नाना पाटेकर आणि त्यांचे चित्रपट : 'सामान्य चेहरा असलेला' असामान्य कलाकार

काही सकाळींना कितीही 'शुभ' म्हणा...'गुड' म्हणा..त्या कधी 'शुभ सकाळ' ठरूच शकत नाहीत. आजच्या सकाळचं तसं झालं. सकाळी उठल्यावर सोशल मीडिया ओपन केलं आणि नाना गेल्याच्या पोस्ट दिसल्या. वाटलं कुणी असा जोक कसा करू शकतं?

नाना पाटेकरांचा परवाच तर एक व्हीडिओ पाहिला. या वयासाठी जितकं माणसाने रूबाबदार असावे कदाचित त्याही पेक्षा जास्त आणि त्याही पेक्षा ठणठणीत. नानांना कधी हॉस्पिटलमध्ये नेल्याचीही बातमी आपण ऐकली नाही आणि थेट गेल्याची बातमी कानावर पडणं यापेक्षा त्याच्या चाहत्याला अजून काय धक्का असू शकतो.

पण कुणीतरी खरं म्हणलंय. अशी बातमी कधी खोटी नसते. आपली कितीही इच्छा असली तरी अशी बातमी खोटी नाही ठरत हेच आपलं दुर्दैव. नाना पाटेकरांचं जाणं म्हणजे चित्रपटसृष्टीतली मजाच जाणे. रोल कोणताही असो तो एकदा नाना पाटेकरांनी केला की त्या जागी तुम्ही दुसऱ्या व्यक्तीची कल्पना करूच शकणार नाहीत.

नाना पाटेकर म्हणजे मराठी चित्रपटसृष्टीतला सर्वांत मोठा कलाकार अशीच त्यांची ओळख नव्हती. तर पूर्ण चित्रपटसृष्टीत त्यांच्या अभिनय आणि अनुभवाला तोड नव्हती. नाना पाटेकर यांना जेव्हा क्रांतिवीरसाठी उत्कृष्ठ अभिनेत्याचा फिल्मफेअर मिळाला होता त्याची रील थोड्याच वेळाने माझ्या फीडवर आली. त्यात नाना पाटेकर म्हणतात, 'माझ्यासारख्या सामान्य दिसणाऱ्या माणसाला पण फिल्मफेअर मिळालं.'

तेव्हाचा काळ पाहिला तर त्यांच्या बोलणं खोटं म्हणावं असंही नाही. कारण नानांच्या आधी चित्रपटसृष्टीतले हिरो म्हणजे खरंच 'हिरोसारखं दिसणाऱ्या' व्यक्तीला विशेषण लागू शकतं तसेच होते. देवानंद, राजेश खन्ना, अमिताभ बच्चन, विनोद खन्ना, जितेंद्र, ऋषी कपूर सर्वच जण दिसायला एका पेक्षा एक.

नंतर आलेले शाहरूह, अमीर, सलमान देखील हँडसम याच कॅटेगरीत मोडणारे. तेव्हा नाना पाटेकरांसारखे 'सामान्य' दिसणारे 'हिरो' पब्लिक कशी स्वीकारणार? पण या पब्लिकने नानांना नुसतंच स्वीकारलं नाही तर अक्षरशः डोक्यावर घेतलं. नाना पाटेकर फक्त अभिनय चांगलं करतात असं म्हटलं गेलं नाही तर नाना पाटेकर सर्वार्थाने सुपरस्टार बनले.

इतके की...अमिताभ बच्चन यांचं चित्रपटसृष्टीत पुनरागमन झालं तेव्हा नाना पाटेकर मोठे कलाकार बनलेले होते. निर्माते त्यांच्यासाठी रांगा लावून उभे असायचे. नानासोबत 'कोहराम' केल्यावर आपला कमबॅक निश्चित आहे असं कदाचित अमिताभ यांच्याही मनात आलंच असेल. पण कोहराम फार चालला नाही. आणि अमिताभ यांना 'कमबॅक'साठी थोडी वाट पाहावी लागली.

नाना पाटेकरांचा तुम्ही पाहिलेला पहिला पिक्चर कोणता आहे? मला आठवतं तसं तर नानांचा मी पाहिलेला पहिला पिक्चर हा 'भालू' आहे. हा दूरदर्शनवर लागायचा. त्यात नाना पाटेकर व्हिलन होते. त्यानंतर नाना पाटेकर वेगवेगळ्या चित्रपटातून दिसू लागले. मग तर नव्वदीत एका बाजूला रोमँटिक हिरो आणि अ‍ॅक्शन हिरोच दिसू लागले तेव्हा नाना याचं साम्राज्य पूर्ण वेगळं होतं. नानांच्या 'डायलॉगबाजी'वर हे सगळं पब्लिक खुश असायचं.

'सौ में से अस्सी बेईमान...' याचा अर्थही माहीत नव्हता तरी हा 'डॉयलॉग' पाठ असलेले माझे कित्येक मित्र शाळेत होते. 'बता इसमें से कौनसा खून हिंदू का है कौनसा मुसलमान का' हा 'डायलॉग' माहीत नसलेला एकही मिलेनियल सापडणार नाही. जशा गाण्यांच्या कॅसेट विकल्या जायच्या तशा नाना पाटेकरांच्या डायलॉगच्या कॅसेट्स विकल्या जायच्या. क्रांतिवीर, अग्नीसाक्षी, वजूद, तिरंगा आणि यशवंतमधले 'डॉयलॉग' आठवतील तसे मारून शाळेत मित्र मंडळींसमोर शायनिंग मारायचे ते दिवस होते.

नाना पाटेकर माझ्यासारख्यांचे खरे हिरो बनले ते म्हणजे तिरंगाने. 15 ऑगस्ट आला आणि इन्स्पेक्टर वागले आणि ब्रिगेडियर सूर्यदेव सिंह तुम्हाला भेटले नाहीत असं होणारच नाही. राजकुमारच्या त्या 'श्टाइल'समोर फक्त नानाच तग धरू शकतो ही भावना तेव्हाही होती आणि अजूनही आहे.

वजूदमधले नानांचे वेगवेगळे पाच सहा रोल पाहिले की वाटायचं 'बाप रे!' याला म्हणतात अ‍ॅक्टिंग. अजूनही मला कुणी विचारलं घरात कोण कोण आहेत तर नाना जे वजूदमध्ये इंन्स्पेक्टरला उत्तर देऊन एखाद्याचा पापड मोडावा असं कित्येक वेळा वाटतं. घरात कोण आहे विचारल्यावर नाना म्हणतो...'हम छे जन...चार दिवारी, छत और मैं...' पण हे उत्तर मी मनातच ठेवतो.

नानाने केलेला रोल म्हणजे ते कॅरेक्टर 'सनकी'च दाखवलं जाणार आणि ते नानाला शोभून दिसायचं. 'प्रहार', 'क्रांतिवीर', 'वजूद,' 'यशवंत'मधून व्यवस्थेविरोधात जाणारा नायक आपल्याला दिसला. त्याच्या या प्रतिमेच्या निर्माते इतके प्रेमात पडले की अशा कॅरेक्टर्सचं भरपूर पीक त्यावेळी आलं. निर्मात्यांनी त्याचा वापर इतका करून घेतला की नंतर ते रोल पाहावेसे पण वाटत नव्हते. तशातला एक टपराट पिक्चर म्हणजे गँग. पण या डायलॉगबाजीचा काळ सरला. वेगळ्या प्रकारचे पिक्चर येऊ लागले. त्यातही नानाने स्वतःला सामावून घेतलं.

अशा चित्रपटांमधले आवडते चित्रपट म्हणजे अजय देवगनसोबतचा 'अपहरण'. 'काले करतूतों की काल सरकार' म्हणणारा तबरेज आलम हिंदी चित्रपटसृष्टीत दाखवलेल्या अस्सल 'गॉडफादर'पैकी एक वाटतो. 'अब तक छप्पन'मधला थंड डोक्याचा साधू आगाशे पाहिल्यावर हाच यशवंत लोहार होता का असा प्रश्न पडतो.

नाना पाटेकरांचे काही पिक्चर्स खूप उशिरा पाहिले मी. त्यात 'सिंहासन', 'परिंदा,' 'अग्निसाक्षी', 'प्रहार', 'थोडासा रूमानी हो जाए' आणि 'सलाम बॉम्बे' यांची नावं घ्यावी लागतील. त्या काळात एका बाजूला मेहुल कुमार वगैरेंचे व्यावसायिक चित्रपट असायचे आणि दुसऱ्या बाजूला ज्यांना समांतर चित्रपट म्हणलं जायचं तसे चित्रपट असायचे.

अशा चित्रपटामध्ये त्यांच्या 'खामोशी' या चित्रपटाचे उदाहरण नक्की घ्यावे लागेल. ज्या नाना पाटेकरांना त्यांच्या आवाजासाठी ओळखलं जातं, त्यांच्या पात्राला या चित्रपटात आवाजच नव्हता. प्रचंड मेहनत घेऊन ते साइन लँग्वेज तर शिकलेच पण त्या पात्रात जीव ओतून त्यांनी ते पात्र 'बोलकं' केलं.

ज्यावेळी नानांच्या कसदार अभिनयाच्या चित्रपट जेव्हा पाहिले तेव्हा वाटलं की चित्रपटसृष्टीत फक्त डोळ्यांनी सुद्धा बोलू शकणारे जे काय चार-पाच कलाकार आहेत त्यात नाना पाटेकर एक आहेत.

नाना पाटेकरांच्या धीरगंभीर भूमिका आवडत नाहीत असं कोण म्हणेल? पण मला जे नाना आवडतात ते कॉमेडी चित्रपटातले. नाना पाटेकरांसारखे 'कॉमिक टायमिंग' किती कॉमेडियन्सकडे आहे?

'सुबह से ना हीं एक आलू बिका है ना ही आधा कांदा..' आणि 'कंट्रोल उदय कंट्रोल' हे कुणाला आठवणार नाही? 'वेलकम' मधील उदय शेट्टी असो की 'देऊळ'मधील भाऊसाहेब गलांडे...नानांच्या डायलॉगशिवाय अख्खं मीम कल्चरचं अधुरं आहे. जॉन अब्राहम सोबतचा टॅक्सी 'नंबर 9211' हा नानाच्या त्या जुन्या इमेजशी मॅच होणारा आहे पण तो कॉमेडी चित्रपटच आहे.

'नटसम्राट'च्या उल्लेखाशिवाय नानांची फिल्मोग्राफी निश्चितच पूर्ण होऊ शकत नाही. कुसुमाग्रजांनी लिहिलेल्या नाटकात मराठीतले दिग्गज कलाकार नटसम्राटाची भूमिका साकारत होते.

आणि हे पूर्णतः नाटक आहे, त्यामुळे रूपेरी पडद्यावर नाटकाच्या कलाकाराची भूमिका साकारणं हे खरोखरंच आव्हान होतं. कारण चांगलं होऊ की वाईट, तुलना ही आधीच्या मोठ्या कलाकारांशी होणार हे निश्चित होतं तरी देखील नानांनी ती भूमिका साकारली.

अनेकांनी नानांच्या 'नटसम्राटा'ला डोक्यावर घेतलं तर काही जणांना मात्र चित्रपट तितका आवडला नाही. बऱ्याच जणांना नाटकाचा चित्रपट होताना जे माध्यमांतर झालं ते पटलं नाही असं.

असं असलं तरी नव्या प्रेक्षकांनी मात्र नानांना या भूमिकेत स्वीकारलं होतं. या चित्रपटाचा हिंदी रिमेक येणार आहे आणि यात अमिताभ बच्चन काम करतील अशाही चर्चा होत्या. या भूमिकेनी आपल्याला मानसिक आणि शारीरिकदृष्ट्या पूर्ण थकवलं असं नाना पाटेकरांनी लल्लनटॉपच्या इंटरव्यूत म्हटलं होतं.

नाना पाटेकरांच्या कोणत्या भूमिका चांगल्या आणि कोणत्या वाईट हे ठरवण्याचा अधिकार नक्कीच प्रेक्षकांचा आहे. त्यांच्या काही भूमिका गाजल्या असतील काही नसतील गाजल्या हे देखील तितकंच खरं आहे. पण पाच दशकांच्या अभिनयाच्या कारकिर्दीत नानाने आपला वेगळा ठसा उमटवला नाही, असं कोण म्हणेल?

नानांच्या अभिनयातली एक गोष्ट प्रेक्षकाला आवडत असावी असं मला वाटतं ते म्हणजे धक्का देणं, अनपेक्षितता. समोरचं पात्र कसं वागेल याचा अंदाज तुम्ही बांधूच शकणार नाही. ते गूढ त्या पात्रात ते नेहमी टिकवून ठेवायचे त्यामुळे प्रेक्षकाला नकळत दरवेळी नव्याची अनुभूती यायची. पण नाना त्यांचा हा हातचा जाता जाताही वापरतील असं कुणाला माहीत? प्रेक्षकांना धक्का देणारा अभिनय तर आम्हाला मान्य आहे, पण नानांनी दिलेला हा धक्का आम्ही कसा मान्य करावा?

बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन.