झोपेत चालणं अजूनही रहस्य? झाडावर सापडलेल्या महिलेची केस काय सांगते?

एक महिला रात्रीच्या वेळी बेपत्ता झाली. अग्निशमन दलानं तिची एका झाड्याच्या बुंध्यावरून सुटका केली. बांगलादेशाच्या उत्तर भागातील कुरिग्राम जिल्ह्यातील ही धक्कादायक घटना आहे.

ही महिला बऱ्याच काळापासून मानसिक आजाराला तोंड देत असल्याची, माहिती तिच्या कुटुंबीयांनी दिली.

ही महिला एका उंच झाडावर इतक्या उंचावर नक्की कशी आणि कधी चढली, याबाबत कोणतीही स्पष्ट माहिती नाही.

मात्र ही महिला झाडांमध्ये सापडल्यामुळे या परिसरात यासंदर्भात मोठी चर्चा सुरू झाली आहे.

इतकंच नाही तर, बांगलादेशात 'भूत' किंवा यासंबंधी अंधश्रद्धेवर आधारित कथा किंवा दंतकथा आहेत त्यांच्याबाबत या घटनेमुळं पुन्हा चर्चा होते आहे.

पण यामागचं वैज्ञानिक कारण जाणून घेणं अत्यंत महत्त्वाचं आहे.

झोपेत झाडावर चढण शक्य असतं का?

एखाद्या व्यक्तीनं झोपेत असताना झाडावर चढणं, ही घटना दुर्मिळ स्वरुपाची असली, तरी ती अशक्य मात्र नाही, असं प्राध्यापक डॉ. मोनिलाल आईच लिटू म्हणाले. ते बांगलादेश स्लीप सर्जन्स असोसिएशनचे संस्थापक-सरचिटणीस आणि ईएनटी तज्ज्ञ आहेत.

डॉ. मोनिलाल यांच्या मते, जर एखाद्या व्यक्तीला झोप विस्कळीत होण्यासंदर्भात गंभीर विकार असेल (स्लीप डिस्टर्बन्स) म्हणजेच जर त्याची झोप अत्यंत विस्कळीत झाली असेल किंवा त्याला एकप्रकारचं विकृत स्वरुप आलं असेल, तर ती व्यक्ती अशाप्रकारच्या धोकादायक गोष्टी करू शकते.

"अशा परिस्थितीत, लोक त्यांच्या झोपेतून जागे होतात आणि झाडावर चढणं, भिंतीवर चढणं किंवा चहा बनवायला जाणं, यासारख्या धोकादायक गोष्टी करतात.

मात्र झोपेत त्यांनी हे जे काही केलेलं असतं, ते त्यांना आठवत नाही. दुसऱ्यांना त्यांना याबद्दल काहीही सांगता येत नाही," असं ते बीबीसी बरोबर बोलताना म्हणाले.

अर्थात डॉक्टरांच्या मते, माणसं झोपेत झाडावर चढण्याची गोष्टी दुर्मिळ आहे. असे प्रसंग फारच क्वचित घडतात. मात्र काही प्राण्यांमध्ये झोपेत असताना झाडावर चढण्याची किंवा झाडावरच झोपण्याची क्षमता असते.

मोनिलाल आईच लिटू म्हणाले की, "अनेक ठिकाणी तुम्हाला पर्यटक झाडावर बांधलेल्या लाकडी घरांमध्ये झोपण्यास प्राधान्य देत असल्याचं दिसेल. कारण यामुळं त्यांना शक्ती, मानसिक स्थैर्य आणि एकप्रकारचा आनंद मिळतो.

डोंगराळ भागातील आणि पाश्चात्य पर्यटकांमध्ये हा ट्रेंड अधिक प्रमाणात दिसतो. काही प्रदेशामध्ये, स्थानिक किंवा आदिवासी लोक एका विशिष्ट पद्धतीनं झाडांवर झोपतात."

झोपेत चालणं म्हणजे काय?

मानसशास्त्रज्ञ आणि निद्रा तज्ज्ञांच्या मते, झोपेत चालणं म्हणजे, एखादी व्यक्ती झोपेत असताना उठते आणि स्वत:हून चालते किंवा विविध कामं करते.

"ही सामान्य बाब नाही. ती एकप्रकारची विकृती किंवा दोष आहे. जेव्हा झोप अतिशय गाढ असते, तेव्हा काही जण शौचालयात जाण्यासाठी, चहा पिण्यासाठी किंवा चालण्यासाठी उठतात," असं मोनिलाल आईच म्हणाले.

ते बांगलादेश असोसिएशन ऑफ सर्जन्स फॉर स्लीप ॲप्नियाचे माजी सरचिटणीस आहेत.

ते म्हणाले की, झोपेतील एक टप्पा म्हणजे रॅपिड आय मूव्हमेंट स्लीप. या टप्प्यात लोकांना स्वप्नं पडतात. झोपेच्या या टप्प्यात मानवी मेंदू अतिशय सक्रिय असतो.

दुसरा प्रकार म्हणजे, नॉन-रॅपिड आय मूव्हमेंट स्लीप. यात आणखी तीन टप्पे असतात. हलकी झोप, मध्यम झोप आणि गाढ झोप. म्हणजे गाढ झोपेपर्यंतचे वेगवेगळे टप्पे.

लोक झोपेतून उठतात आणि चालतात किंवा इतर एखादी कृती करतात, ही गोष्ट सामान्यपणे गाढ झोपेच्या टप्प्यात होते.

"सामान्यपणे, जर झोपेची कमतरता गंभीर स्वरुपाची असेल, तर ती श्वासोच्छवासाच्या समस्या किंवा ऑब्स्ट्रक्टिव्ह स्लीप ॲप्निया, रेस्टलेस लेग सिंड्रोम, पीटीएसडी किंवा रात्रीची भीती, मद्यपान किंवा औषधांच्या प्रभावाखाली किंवा झोपेसाठी अनुकुल वातावरण नसेल, तर यामुळे ही समस्या उद्भवू शकते," असं मोनिलाल म्हणाले.

'मायोक्लिनिक' या अमेरिकेतील वैद्यकीय केंद्र आणि संशोधन संस्थेनुसार, झोपेत चालणारे काहीजण त्या अवस्थेत, कपडे घालणं, बोलणं किंवा जेवणं यासारख्या दररोज करायच्या दैनंदिन कृती करतात.

काही जण घराबाहेर पडतात, गाडी चालवतात, नकळतपणे लैंगिक संबंधांमध्ये सहभागी होतात किंवा जिन्यातून पडल्यामुळे किंव खिडकीतून उडी मारताना जखमी होतात.

झोपेतून जागं झाल्यावर काही वेळासाठी ते गोंधळलेल्या स्थितीत असतात आणि आक्रमक होतात. झोपेतून जागं झाल्यावर त्यांनी नक्की काय केलं हे त्यांना अनेकदा आठवत नाही.

विस्कळीत झोपेमुळे उद्भवणारी समस्या

डॉक्टर्स आणि सार्वजनिक आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, एखाद्या व्यक्तीला नियमितपणे चांगली किंवा पुरेशी झोप मिळाली नाही, तर त्या व्यक्तीला सतत शारीरिक आणि मानसिक समस्या उद्भवू शकतात. त्यामुळे त्यांचं सुंदर आयुष्यदेखील उदध्वस्त होऊ शकतं.

मात्र, बांगलादेशात झोपेबाबत कोणतंही महत्त्वाचं संशोधन झालेलं नाही. त्यामुळे त्या देशात नेमक्या किती जणांना इनसोम्निया म्हणजे निद्रानाशाची समस्या आहे आणि त्यामागील मुख्य कारणं काय आहेत, याबद्दल फारशी माहिती उपलब्ध नाही.

झोपेच्या अभावामुळे अनेक शारीरिक समस्या निर्माण होऊ शकतात. जगभरातील अभ्यासांमधून आढळून आलं आहे की, झोपेच्या अभावाचा संबंध मधुमेह, उच्च रक्तदाब, ह्रदयविकार आणि लठ्ठपणा यांच्याशी आहे. म्हणजे झोपेच्या अभावामुळे या आजारांचा धोका वाढू शकतो.

झोपेच्या अभावामुळे गंभीर आजारांचा धोका

सार्वजनिक आरोग्यतज्ज्ञ डॉ. मुश्ताक हुसेन म्हणाले की, "जर तुम्हाला नियमितपणे योग्य, पुरेशी झोप मिळाली, तर तुमच्या शरीरातील रोगप्रतिकारक शक्ती तिच्या सर्वोच्च पातळीवर पोहोचते.

तर दुसऱ्या बाजूला, जर तुमच्या झोपेमध्ये नियमितपणे अडथळा येत असेल किंवा निद्रानाशाची समस्या असेल, तर त्यामुळे त्या व्यक्तीला गंभीर स्वरुपाच्या शारीरिक आणि मानसिक समस्या उद्भवू शकतात."

तसंच, असे अनेकजण झोपेतच अंथरुणातून उठतात, चालतात, बोलतात आणि अगदी एकट्यानंच रडतात देखील.

अनेकांना 'स्लीप ॲप्निया'ची समस्या असते. यात झोपेमध्ये श्वसनमार्ग तात्पुरत्या स्वरुपात बंद होतो किंवा त्यात अडथळे येतात.

जेव्हा श्वसनमार्गात अडथळे येतात किंवा तो बंद होतो, तेव्हा रुग्णाला श्वास घेता येत नाही. यामुळे बाहेरच्या हवेतून त्याच्या शरीरात ऑक्सिजन जाणं रोखलं जातं.

यामध्ये, दिवसेंदिवस, काही वेळासाठी ऑक्सिजनची कमतरता निर्माण झाल्यामुळे मेंदू, ह्रदय किंवा शरीरातील इतर अवयवांचं हळूहळू नुकसान होतं किंवा त्यांची हानी होते.

यामुळे ह्रदयविकाराचा झटका, स्ट्रोक किंवा झटका, उच्च रक्तदाब आणि मधुमेहाचा धोका वाढतो.

स्लीप ॲप्नियाचं निदान लवकर झाल्यास नियंत्रण शक्य

ज्या रुग्णांना स्लीप ॲप्नियाची समस्या असते, ते झोपेतून वारंवार जागे होतात. वारंवार जाग येत असल्यामुळे त्यांना थकवा जाणवतो. त्यामुळे त्यांना दिवसा सुस्ती किंवा पेंग येते.

काही वेळा यात झोपेत गुदमरल्यासारखं वाटतं. विशेषकरून पाठीवर झोपल्यावर तसं वाटतं. ती व्यक्ती झोपेतून दचकून जागं होते किंवा झोपेतच उठून बसते. काही वेळासाठी त्या व्यक्तीच्या ह्रदयाचे ठोके वाढतात.

डॉक्टरांच्या मते, जर स्लीप ॲप्नियाचं निदान सुरुवातीच्या टप्प्यात झालं, तर त्यावर नियंत्रण मिळवता येतं.

मात्र जर या समस्येकडे दीर्घकाळ दुर्लक्ष झालं, तर परिस्थिती गुंतागुंतीची होते. त्यामुळे शरीरातील अतिशय महत्त्वाच्या अवयवांची हळूहळू हानी होते किंवा ते कमकुवत होतात.

जर झोपेत चालण्याची समस्या आठवड्यातून एक किंवा दोनपेक्षा अधिक वेळा किंवा एकाच रात्रीत अनेकवेळा उद्भवत असेल किंवा जर झोपेत चालणाऱ्या व्यक्तीचं वर्तन त्याच्या स्वत:साठी किंवा इतरांसाठी धोकादायक असेल, तर अशा वेळी डॉक्टरांचं मार्गदर्शन घेण्याची शिफारस डॉक्टर्स आणि संशोधक करतात.

जर एखादं मूल या समस्येला तोंड देत असेल आणि किशोरवयात देखील ती समस्या कायम राहिली, किंवा जर ही समस्या प्रौढपणी पहिल्यांदाच उद्भवली, तर अशावेळी डॉक्टरांचा सल्ला घेणं आवश्यक आहे.

बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन.