Олтин Ўрда ворислари. Қозоғистон Тоқаев президентлиги даврида ўз тарихини қандай ва нима мақсадда «ребрендинг» қилмоқда

Қозоғистон Қосим-Жўмарт Тоқаев президентлиги даврида ўз тарихини мустақил равишда қайта англаш ва «ребрендинг» қилиш кампаниясини бошлади. Энди Қозоғистон давлати мамлакат ичида ҳам, халқаро майдонда ҳам ўзини Олтин Ўрданинг вориси сифатида намоён қилмоқда.

Қозоғистон ҳукуматининг таъкидлашича, 1991 йилда Россиядан мустақилликка эришган мамлакат энди, ниҳоят, ўз тарихини ҳам мустақил равишда талқин қилиш ҳуқуқидан фойдаланмоқда.

Тарихга янгича ёндашув, аввало, Россияда кенг тарқалган қозоқлар тарихига оид қарашларга қарши қаратилган. Бу қарашларга кўра, қозоқлар Россия империясига қўшилишидан, кейин эса Совет Иттифоқи таркибига киришидан олдин ҳеч қандай давлатчиликка эга бўлмаган ва ёввойи кўчманчилардан иборат бўлган.

Айни пайтда тарихга бундай янгича қарашни Тоқаев ташқи сиёсатининг бир қисми сифатида ҳам кўриш мумкин. Президент Қозоғистонни жаҳон майдонида таъсирга эга бўлган ўрта ҳажмдаги давлат — Middle Power сифатида намоён қилишга интилмоқда.

Ўрданинг бевосита вориси

2019 йилда Тоқаев президент бўлганидан кейин Остона Олтин Ўрда, аниқроғи, Чингизхон улкан империясининг шарқий қисми бўлган Жўчи улуси ва кейинчалик унинг парчаланишидан вужудга келган давлатлар тарихини ўрганишни фаол қўллаб-қувватлай бошлади.

2021 йилда Тоқаев Жўчи улусини ўрганиш институтини ташкил этиш ташаббусини илгари сурди. Шунингдек, у Қозоғистон марказидаги Улытау вилоятида Чингизхоннинг ўғли Жўчи хон мақбарасини таъмирлашга топшириқ берди.

Яқинда нашр этилган етти жилдлик Қозоғистон тарихи асарида Олтин Ўрда 1465 йилда ташкил топган Қозоқ хонлигининг олдинги босқичи сифатида батафсил ёритилган.

Жорий йил май ойида Остонада Олтин Ўрда тарихи бўйича халқаро симпозиум бўлиб ўтди. Уни шахсан президент Тоқаев очиб берди.

Тоқаев очилиш маросимидаги нутқида Олтин Ўрда даврини «цивилизацион эволюция даврининг» энг муҳим қисми деб атади. Унинг айтишича, ҳали март ойида қабул қилинган Қозоғистоннинг янги Конституциясига кўра, Буюк Дашт ва унинг минг йиллик тарихи билан узвийликни сақлаш қозоқларнинг муқаддас бурчидир.

«Мамлакатимиз — Олтин Ўрданинг бевосита вориси», — деди президент.

Тоқаев Жўчи улусини «Ғарб ва Шарқни бирлаштирган, турли цивилизациялар ва давлатларнинг пайдо бўлиши ҳамда ривожига катта таъсир кўрсатган ва шубҳасиз, муҳим сиёсий тизим бўлган империя» деб атади.

Президентнинг таъкидлашича, Қозоғистон ҳозир «бир вақтлар қудратли бўлган дашт империяларини гўёки „ярим давлатлар“ даражасига тушириб қўядиган, ҳатто кўчманчи халқларни глобал тарихий жараёндан ташқарида мавжуд бўлган ёввойи, варвар куч сифатида тасвирлайдиган эскирган догмалар ва стереотипларни фаол равишда қайта кўриб чиқмоқда».

Тоқаевнинг фикрича, Марказий Осиёнинг интеллектуал эволюцияси, жумладан, «кўчманчи дунё ва туркий-мўғул меросининг қудрати»га таянган. Олтин Ўрда иқтисодиётида кўчманчи турмуш тарзи, шаҳар ҳунармандчилиги анъаналари ва Буюк Ипак йўлининг шимолий қисми устидан назорат бирлашган.

Тоқаев талқинида Олтин Ўрда турли маданиятларни «ягона гуманитар ва сиёсий ҳамкорлик тизими»га бирлаштирган. Унинг фикрича, бугун Евросиё ҳам ўзининг тарихий вазифасига мос равишда «дунёнинг муҳим цивилизацион ва геосиёсий қутби» бўлиши керак.

Қримнинг аннексия қилиниши — бурилиш нуқтаси

Жўчи улусини ўрганиш институти раҳбари Жақсилиқ Сабитов июль ойида «Азаттиқ Осиё»га берган интервьюсида таъкидлаганидек, 1990-йилларда Қозоғистонда вазият мураккаб бўлган ва «миллий ўзликни англашни кучайтиришга қаратилган ҳар қандай ҳаракат ҳатто фуқаролар урушига олиб келиши мумкин эди».

Унинг айтишича, шу сабабли Қозоғистон ҳокимияти қозоқларнинг тарихий ва миллий ўзлигини англаш мавзуларини кучайтиришдан ўзини тийган. Нурсултон Назарбоев даврида ҳукумат асосий эътиборни замонавий мустақил Қозоғистонни яқин тарихда барпо этилган давлат сифатида кўрсатишга қаратган.

Сабитовнинг айтишича, бурилиш нуқтаси 2014 йилда Россиянинг Қримни аннексия қилиши бўлди.

«Сиёсий элита Нурсултон Абишевич давлатга асос солган, деган қарашга ишониш жуда хатарли эканини тушуниб етди. Шунинг учун Қрим воқеаларидан кейин Назарбоевгача бўлган тарихга қизиқиш жуда кучайди. 2019 йилда тарихий адолат тикланди. Олтин Ўрдага эътибор қаратила бошланди. Чунки у Қозоқ хонлигидан олдин мавжуд бўлган ва Қозоқ хонлиги тарихини усиз тушуниб бўлмайди», — дейди Жақсилиқ Сабитов.

Қозоғистон Тарих ва этнология институти раҳбарининг ўринбосари Жомарт Женис «Вечерняя Астана» газетаси сайтида чоп этилган мақоласида Қозоғистонда кўп йиллар давомида европацентрик парадигма устун бўлганини, энди эса мамлакат ўзининг «ҳақиқий мафкуравий йўналишини» мустақил белгилаш имконига эга эканини ёзган.

Жениснинг фикрича, бу йўналиш «тарихий фактлар ва миллий қадриятларга асосланган, мамлакатнинг минтақавий давлат сифатидаги мақомини акс эттиради, халқ ва ҳокимиятни бирлаштириши ҳамда миллий руҳни юксалтириши мумкин».

«Фахрланадиган ҳеч нарса йўқ»

Айни пайтда Остона Қозоғистонни илдизлари Олтин Ўрда даврига бориб тақаладиган давлат сифатида кўрсатишга интилиши Россияда норозилик уйғотиши муқаррарлигини яхши англар эди. Россияда тарихчилар Олтин Ўрда тарихини асосан Россия бошидан кечирган «татар-мўғул истибдоди» ва у келтирган азоб-уқубатлар нуқтаи назаридан баҳолайдилар.

Қосим-Жўмарт Тоқаев май ойидаги нутқида тарихни холис ва сиёсий бетарафлик асосида ўрганишга чақирди. У Олтин Ўрданинг «мураккаб ва кўп қатламли тарихига бир томонлама ёндашув»дан қочиш кераклигини таъкидлади. Бу, унинг фикрича, халқлар ва давлатлар ўртасидаги яхши муносабатларга зарар етказмаслик учун зарур.

Аммо Россиядаги кўплаб шарҳловчиларни бундай чақириқлар ишонтирмаяпти. Масалан, «Военно-политическая аналитика» интернет журнали муаллифи Никита Мендкович Остонадаги май ойида ўтказилган симпозиумдан бир ой ўтиб ёзган мақоласида қозоқларнинг Олтин Ўрда мероси билан фахрланишига асос йўқлигини таъкидлади. Унинг фикрича, босқинлар даврида Олтин Ўрда замонавий қозоқларнинг аждодларига нисбатан геноцид амалга оширган, кейин эса улар, Мендкович талқинида, «Олтин Ўрданинг кўплаб солиқ тўловчи халқларидан бири бўлиб, унга қарам ҳудудлардаги ижтимоий қатламларнинг қуйи қисмини ташкил этган».

Мендковичнинг таъкидлашича, «қозоқларнинг маданий тикланиши» фақат XIX асрда, улар Россия империясига қўшилганидан кейин бошланган.

Россиялик айрим шарҳловчилар Қозоғистоннинг Олтин Ўрда билан тарихий боғлиқлигини таъкидлашини ҳозирги Россия ҳудудининг катта қисмларига яширин ҳудудий даъво сифатида ҳам талқин қилмоқда. Чунки бу ҳудудлар ҳам бир вақтлар Жўчи улуси таркибида бўлган ва уларнинг туб аҳолиси туркий халқларга этник жиҳатдан яқин.

«Қозоғистон тарихидаги энг ёрқин воқеа»

Қозоғистоннинг Россия ва совет давридаги тарихий талқиндан чекинишини, жумладан, «Украинский институт будущего» таҳлилий маркази асосчиси Анатолий Амелин ҳам олқишламоқда. У май ойида бу «тарихий нарративни қайта шакллантириш» стратегик аҳамиятга эга эканини ёзган.

Амелиннинг фикрича, Қозоғистон шу тариқа «совет ва „русский мир“ цивилизацион майдонидан узоқлашмоқда». Бундан ташқари, украиналик таҳлилчининг фикрича, Олтин Ўрда ва Жўчи улуси тарихидан ўз илдизларини излаш мамлакат ичида миллий бирликни мустаҳкамлашга ҳам хизмат қилади.

«Олтин Ўрда мероси барча қозоқ жузлари ва уруғларини қозоқлар, ноғайлар, татарлар ва ўзбекларга бўлинишдан олдин мавжуд бўлган умумий давлатчилик институти томи остида бирлаштиради. Бу эса уруғ-аймоқчиликни енгишга ёрдам беради», — деб ҳисоблайди Амелин.

Қозоғистоннинг тарихга янги ёндашувини Россиянинг Татаристон ҳудудидан бўлган тарихчи Марат Гатин ҳам қўллаб-қувватлайди.

«Бу мутлақо табиий ҳолат. Қозоғистон ўз миллий тарихига қизиқмоқда ва уни Олтин Ўрда мероси билан боғламоқда. Бу миллий ўзликни мустаҳкамлаш билан бевосита боғлиқ. Чунки Жўчи улуси даври, эҳтимол, Қозоғистон тарихидаги энг ёрқин воқеадир», — деди Гатин июль ойидаги интервьюсида.

Бироқ ўзбекистонлик антрополог ва сиёсий файласуф Бахтиёр Алимжонов Қозоғистоннинг босқинчи империя билан ворисликка даъво қилиши Марказий Осиёда кескинликни кучайтириши мумкинлигидан хавотир билдирмоқда.

Алимжоновнинг эслатишича, Ўзбекистон ҳали 1990-йилларнинг бошлариданоқ «Темур идеологиясини илгари сура бошлаган» ва ўзбеклар Амир Темурнинг ворислари, яъни Марказий Осиё етакчилари эканини таъкидлаган.

«Айнан шу империячиликнинг қайта тикланиши Марказий Осиё интеграциясига халақит берди. Ўша пайтда қўшнилар орасида бундай амбициялар йўқ эди. Фақат Ўзбекистонда бор эди. Энди Қозоғистон ҳам бу „касаллик“ка чалинмоқда. Қозоғистоннинг Олтин Ўрданинг вориси ва меросхўри эканини таъкидлаши, албатта, минтақада кескинликни келтириб чиқаради. Чунки энди бир-бирига ўхшаш икки империячилик пайдо бўлмоқда. Улар энди ўзаро рақобат қилади», — деб ҳисоблайди Алимжонов.

«Бу жараённи ортга қайтариб бўлмайди»

Қозоғистоннинг ўзида кўплаб тарихчилар ва сиёсий шарҳловчилар Тоқаевнинг тарихий сиёсатига катта қизиқиш билан муносабат билдирмоқда.

«Қозоқларнинг Олтин Ўрда билан боғлиқлигини инкор этиш — бугунги европаликларнинг антик дунё билан алоқасини инкор этиш билан баробар», — деб ёзган июнь ойида нодавлат Exclusive.kz нашри шарҳловчиси Марлен Зиманов.

«Қозоқ хонлиги бўш жойда пайдо бўлмаган. У Жўчи улуси парчаланганидан кейин жўчийлар давлатчилигининг бевосита давоми сифатида шаклланган. Қозоқ хонлари Олтин Ўрдада ҳукмронлик қилган Чингизийлар сулоласининг ўша династиясидан келиб чиққан. Сиёсий институтлар, ҳокимият меъёрлари, ҳарбий тузилиш ва давлатчилик ҳақидаги тасаввурлар Ўрда дунёси ичида шаклланган», — деб тушунтиради Зиманов.

Қозоғистонлик сиёсатшунос Асқат Дукенбаев эса шу нашрда Никита Мендкович ва бошқа мухолиф фикр билдирган муаллифлар билан баҳсга киришиб, қозоқ тарихчилари Россия ва совет даври меросини енгишга ҳаракат қилаётганини таъкидлайди. Унинг фикрича, бу мерос туфайли Марказий Осиёда Жўчи улуси тарихи ҳақидаги Россияга хос оммавий талқин устун бўлиб келган.

«Чингизхон ва чингизийлар давлат сулолалари мероси билан тарихий ва тарихшунослик анъаналари боғлиқ бўлган постимперия Евросиёсининг туркий ва мўғул халқлари — қозоқлар, татарлар, бошқирдлар, ўзбеклар, қорақалпоқлар, туркманлар, озарбайжонлар, қалмиқлар, бурят-мўғуллар ва бошқа халқларнинг талқинлари кўпинча умумий ўтмиш ҳақидаги тенг ҳуқуқли қарашлар сифатида эмас, балки иккинчи даражали, чекка ёки сиёсий мақсадларга хизмат қилувчи талқинлар сифатида қабул қилинган ва кўп ҳолларда ҳозир ҳам шундай қабул қилинмоқда», — деб тушунтиради Дукенбаев.

«Шунга қарамай, сақланиб қолаётган бу номутаносибликка, яъни минтақа постимперия жамиятларининг янгиланиб бораётган тарихшунослиги тобора изчил равишда қарши чиқмоқда. Шимолий ва Марказий Евросиё халқлари Жўчи улуси меросини аста-секин қайта англаб, уни ўз миллий тарихий нарративларига киритмоқда», — давом этади қозоғистонлик сиёсатшунос.

«Жўчи улуси меросини англаш ва қайта англаш жараёни аллақачон минтақанинг тарихий воқелигининг бир қисмига айланган ва уни ташқи талқин доиралари орқали бекор қилиш ёки „тўсиб қўйиш“нинг иложи йўқ», — дея хулоса қилади сиёсатшунос Асқат Дукенбаев.