एसीचा स्फोट का होतो आणि या दुर्घटना कशा टाळायच्या?

उत्तर भारतात (महाराष्ट्रासह देशाच्या बहुतांश भागात) उन्हाची तीव्रता वाढलेलीच असून अनेक भागांमध्ये पारा थेट 40 ते 45 अंश सेल्सिअसपर्यंत जाऊन पोहोचला आहे.

दाट लोकवस्तीच्या शहरांमध्ये वाढती लोकसंख्या, ट्रॅफिक आणि प्रदूषण यामुळे उन्हाचा तडाखा आणखीच जाणवू लागला आहे.

अशा परिस्थितीत एअर कंडिशनर्सचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला आहे. मात्र या कडक उन्हाळ्यात अनेकदा एसीचा स्फोट होण्याच्या दुर्घटनाही वाढतात. म्हणूनच एसीचा सुरक्षित वापर कसा करावा हे जाणून घेणे अत्यंत गरजेचे आहे.

उन्हाळ्यात एसीचा स्फोट होण्याच्या घटना का घडतात? आणि एसीचा स्फोट होऊ नये म्हणून काय करावे? अशा दुर्घटना टाळण्यासाठी त्यांच्या देखभालीमध्ये कोणती खबरदारी बाळगायला हवी? जाणून घेऊया.

वाढते तापमान हेच एसीच्या स्फोटाचे कारण आहे का?

घरांमध्ये आणि कार्यालयांमध्ये लावलेल्या एसीचा स्फोट होणे आणि वाढते तापमान यांच्यात थेट संबंध आहे.

पण यामागचे विज्ञान कसे काम करते हे समजून घेण्यासाठी बीबीसी प्रतिनिधी अरशद मिसाल यांनी काही दिवसांपूर्वी आयआयटी बीएचयूच्या (IIT BHU) मेकॅनिकल विभागाचे प्राध्यापक जहर सरकार यांच्याशी संवाद साधला.

जहर सरकार यांच्या मते, कूलिंगसाठी कॉम्प्रेसरच्या आजूबाजूचे तापमान हे कंडेन्सरच्या (एसीच्या बाहेरच्या युनिटमधला जाळीदार भाग) आणि मोठा पंखा असलेल्या भागाच्या तापमानापेक्षा सुमारे 10 अंश सेल्सिअसने कमी असायला हवे.

ते म्हणाले, "भारतात सामान्यतः एसीच्या कंडेन्सरचे तापमान 50 अंश सेल्सिअसपर्यंत असते. जेव्हा आजूबाजूचे तापमान कंडेन्सरच्या तापमानापेक्षा जास्त होते, तेव्हा एसी काम करणे बंद करतो. अशा परिस्थितीत एसीच्या कंडेन्सरवर प्रचंड ताण वाढतो. याच कारणामुळे कंडेन्सरचा स्फोट होण्याची शक्यता वाढते."

एसीचा स्फोट होण्यापासून बचाव कसा करावा?

तज्ज्ञ सांगतात की, तांब्याचे कंडेन्सर असलेले एसी हे ॲल्युमिनियम कंडेन्सरच्या एसीपेक्षा थोडे महाग असतात. पण तांब्याचे कंडेन्सर कधीही उत्तम ठरतात.

तांब्यावर पाणी किंवा हवेतील दमटपणाचा फरक पडत नाही. म्हणजेच ते गंजत नाहीत आणि त्यामुळे ते जास्त टिकतात.

आपल्या विशिष्ट गुणधर्मामुळे तांबे लवकर गरम होत नाही आणि रूम देखील झटपट थंड करतो. याच कारणामुळे तज्ज्ञ मंडळी ॲल्युमिनियम ऐवजी कॉपर कंडेन्सर असलेला एसी घेण्याचा सल्ला देतात.

भारतात एसीच्या विक्रीत झपाट्याने वाढ

भारतावर ग्लोबल वॉर्मिंगचा (जागतिक तापमानवाढ) परिणाम स्पष्टपणे दिसून येत आहे. आता जवळपास दरवर्षी उन्हाचा तडाखा अधिकच वाढताना दिसत आहे.

बीबीसीच्या एका रिपोर्टनुसार, भारतातील 30 कोटी घरांपैकी फक्त 8 टक्के घरांमध्येच एसी आहेत. त्यातील काही घरांमध्ये एकापेक्षा जास्त एसी लावलेले आहेत. असं असलं तरी, भारत ही जगभरात एसीची सर्वात वेगाने वाढणारी बाजारपेठ बनली आहे.

इकॉनॉमिक टाइम्सच्या एका रिपोर्टनुसार, 2025 मध्ये भारतात तब्बल 1 कोटी 40 लाख एसी युनिट्सची विक्री झाली.

गेल्या वर्षी जगभरात विकल्या गेलेल्या एकूण 17 कोटी एसीपैकी तब्बल 9 कोटी एसी चीनने खरेदी केले तर भारताने 1 कोटी एसी खरेदी केले.

पॅरिसच्या 'इंटरनॅशनल एनर्जी एजन्सी' (IEA) या ऊर्जा थिंक टँकचा असा अंदाज आहे की, 2050 पर्यंत भारतात घरगुती एसी वापरणाऱ्यांची संख्या नऊपटीने वाढेल.

ही वाढ टीव्ही, फ्रिज आणि वॉशिंग मशीनसारख्या इतर घरगुती उपकरणांच्या तुलनेत सर्वात जास्त असेल.

(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन)