را به طور کامل از میان نمیبرد، به ویژه اگر کل تجارت انرژی این کشور را در نظر بگیریم.»
مقایسه ظرفیت فجیره با حجم عبوری از تنگه هرمز دلیل این محدودیت را روشن میکند. آژانس بینالمللی انرژی میگوید در سال ۲۰۲۵ به طور متوسط نزدیک به ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآوردههای نفتی در روز از تنگه هرمز عبور میکرد؛ معادل حدود یکچهارم تجارت دریایی نفت جهان.
در میان کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، تنها عربستان سعودی و امارات مسیرهای عمده خط لولهای دارند که میتوانند نفت را بدون عبور از هرمز به آبهای آزاد برسانند.
آژانس بینالمللی انرژی برآورد میکند عربستان و امارات در مجموع حدود ۳/۵ تا ۵/۵ میلیون بشکه در روز ظرفیت مازاد در مسیرهای جایگزین دارند؛ یعنی ظرفیتی که در شرایط عادی استفاده نمیشود و در صورت اختلال در تنگه هرمز به صورت بالقوه میتوان از آن برای انتقال نفت بیشتر استفاده کرد.
چگونه فجیره به یکی از مراکز نفتی جهان تبدیل شد؟
جایگاه امروز فجیره فقط به خط لوله حبشان–فجیره متکی نیست، بلکه حاصل مجموعهای از زیرساختهای نفتی و دریایی است. بندری که در سال ۱۹۸۳ فعالیت خود را آغاز کرد، طی چند دهه به مجموعهای از پایانههای نفتی، مخازن ذخیره، تاسیسات فرآوری و خدمات دریایی تبدیل شد.
در کنار بندر، «منطقه صنعتی نفت فجیره» میزبان شرکتهای متعدد ذخیرهسازی و تجارت انرژی است و شرکتهای بینالمللی در آن فعالیت دارند.
یکی دیگر از زیرساختهای مهم فجیره در دل کوه ساخته شده است: مجموعه زیرزمینی «مندوس» متعلق به شرکت ملی نفت ابوظبی (ادنوک)، که بر اساس برآورد اداره اطلاعات انرژی آمریکا ظرفیت ذخیره ۴۲ میلیون بشکه نفت خام را دارد. این مجموعه از سه مخزن سنگی زیرزمینی تشکیل شده و امکان نگهداری انواع مختلف نفت خام را در نزدیکی مسیر صادراتی دریای عمان فراهم میکند.
فجیره همچنین یکی از مراکز بزرگ سوخترسانی به کشتیها در جهان است. رویترز گزارش داده که در سال ۲۰۲۵ حدود ۷/۴ میلیون متر مکعب سوخت دریایی در این بندر فروخته شد. این رقم فجیره را پس از سنگاپور، روتردام و ژوشان چین در رتبه چهارم جهان قرار داد.
واقع شدن فجیره در ساحل دریای عمان و بیرون از تنگه هرمز نیز به کشتیهایی که وارد خلیج فارس نمیشوند امکان میدهد برای سوختگیری و دریافت خدمات دریایی در آن توقف کنند.
جنگ اخیر اهمیت این مجموعه را از یک زیرساخت تجاری فراتر برد. پس از کاهش شدید رفتوآمد نفتکشها از هرمز، صادرات نفت خام از فجیره افزایش یافت. براساس دادههای شرکت کپلر میانگین صادرات از حدود ۱/۱۷ میلیون بشکه در روز در فوریه ۲۰۲۶، با افزایش ۳۸ درصدی به حدود ۱/۶۲ میلیون بشکه در روز در ماه مارس رسید.
در جریان بحران جاری، اهمیت فجیره برای دیگر تولیدکنندگان منطقه نیز بیشتر شده است. در ماه اوت، عربستان به برخی مشتریان آسیایی پیشنهاد کرد محمولههای نفتی خود را از طریق انتقال کشتی به کشتی در آبهای مقابل فجیره تحویل بگیرند.
با وجود این، کارول نخله به بیبیسی فارسی گفت که تبدیل فجیره به مسیر صادراتی مهم برای دیگر تولیدکنندگان خلیج فارس، به سرمایهگذاری تازه در خطوط لوله و زیرساختهای انتقال نیاز دارد؛ مانند زیرساختی که ابوظبی از پیش برای اتصال میدانهای نفتی خود به فجیره ایجاد کرده است.
به گفته خانم نخله، چنین پروژههایی تنها زمانی عملی خواهند بود که علاوه بر امکان فنی، از نظر اقتصادی نیز توجیه داشته باشند. به باور او اختلال کنونی میتواند «توجیه تجاری برخی پروژههایی را که پیشتر جذابیت کمتری داشتند، تقویت کند».
فجیره در یک نگاه:
موقعیت: ساحل دریای عمان، بیرون از تنگه هرمز
فاصله از تنگه هرمز: حدود ۱۳۰ کیلومتر
ظرفیت خط لوله حبشان–فجیره: حدود ۱/۸ میلیون بشکه در روز
ذخیره زیرزمینی نفت: ۴۲ میلیون بشکه
نقش اصلی: صادرات نفت امارات بدون عبور از تنگه هرمز
اهمیت جهانی: یکی از مراکز بزرگ ذخیره و سوخترسانی دریایی
مزیتی که فجیره را آسیبپذیر میکند
فجیره با ایجاد امکان صادرات بخشی از نفت امارات بدون عبور از تنگه هرمز، به یکی از مهمترین مسیرهای جایگزین برای این کشور تبدیل شده است، اما جنگ اخیر نشان داد که تمرکز بخشی از زیرساختهای حیاتی صادرات نفت امارات در فجیره، خود میتواند آسیبپذیری تازهای ایجاد کند.
روز سوم مارس، چند روز پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، در منطقه صنعتی نفت فجیره آتشسوزی رخ داد. مقامهای محلی فجیره اعلام کردند این آتشسوزی بر اثر سقوط بقایای پهپادی رخ داده که پدافند هوایی آن را رهگیری کرده بود.
حملات در میانه همان ماه شدت گرفت. روز ۱۴ مارس، ساعاتی پس از حمله آمریکا به اهداف نظامی در جزیره خارگ، سپاه پاسداران منافع آمریکا در امارات، از جمله بنادر، اسکلهها و مراکز نظامی را «اهداف مشروع» خواند. رسانههای ایران نیز از فجیره در کنار جبلعلی و بندر خلیفه نام بردند. همان روز بخشی از بارگیری نفت در فجیره پس از حمله پهپادی و آتشسوزی متوقف شد. این بار هم گفته شد که آتش بر اثر سقوط بقایای پهپاد رهگیریشده ایجاد شده است.
روز ۱۶ مارس، حمله پهپادی دیگری چند آتشسوزی در منطقه نفتی ایجاد کرد و بارگیری نفت خام ادنوک به صورت موقت متوقف شد.
چهارم مه، پس از چند هفته آتشبس شکننده، فجیره بار دیگر هدف قرار گرفت. مقامهای امارات گفتند یک پهپاد ایرانی موجب آتشسوزی در منطقه نفتی شده است.
کارول نخله میگوید افزایش اهمیت فجیره، ضرورت حفاظت از آن را برای امارات نیز بیشتر کرده است: «هرچه یک مسیر جایگزین از نظر راهبردی مهمتر شود، حفاظت از آن نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند. رویدادهای اخیر نشان دادهاند که پهپادها و موشکهای نسبتا ارزان میتوانند زیرساختهای انرژی بسیار گرانقیمت را تهدید کنند.»
اما از نظر او این آسیبپذیری، به معنای آن نیست که فجیره اهمیت خود را از دست داده است. خانم نخله میگوید: «این موضوع استدلال به نفع فجیره را تضعیف نمیکند. بلکه درس گستردهتری را تقویت میکند: تنوعبخشی، خطر تمرکز را کاهش میدهد، اما باید با حفاظت از زیرساخت و توانایی بازگرداندن سریع عملیات همراه باشد.»
فجیره تا چه حد میتواند جای تنگه هرمز را بگیرد؟
امارات در حال افزایش ظرفیت انتقال نفت به سواحل شرقی خود است. دفتر رسانهای ابوظبی در ماه مه اعلام کرد که شرکت ملی نفت ابوظبی ساخت یک خط لوله جدید به فجیره را تسریع کرده است؛ پروژهای که قرار است در سال ۲۰۲۷ به بهرهبرداری برسد و ظرفیت صادرات نفت از بندر فجیره را دو برابر کند. تکمیل این خط لوله میتواند حجم نفتی را که امارات بدون عبور از تنگه هرمز صادر میکند به طور قابل توجهی افزایش دهد.
با این حال، آمار نشان میدهد که افزایش ظرفیت صادرات از فجیره تنها بخشی از وابستگی منطقه به تنگه هرمز را کاهش میدهد.
آژانس بینالمللی انرژی میگوید در سال ۲۰۲۵ روزانه نزدیک به ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآوردههای نفتی از تنگه هرمز عبور میکرد؛ نفتی که حدود ۸۰ درصد آن راهی بازارهای آسیایی میشد.
در مقابل، همین آژانس ظرفیت مازاد خطوط لوله جایگزین عربستان و امارات را حداکثر تا ۵/۵ میلیون بشکه در روز برآورد میکند. این ارقام نشان میدهد که حتی با توسعه مسیرهای منتهی به فجیره، تنها بخشی از جریان انرژی عبوری از تنگه هرمز را میتوان به این مسیرها منتقل کرد.
در مورد گاز طبیعی مایع، یا الانجی، توان فجیره برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز بسیار محدودتر است. آژانس بینالمللی انرژی برآورد میکند که در سال ۲۰۲۵ حدود ۹۶ درصد صادرات الانجی امارات همچنان از تنگه هرمز عبور کرده است.
قطر نیز برای بخش عمده صادرات گاز طبیعی مایع خود به این تنگه وابسته است. امارات برخلاف نفت خام، فعلا مسیر جایگزینی در مقیاس خط لوله حبشان-فجیره برای انتقال الانجی ندارد.
بحران ۲۰۲۶ نشان داد فجیره میتواند بخشی از صادرات نفت را از اختلال در تنگه هرمز مصون نگه دارد، اما هرچه نقش آن پررنگتر شود، حفاظت از خط لولهها، مخازن و پایانههای آن نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند.