Макка пакти: Туркия, Саудия Арабистони ва Покистон "мусулмон НАТОси"ни тузиши мумкинми?

Туркия, Саудия Арабистони ва Покистон ўртасида "Макка пакти" деб номланган қўшма мудофаа шартномаси имзоланганига бир ҳафтадан ошди. Айрим таҳлилчилар бу келишувни "суннийлар иттифоқи", ҳатто "мусулмон НАТОси" деб атамоқда.

Баъзилар буни Эрон ва Исроил каби давлатларга юборилган сиёсий сигнал сифатида талқин қилмоқда. Бошқалар эса келишув мазкур давлатларнинг хавфсизлик масалаларида АҚШга қарамликни камайтириш истагини акс эттиришини айтмоқда.

Бироқ келишувнинг тўлиқ матни ҳалигача жамоатчиликка тақдим этилмагани турли тахмин ва мулоҳазаларга сабаб бўлмоқда. Келишув танқидчилари қуруқлик орқали ўзаро туташмаган бу уч давлатнинг миллий манфаатлари ҳар доим ҳам бир-бирига мос келмаслигини таъкидламоқда. Айрим экспертлар фикрича, келишув матнининг эълон қилинмагани унинг амалдаги таъсири ва эҳтимолий таҳдидларни қай даражада жиловлай олиши борасида саволлар уйғотмоқда.

Хўш, бу пакт ҳақида нималар маълум? У қандай қарши олинди?

Ҳозирча маълум бўлган жиҳатлар ва ҳануз очиқ қолаётган саволларга назар ташлаймиз.

"Мусулмон НАТОси"ми?

Келишувга кўра, уч давлатдан бирига қилинган ҳужум барчасига қарши қилинган ҳужум сифатида баҳоланади. Туркия Ташқи ишлар вазири Ҳакан Фидан бу мажбуриятни НАТОнинг жамоавий мудофаани назарда тутадиган 5-моддасига "техник жиҳатдан айни мос" келишини айтди.

Бироқ таҳлилчиларнинг таъкидлашича, бу тизим амалда синовдан ўтмагунча, масалан, Саудия Арабистонига ҳужум қилинганда Туркия ва Покистон қандай йўл тутишини кўрмагунча, мазкур пактни НАТОга ўхшаш қатъий мажбуриятдан кўра кўпроқ сиёсий ироданинг ифодаси деб баҳолаш керак.

Кадир Ҳас университетининг Халқаро муносабатлар бўлими профессори Серҳат Гювенч шундай дейди: "Келишув матнини кўрмагунимизча, унинг амалда қандай ишлаши ҳақида турли тахминлар сақланиб қолаверади".

Гювенчнинг айтишича, молия ва қурол-яроғ жиҳатидан узоқ йиллар давомида АҚШ етакчилик қилиб келган НАТОдан фарқли ўлароқ, бу пакт "тенг шериклар иттифоқи" ҳисобланади.

"Бунинг ҳам ижобий, ҳам салбий томонлари бор. Чунки қарорлар музокаралар орқали қабул қилинади ва кўп ҳолларда ҳар бир давлат ўз миллий суверенитетини биринчи ўринга қўяди".

Atlantic Council таҳлил маркази эксперти Алисон Майнор ҳам бу фикрга қўшилади.

У BBC Urdu хизматига берган интервюсида, уч давлатнинг манфаатлари ва стратегиялари вақт ўтиши билан ўзгариб туриши, баъзан эса бир-бирига зид келиши мумкинлигини айтган.

"Шу боис бу иттифоқнинг НАТО каби турли инқирозларга ҳар томонлама мувофиқлаштирилган ва тўлиқ интеграциялашган ҳарбий жавоб қайтариши эҳтимоли кам".

Ушбу ташаббус келажакда ишончли ва самарали ҳарбий иттифоққа айланиши мумкинми ёки йўқми, бу ҳозирча очиқ қолмоқда.

Бу пакт Эронга қарши қаратилганми?

Айрим таҳлилчилар Макка пактини Яқин Шарқдаги можаролар ҳамда АҚШ, Исроил ва Эрон ўртасидаги қарама-қаршиликларга жавоб сифатида баҳоламоқда.

Келишувни имзолаган давлатлар орасида Эрон билан чегарадош бўлган икки сунний кўпчиликка эга мамлакат, Туркия ва Покистон, шунингдек, Теҳроннинг минтақадаги асосий рақиби саналган Саудия Арабистони борлиги айрим кузатувчилар, айниқса Эрондаги шарҳловчилар томонидан Эронни қуршаб олишга қаратилган қадам сифатида ҳам талқин қилинмоқда.

Бироқ турк расмийлари мазкур пакт бўйича музокаралар ҳозирги минтақавий можаролар ва кескинликлардан анча аввал бошланганини таъкидламоқда. Уларнинг айтишича, келишув юзасидан муҳокамалар 2024 йил декабр ойидаёқ старт олган.

Покистон Ташқи ишлар вазири ва Бош вазир ўринбосари Исҳоқ Дар ҳам пакт бирор давлатга қарши қаратилмаганини алоҳида таъкидлаган.

Айни пайтда Эрон Ташқи ишлар вазирлиги матбуот котиби Эсмоил Бақоий матбуот анжуманида бу масала юзасидан хавотирга ўрин йўқлигини айтди.

"Бу пакт Эронга қарши қаратилган деб ҳисоблаш учун ҳеч қандай асос йўқ".

Унинг фикрича, аксинча, мазкур келишув уч давлатнинг АҚШнинг хавфсизлик кафолатларига тўлиқ таяниш мумкин эмас, деган хулосага келганидан дарак беради.

Ким энг кўп манфаат кўради?

Ушбу келишувдан учала давлат ҳам манфаатдор бўлиши мумкин. Шу билан бирга, уларнинг ҳар бири иттифоққа ўзига хос имконият ва салоҳият олиб кирмоқда.

Саудия Арабистони молиявий ресурслари, дипломатик таъсири ва нефт захиралари билан ажралиб турадиган йирик иқтисодий қудрат ҳисобланади. Бироқ подшоҳлик Эрон ракеталари ва дронлари, ҳусийлар ҳужумлари ҳамда муҳим денгиз йўлларидаги узилишлар билан боғлиқ таҳдидлар ортиб бораётганидан ташвишда.

Истанбул Сиёсий тадқиқотлар институти таҳлилчиси Риккардо Гасконинг фикрича, яқин истиқболда мазкур пактдан энг кўп наф кўриши мумкин бўлган давлат айнан Саудия Арабистонидир.

Унинг фикрича, "Туркия технологиялари билан Покистоннинг анъанавий ҳарбий салоҳияти ва стратегик тажрибаси" бирлашса, эҳтимолий рақиблар учун жиддий огоҳлантирувчи омилга айланиши мумкин.

Туркия эса НАТО аъзоси бўлиб, алянс таркибидаги энг йирик армиялардан бирига эга. Анқара ўзини ҳам географик, ҳам дипломатик жиҳатдан НАТО билан Яқин Шарқ давлатлари ўртасида кўприк сифатида кўради. Шунингдек, бу ҳамкорлик турк мудофаа саноати ва қурол-яроғ экспорти учун янги имкониятлар яратиши мумкин.

Покистон ҳам мустақил ҳарбий қудрат саналади ва уч давлат орасида ядровий қуролга эга ягона мамлакатдир. Мазкур пакт аввалдан мавжуд бўлган ҳамкорлик ва келишувларга таянади.

Подшоҳ Файсал тадқиқотлар ва исломшунослик маркази эксперти Умар Каримнинг фикрича, бу иттифоқ Покистоннинг Яқин Шарқдаги сиёсий мавқеини мустаҳкамлаши, шунингдек, Саудия Арабистони билан яқинроқ ҳамкорлик орқали иқтисодий ва мудофаа соҳаларида қўшимча фойда келтириши мумкин.

Бироқ Atlantic Council таҳлил маркази эксперти Алисон Майнорнинг фикрича, бу ҳамкорликнинг энг катта самараси уч давлатнинг умумий манфаатларида намоён бўлиши мумкин.

Унинг айтишича, бу ҳамкорлик уч давлатнинг халқаро майдондаги сиёсий вазнини ошириш, дипломатик таъсир доирасини кенгайтириш ва муайян стратегик афзалликларга эга бўлишига хизмат қилиши мумкин.

Иттифоқ келажакда қандай кўриниш олиши мумкин?

Бу ҳозирча очиқ қолаётган асосий саволлардан бири.

Туркия Президенти Ражаб Тойиб Эрдўғоннинг айтишича, мақсад фақат уч давлат билан чекланиб қолиш эмас. Унинг таъкидлашича, келажакда имконият бўлса, минтақадаги барча давлатларни мазкур ташаббус доирасида бирлаштириш кўзда тутилмоқда.

Миср аллақачон Саудия Арабистони, Покистон ва Туркия билан бирга норасмий тўрт томонлама мулоқот механизмида иштирок этиб келади. Шу боис айрим кузатувчилар Қоҳира ушбу пактга қўшилиши мумкин бўлган эҳтимолий номзодлардан бири сифатида кўрмоқда.

Келишув имзоланганидан кейин Туркия Ташқи ишлар вазири Ҳакан Фидан Мисрни мазкур ташаббуснинг энг яқин ҳамкорларидан бири деб атади ва Қоҳира келажакда пактга қўшилиши мумкинлигига ишора қилди.

Миср Ташқи ишлар вазири Бадр Абделаттий эса мамлакат мазкур келишувни "жуда жиддий тарзда" ўрганаётганини билдирди.

Бироқ Chatham House таҳлил маркази эксперти Аҳмад Абудуҳнинг фикрича, Президент Абдулфаттоҳ ас-Сисий раҳбарлигидаги Миср турли иттифоқ ва блокларга қўшилиш масаласида эҳтиёткор сиёсат юритиб келмоқда.

Чунки бундай қадам айрим давлатлар билан муносабатларга салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Гап бу ҳолда Эрон, Исроил, Бирлашган Араб Амирликлари, Греция, Кипр ва Ҳиндистон ҳақида бормоқда.

Минтақада янги шериклик ва иттифоқлар шакллантиришга уринаётган Туркия, Саудия Арабистони ва Покистон раҳбарияти ҳам бу хавфларни яхши англаб турибди. Айниқса, уруш ва зиддиятлар чуқур таъсир кўрсатган минтақада ҳар қандай янги геосиёсий яқинлашув турли дипломатик оқибатларни ҳам келтириб чиқариши мумкин.