Rhun ap Iorwerth yn galw am 'fargen newydd' i Gymru gyda Llywodraeth y DU

Mae Prif Weinidog Cymru, Rhun ap Iorwerth, wedi galw am "fargen newydd" gyda Llywodraeth y DU a fyddai'n rhoi Cymru ar yr un lefel â'r Alban o ran pwerau.

Mewn llythyr at y Prif Weinidog Andy Burnham, mae wedi galw am drosglwyddo cyfrifoldeb dros blismona, cyfiawnder, rheilffyrdd ac Ystad y Goron i Gaerdydd.

Wrth siarad yng nghynhadledd Plaid Cymru yn Llandudno, dywedodd arweinydd y blaid fod Mr Burnham wedi addo na fyddai'n tanseilio Cymru, cyn cyhoeddi y byddai'n cyfarfod ag ef ynghyd ag arweinwyr yr Alban a Gogledd Iwerddon ddiwedd y mis.

Dywedodd llefarydd ar ran Llywodraeth y DU eu bod wedi "ymrwymo i adeiladu Cymru gryfach a thecach o fewn Teyrnas Unedig gryfach a thecach."

Mae Plaid Cymru yn cynnal ei chynhadledd yn Venue Cymru am y tro cyntaf ers ennill buddugoliaeth hanesyddol yn etholiad y Senedd ym mis Mai, gan ddod â 27 mlynedd o lywodraeth Lafur yng Nghymru i ben.

Dywedodd Rhun ap Iorwerth fod y canlyniad gyfystyr â "gwawr newydd" i Gymru, ac yn "ddechrau ar y gwaith o roi adenydd i genedl y mae ei hadenydd wedi'u torri ers gormod o amser".

Ond rhybuddiodd y byddai proses gyllidebol Llywodraeth Cymru yn un "anodd", gan ychwanegu y byddai'n rhaid iddo "ddod o hyd i arbedion lle y gallwn ni".

Dywedodd fod ei gyfarfod ag Andy Burnham yng Ngemau'r Gymanwlad wedi'i adael yn "teimlo'n obeithiol", gan ei fod wedi gweld arweinydd profiadol oedd am ddod â phŵer a phobl yn agosach at ei gilydd.

Ond ychwanegodd fod hi wedi dod yn "fwyfwy amlwg wrth i'r wythnosau fynd heibio fod cynlluniau'r prif weinidog i drosglwyddo pwerau newydd mewn perygl o fynd yn groes" i ddatganoli yng Nghymru.

Cyhuddodd Mr Burnham o fod â "rhaglen ddatganoli i Loegr".

Wrth annerch aelodau'r blaid, dywedodd Mr ap Iorwerth ei fod wedi dweud yn uniongyrchol wrth y prif weinidog am "beidio â thanseilio Cymru fel cenedl" nac "osgoi'r Senedd", a'i fod wedi cael "addewid na fyddai hynny'n digwydd."

"Dwi'n mynd i'w ddal wrth ei air," meddai.

Mae gan lywodraeth a Senedd yr Alban fwy o reolaeth dros faterion domestig y wlad nag yr hyn sydd gan Gymru, lle mae plismona a chyfiawnder yn parhau o dan reolaeth San Steffan, er bod cyfrifoldebau dros y rheilffyrdd wedi'u datganoli i raddau helaeth.

Dywedodd Rhun ap Iorwerth y byddai ei "fargen newydd" yn "mynd i'r afael ag annhegwch" hanesyddol yn nhrefniadau ariannol a chyfansoddiadol Cymru, "gan sicrhau ei bod ar yr un lefel â'r Alban o leiaf".

"Fy ngobaith o hyd yw y bydd y prif weinidog yn gwrando mewn ysbryd o gydweithio, ac yn gweld bod yn rhaid i'r parch rhwng agenda Llywodraethau Cymru a'r DU weithio'r ddwy ffordd," meddai.

Rhybuddiodd "pe bai Mr Burnham yn methu â gwneud hynny, y byddai Cymru'n gweld eto nad yw ei buddiannau gorau'n cael eu gwasanaethu gan San Steffan", gan ychwanegu "nad oes fawr o wahaniaeth pwy sy'n byw yn Rhif 10, boed yn gefnogwr Everton neu'n gyn-ddisgybl o Eton".

Mae Rhun ap Iorwerth wedi anfon llythyr 2,000 o eiriau at y prif weinidog yn amlinellu ei geisiadau.

Enillodd Plaid Cymru y nifer fwyaf o seddi yn etholiad mis Mai, ac mae gan y blaid 44 o aelodau yn y Senedd ers i Sarah Cooper-Lessad ymuno â'r blaid.

Mae hynny bum sedd yn brin o fwyafrif, ac mae angen cefnogaeth o leiaf un plaid arall arni i basio ei chynlluniau gwariant y flwyddyn nesaf.

Mae Plaid Cymru wedi bod mewn trafodaethau â Llafur, y Ceidwadwyr a Reform UK ynghylch y gyllideb.

Fe wnaeth Rhun ap Iorwerth gydnabod bod yr amgylchiadau "economaidd ac ariannol yn anodd", a bod disgwyl "cyllideb dynn".

"Bydd rhaid i benderfyniadau anodd gael eu gwneud ac mae'r cyfrifiadau ariannol yn golygu bod angen disgyblaeth a dyfeisgarwch arnom," meddai.

Ychwanegodd fod angen "dull difrifol a chydweithredol gyda'r pleidiau eraill", gan gynnwys gwella effeithlonrwydd a chynhyrchiant, symleiddio gwasanaethau, "osgoi dyblygu gwaith a chanolbwyntio ar ganlyniadau".

Ond dywedodd fod yn rhaid gwneud hynny heb fabwysiadu'r hyn a ddisgrifiodd fel "dull niweidiol pleidiau'r dde", gan eu cyhuddo o ddiffinio "arbedion" a gwastraff ar sail "ideoleg".

Dywedodd fod cyllideb hydref Llywodraeth y DU yn gyfle i "wrthdroi'r toriadau mewn termau real sydd wedi'u cynllunio" i wariant Llywodraeth Cymru.

Mae Plaid Cymru wedi galw ers tro am gyllid ychwanegol sylweddol i Gymru ar gyfer y rheilffyrdd, a dywedodd Rhun ap Iorwerth y dylai'r arian hwnnw ddod "rŵan, nid yn y 2030au".

Mewn beirniadaeth arall o'i wrthwynebwyr, gofynnodd i bleidiau eraill "ystyried o ddifrif ar ba ochr y maen nhw", yn enwedig o ran "amddiffyn Cymru rhag dylanwad yr asgell dde eithafol".

Rhoddodd arweinydd Plaid Cymru deyrnged i'r gwasanaethau tân a fu'n brwydro tanau gwyllt dros yr haf, gan addo na fyddai'n gadael i'w lywodraeth roi baich etifeddiaeth dinistriol "diffyg gweithredu ar newid hinsawdd ar genedlaethau'r dyfodol".

Dywedodd fod ei lywodraeth wedi darparu "arian ychwanegol ar unwaith i flaenoriaethu'r cleifion sydd wedi aros hiraf am driniaeth yn y GIG", ac wedi dechrau "cyflwyno cynnig gofal plant mwyaf hael y DU".

Y cynllun hirdymor yw ehangu'r cynnig gofal plant i gynnwys plant mor ifanc â naw mis cyn yr etholiad nesaf.

Dywedodd y prif weinidog ei fod yn "benderfynol" o fynd i'r afael â phroblemau'r GIG, gan gydnabod bod "gormod o agweddau o'r gwasanaeth yn annheg i gleifion ac i staff", ac yn "anghynaliadwy ar gyfer y dyfodol".

Ychwanegodd na allai newid y GIG "dros nos", ond na fyddai'n osgoi mynd i'r afael â thlodi plant "oherwydd yr amgylchiadau economaidd anodd".

Mae Mr Burnham wedi addo dileu'r clo triphlyg ar bensiynau o 2030 er mwyn ariannu gwasanaeth gofal cenedlaethol newydd, a chafodd y syniad groeso gan rai o weinidogion Plaid Cymru ddydd Gwener.

Mae gofal cymdeithasol yn gyfrifoldeb i Lywodraeth Cymru, a gweinidogion Cymru sy'n penderfynu sut i wario'r arian sydd ar gael, er y byddai etholiadau'n cael eu cynnal cyn i'r polisi arfaethedig ddod i rym.

Addawodd Plaid Cymru "wneud cynnydd" tuag at sefydlu gwasanaeth gofal cenedlaethol yn ei maniffesto ar gyfer etholiad y Senedd.

Mewn cyfweliad â BBC Radio Wales Breakfast, awgrymodd Rhun ap Iorwerth y gallai Llywodraeth Cymru ddefnyddio unrhyw arian ychwanegol a ddaw i Gymru o ganlyniad i wariant uwch ar ofal cymdeithasol yn Lloegr.

Disgrifiodd bolisi Mr Burnham fel "cam i'r cyfeiriad cywir", ond ychwanegodd nad oedd yn hysbys eto faint o arian ychwanegol y byddai Cymru'n ei gael o ganlyniad.

Mewn digwyddiad ymylol yn y gynhadledd, dywedodd y Dirprwy Weinidog Gofal Cymdeithasol, Delyth Jewell, fod cyhoeddiad Andy Burnham yn "ddewr iawn", ac y byddai'n rhaid i Lywodraeth Plaid Cymru "gydweithio â Llywodraeth y DU ar y mater".

Ond dywedodd fod y sylfeini ar gyfer gwasanaeth o'r fath eisoes yn cael eu gosod yng Nghymru.

Mae Andy Burnham wedi dweud o'r blaen y byddai'n "agored" i roi rheolaeth dros blismona i Lywodraeth Cymru.

Dywedodd hefyd fod yn rhaid iddo "barchu llywodraethau gwledydd eraill y DU" ac y byddai'n rhoi ystyriaeth deg i unrhyw gynigion sy'n cael eu cyflwyno iddo.

Dywedodd llefarydd ar ran Llywodraeth y DU eu bod wedi "ymrwymo i adeiladu Cymru gryfach a thecach o fewn Teyrnas Unedig gryfach a thecach."

Ychwanegodd mai'r "flaenoriaeth bellach oedd gweithio gyda Llywodraeth Cymru i rymuso arweinwyr a chymunedau lleol i greu twf economaidd a swyddi ym mhob ardal."

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.

Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.

Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.