ਜਾਸੂਸ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਪਬਲਿਕ ਟੌਇਲੇਟ ਨੂੰ ਖੁਫ਼ੀਆ ਸੰਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਸੀ, ਕੀ ਦਿਲਚਸਪ ਤਰੀਕਾ ਸੀ
ਹੈਂਪਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਐਲਰਸਫੋਰਡ ਇੱਕ ਖੂਬਸੂਰਤ ਜਾਰਜੀਅਨ ਕਸਬਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਮੁੱਖ ਸੜਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਭਾਫ਼ ਵਾਲੀ ਰੇਲਵੇ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਸੈਰ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਪਖਾਨਿਆਂ ਦੇ ਬਲਾਕ ਦੀ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਤਖ਼ਤੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਅੱਜ ਇੱਥੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਨੇ ਸ਼ੀਤ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸੋਵੀਅਤ ਜਾਸੂਸੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।
ਤਖ਼ਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, "ਇਸ ਪਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾਈ ਗਈ ਗੁਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈਰੀ ਹਾਊਟਨ ਵੱਲੋਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 1961 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪੋਰਟਲੈਂਡ ਜਾਸੂਸੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।"
ਰੇਡੀਓ ਸੋਲੈਂਟ ਦੀ ਐਲੀਨਰ ਵੇਟ ਨੇ ਕਸਬੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਸ ਅਸਾਧਾਰਣ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਲਾਕੀ ਭਰੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਸਥਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਗਲੈਨ ਗਿਲਬਰਟਸਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਐਲਰਸਫੋਰਡ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਹ (ਤਖ਼ਤੀ) ਕਿਸੇ ਸਥਾਨਕ ਨਾਇਕ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਇਕ ਲਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੱਦਾਰ ਹੈਰੀ ਹਾਊਟਨ ਲਈ ਹੈ।"
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਾਸੂਸੀ ਜਾਲ ਵੱਲੋਂ ਚੋਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁਪਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੀਤ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਿਖ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਅਸੀਂ ਪਰਮਾਣੂ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਂ।"
ਗਿਲਬਰਟਸਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਤਿਕੋਣਾ ਜਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੋਰਡਨ ਲੌਂਸਡੇਲ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ, ਅਮਰੀਕੀ ਜੋੜਾ ਕ੍ਰੋਗਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਹਾਊਟਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, "1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗੁਪਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚਣ, ਮਾਈਕ੍ਰੋਡਾਟ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਪਕਰਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।"
"ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਤਿਕੋਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਕੋਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।"
ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਊਟਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਗੁਪਤ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੇ।
ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਲੰਡਨ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਦੁਪਹਿਰ 2 ਵਜੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਊ ਐਲਰਸਫੋਰਡ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਪਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਬਲਿਕ ਟੌਇਲੇਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੋ ਪਖਾਨੇ ਸਨ।
"ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਥਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਲਈ ਚੁਣੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੀਆਂ ਨਸਾਂ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਪਖਾਨਾ ਇੱਕ ਬੰਦ ਗਲੀ ਵਿੱਚ, ਨਿਊ ਐਲਰਸਫੋਰਡ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ ਸਥਿਤ ਸੀ।"
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਾਊਟਨ ਕ੍ਰੋਗਰਜ਼ ਦੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤਹਿਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਗਿਲਬਰਟਸਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਥਾਨਕ ਪੁਲਿਸ ਕਾਫ਼ੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।"
ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, "ਸੋਵੀਅਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਬਾਰੇ ਘੱਟੋ ਤੋਂ ਘੱਟ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕੇ। ਇਹ ਭੇਦ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸੋਵੀਅਤ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੇ ਨਾਟੋ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।"
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਪੋਰਟਲੈਂਡ ਜਾਸੂਸੀ ਜਾਲ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋਇਆ?
ਗਿਲਬਰਟਸਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇੱਕ ਪੋਲਿਸ਼ ਏਜੰਟ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰੌਇਲ ਨੇਵੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਜਾਸੂਸ ਭੇਦ ਸੌਂਪ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਪੋਰਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।"
"ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।"
ਹਾਊਟਨ ਨੂੰ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ "ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ ਅਪਣਾ ਲਈ ਅਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ।"
ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, "ਕ੍ਰੋਗਰਜ਼ ਅਤੇ ਲੌਂਸਡੇਲ ਨੂੰ ਲੰਬੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਜਾਸੂਸਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।"
ਜਾਸੂਸੀ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਐਲਰਸਫੋਰਡ ਦਾ ਦਿਲਚਸਪ ਸਬੰਧ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲਚਸਪ ਕਹਾਣੀਆਂ ਉਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਭ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੁਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
