ਰਣਛੋੜ ਲਾਈਨ, ਰਾਮ ਸਵਾਮੀ, ਤੁਲਸੀ ਦਾਸ... ਕਰਾਚੀ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਗਾਇਬ ਹੋਏ ਹਿੰਦੂ ਨਾਂ?

ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Farzan Rasheed
- ਲੇਖਕ, ਰਸ਼ੀਦ ਸ਼ਕੂਰ
- ਰੋਲ, ਕਰਾਚੀ ਤੋਂ ਬੀਬੀਸੀ ਨਿਊਜ਼ ਹਿੰਦੀ ਲਈ
- ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
- ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸਮਾਂ: 14 ਮਿੰਟ
ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਕਰਾਚੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਕੂਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮਿਸਾਲ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ।
ਅਫ਼ਸੋਸ, ਅੱਜ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ 65ਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਫੜਾ-ਦੱਫੜੀ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਇਸ ਨੂੰ ਇਤਫ਼ਾਕ ਕਹੋ ਕਿ ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਲੜਕਪਨ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁਰਾਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ, ਰਣਛੋੜ ਲਾਈਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਸਵਾਮੀ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਹੋਰ ਸੜਕਾਂ, ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਨਾਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਦਲ ਕੇ ਮੁਸਲਿਮ ਨਾਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
ਹਿੰਦੂ ਸੇਠ ਰਣਛੋੜ ਦਾਸ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਨਾਂ ਪਿਆ ਰਣਛੋੜ ਲਾਈਨ

ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Farzan Rasheed
ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਸਿਆਸੀ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਇਤਿਹਾਸ 'ਤੇ ਇਕਬਾਲ ਏ ਰਹਿਮਾਨ ਮਾਂਡਵੀਆ, ਗੁਲ ਹਸਨ ਕਲਮਤੀ, ਉਸਮਾਨ ਦਮੋਹਵੀ ਅਤੇ ਅਖ਼ਤਰ ਬਲੋਚ ਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਇਕਬਾਲ ਏ ਰਹਿਮਾਨ ਮਾਂਡਵੀਆ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇੰਨੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਉਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹੋਈਏ।
ਇਸ ਲੇਖ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮੈਨੂੰ ਰਣਛੋੜ ਲਾਈਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਸਵਾਮੀ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ ਬੀਤੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਗਿਆ।
ਇਕਬਾਲ ਏ ਰਹਿਮਾਨ ਮਾਂਡਵੀਆ ਮੁਤਾਬਕ, "ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਰਣਛੋੜ ਦਾਸ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕੱਛੀ ਹਿੰਦੂ ਸੇਠ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਾਲੇ ਘਰ ਬਣਵਾਏ ਸਨ। ਇਹ ਘਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਰਣਛੋੜ ਲਾਈਨ ਕਹਾਉਣ ਲੱਗਾ।"
ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚਹਿਲ-ਪਹਿਲ ਹੈ।
ਪਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਾਰਨ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਗਲੀਆਂ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਸਫ਼ਾਈ ਦੀ ਵੀ ਘਾਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਣਛੋੜ ਲਾਈਨ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਸਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਜਾ ਮਾਊਜੀ ਸਟ੍ਰੀਟ, ਹੀਰਾ ਲਾਲ ਸਟ੍ਰੀਟ, ਨਾਰਾਇਣਪੁਰਾ ਅਤੇ ਹਰਦਾਸ ਸਟ੍ਰੀਟ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲ ਫ਼ਾਰੂਕ ਹੋਟਲ ਅਤੇ ਲਖਪਤੀ ਹੋਟਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, 1899 ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਪੂਨਾ ਭਾਈ ਟਾਵਰ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਇਕਬਾਲ ਏ ਰਹਿਮਾਨ ਮਾਂਡਵੀਆ ਮੁਤਾਬਕ, "ਪੂਨਾ ਭਾਈ ਕੌਣ ਸਨ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਹਤੇ ਵਿਨੋਦ ਮੂਲਜੀ ਰਣਛੋੜ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਉਹ ਭਾਰਤ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।"
ਅਖ਼ਤਰ ਬਲੋਚ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਕਰਾਚੀ ਵਾਲਾ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, "ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੋਂ ਆਏ ਸਲਾਵਟ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਰਣਛੋੜ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।"
"ਇਹ ਲੋਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਮੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਬਲੋਚ ਅਤੇ ਹਾਸ਼ਿਮ ਗਜ਼ਦਰ ਨੇ ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ। ਰਣਛੋੜ ਲਾਈਨ ਦਾ ਦਿਲ ਉਹ ਸੜਕ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਨਾ ਭਾਈ ਟਾਵਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹੋਤੀ ਮਾਰਕੀਟ 'ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।"
ਹੋਤੀ ਮਾਰਕੀਟ 1926 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਸਲਿਮ ਮਾਰਵਾੜੀ ਸਲਾਵਟ ਜਮਾਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਸਨ ਅਲੀ ਹੋਤੀ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਕਰਾਚੀ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ।
ਹੋਤੀ ਮਾਰਕੀਟ ਨੂੰ ਬਣਿਆਂ ਸੌ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਵਿਰਾਸਤ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਖ਼ਤਰ ਬਲੋਚ ਮੁਤਾਬਕ, "ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਣਛੋੜ ਲਾਈਨ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਗਜ਼ਦਰ ਆਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰਿਹਾ।"
"ਆਮ ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗਜ਼ਦਰ ਆਬਾਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਹਾਸ਼ਿਮ ਗਜ਼ਦਰ ਸਨ। ਉਹ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਹਿੱਤ ਦੇ ਕਈ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤੇ ਸਨ।"
ਰਾਮ ਸਵਾਮੀ ਵੀ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਕਬਾਲ ਏ ਰਹਿਮਾਨ ਮਾਂਡਵੀਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਸਵਾਮੀਨਾਰਾਇਣ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਵੱਸੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਂ ਰਾਮ ਸਵਾਮੀ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"
"ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਖਾਸ ਕੇਂਦਰ ਤੁਲਸੀ ਦਾਸ ਸਟ੍ਰੀਟ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।"
ਤੁਲਸੀ ਦਾਸ ਸਟ੍ਰੀਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਲਗਾਏ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਗਲੀ 'ਝਾੜ ਵਾਲੀ ਗਲੀ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਗਲੀ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਯਹੂਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਥਾਨ

ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Emanuel Matate
ਰਾਮ ਸਵਾਮੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਅਜਿਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਸੁਕਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਮੈਗਨ ਸ਼ਾਲੋਮ ਸਿਨਾਗੌਗ ਸੀ।
ਇਹ ਇੱਕ ਯਹੂਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਥਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਬਨੀ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨੂੰ 1893 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਹ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਇਮਾਰਤ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਹੱਸ ਵੀ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਲੱਕੜ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਦੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਯਹੂਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1988 ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਹ ਜ਼ਿਆ-ਉਲ-ਹੱਕ ਦਾ ਦੌਰ ਸੀ।
ਯਹੂਦੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਇਮੈਨੁਅਲ ਮਤਾਤ ਦੀਆਂ ਕਰਾਚੀ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬੀਵੀਐੱਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹੀਰ ਅੱਬਾਸ ਦੀ ਸੈਂਕੜੇ ਵਾਲੀ ਪਾਰੀ ਅਤੇ ਇਮਰਾਨ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਅੱਠ ਵਿਕਟਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਸੀ।
ਹੁਣ ਉਹ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Emanuel Matate
ਇਮੈਨੁਅਲ ਮਤਾਤ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨਿਊਜ਼ ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਇਸੇ ਸਿਨਾਗੌਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ 1953 ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।"
"ਇਤਫ਼ਾਕ ਦੇਖੋ ਕਿ ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵੀ ਇਸੇ ਸਿਨਾਗੌਗ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।"
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਟੈਸਟ ਸਪਿਨਰ ਇਕਬਾਲ ਕਾਸਿਮ ਦਾ ਬਚਪਨ ਵੀ ਰਾਮ ਸਵਾਮੀ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ ਹੈ।
ਇਕਬਾਲ ਕਾਸਿਮ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਓਲਡ ਸਿਟੀ ਏਰੀਆ ਵਿੱਚ ਸਿਟੀ ਕੋਰਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੌਜੂਦ ਤੈਯਬ ਅਲੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ।"
"ਮੇਰਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਮ ਸਵਾਮੀ ਵਿੱਚ ਲਾਰੈਂਸ ਰੋਡ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਤਰ ਰੋਡ ਹੋ ਗਿਆ, ਟਰਾਮ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।"
ਇਕਬਾਲ ਕਾਸਿਮ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਦੇ ਉਹ ਦਿਨ ਅੱਜ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਮ ਸਵਾਮੀ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਟੈਨਿਸ ਬਾਲ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਦੇ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਈਜ਼ਕ ਸੋਲੋਮਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਅਜਿਹੇ ਯਹੂਦੀ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਫਰਸਟ ਕਲਾਸ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਖ਼ਤਰ ਬਲੋਚ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਖੋਜ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਯਹੂਦੀ ਕਬਰਸਤਾਨ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਬਣਿਆ।
ਇਹ ਕਬਰਸਤਾਨ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮੇਵਾ ਸ਼ਾਹ ਕਬਰਸਤਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ ਪੰਜ ਸੌ ਕਬਰਾਂ ਹਨ।
ਇਸ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਲੋਚ ਪਰਿਵਾਰ ਕਿਸੇ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿੰਦਾ।
ਗਾਂਧੀ ਗਾਰਡਨ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ?

ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Farzan Rasheed
ਰਣਛੋੜ ਲਾਈਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਸਵਾਮੀ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 15 ਸਾਲ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਨੇੜਲੇ ਇਲਾਕੇ ਸ਼ੂ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਨਾਂ 31 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਨਾਂ ਸੀ ਹੀਰਾਨੰਦ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਰੋਡ।
ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਘਰ ਦਾ ਡਾਕ ਪਤਾ ਸੀ। ਅਕਸਰ ਇਸੇ ਪਤੇ 'ਤੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਚਿੱਠੀ ਜਾਂ ਪਾਰਸਲ ਆਉਂਦਾ ਸੀ।
ਉਹ ਵੀ ਕੀ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਡਾਕੀਆ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਦਸਤਕ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਚਿੱਠੀ ਜਾਂ ਪਾਰਸਲ ਲੈਂਦਿਆਂ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਹੀਰਾਨੰਦ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਕੌਣ ਸਨ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਮੇਰੇ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੌਜੂਦ ਜਿਸ ਥਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ, ਉਹ ਗਾਂਧੀ ਗਾਰਡਨ ਸੀ।
ਗਾਂਧੀ ਗਾਰਡਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨਾਂ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਗਾਰਡਨ ਸੀ। ਪਰ 1934 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਕਰਾਚੀ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸਵਾਗਤੀ ਸਮਾਗਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਗਾਰਡਨ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਇਸੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਗਾਰਡਨ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪਰ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਜ਼ੂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਚਿੜੀਆਘਰ ਘੁੰਮਣ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਜਨਵਰੀ 1953 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਕਰਾਚੀ ਜ਼ੂਲੋਜੀਕਲ ਗਾਰਡਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ 'ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਗਾਰਡਨ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਬੱਸ ਸਟਾਪ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਬੱਸ ਕੰਡਕਟਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜਦੀ, "ਗਾਂਧੀ ਗਾਰਡਨ ਦੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਆ ਜਾਣ।"
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇੱਕ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚੌਕ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਕਦੇ ਗਾਂਧੀ ਚੌਕ ਸੀ।
ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਜਦੋਂ ਕਰਾਚੀ ਆਏ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਇਸ ਚੌਕ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।
ਪਟੇਲ ਪਾਰਕ ਕਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਤਰ ਪਾਰਕ ਬਣਿਆ?
ਗਾਂਧੀ ਗਾਰਡਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਸੋਲਜਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜਾਓ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਇੱਕ ਪਾਰਕ ਜਾਂ ਮੈਦਾਨ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ।
ਕਦੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਟੇਲ ਪਾਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਬਦਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਤਰ ਪਾਰਕ ਬਣ ਗਿਆ।
ਇਹ ਗੱਲ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਪਟੇਲ ਪਾਰਕ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਰਦਾਰ ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਵਿੱਠਲਭਾਈ ਪਟੇਲ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਸੀ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਦਾਰ ਅਬਦੁਰ ਰਬ ਨਿਸ਼ਤਰ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਤਰ ਪਾਰਕ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪਟੇਲ ਪਾਰਕ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਤਰ ਪਾਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
ਪਟੇਲ ਪਾਰਕ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਤਰ ਪਾਰਕ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਲੱਬ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦੇ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਇਸ ਮੈਦਾਨ 'ਤੇ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਖਿਡਾਰੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਲੱਬ ਮੈਚ ਖੇਡਦੇ ਰਹੇ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਬਣੇ।
ਨਿਸ਼ਤਰ ਪਾਰਕ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
ਈਦ ਮਿਲਾਦੁੰਨਬੀ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਅਤੇ ਮੁਹੱਰਮ ਦੀਆਂ ਮਜਲਿਸਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਈਦ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਵੀ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਤਰ ਪਾਰਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2006 ਵਿੱਚ ਈਦ ਮਿਲਾਦੁੰਨਬੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
1970 ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ਼ ਮੁਜੀਬੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਅਤੇ 1971 ਵਿੱਚ ਜ਼ੁਲਫ਼ਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ ਨੇ ਇਸੇ ਨਿਸ਼ਤਰ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਸਭਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਇਸੇ ਨਿਸ਼ਤਰ ਪਾਰਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਿੰਧੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਜੀਐੱਮ ਸਈਦ ਦਾ ਘਰ ਹੈਦਰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਘਰ ਸਿਆਸੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਅਹਿਮ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਨਾਂ ਬਦਲਣ ਦਾ ਜੋ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ 1965 ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇਜ਼ੀ ਆ ਗਈ।
ਇਸੇ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਟੇਲ ਪਾਰਕ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਨਿਸ਼ਤਰ ਪਾਰਕ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Farzan Rasheed
ਇਕਬਾਲ ਏ ਰਹਿਮਾਨ ਮਾਂਡਵੀਆ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "1958 ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਅਬਦੁਰ ਰਬ ਨਿਸ਼ਤਰ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਨਮਾਜ਼ ਇਸੇ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਮੌਲਾਨਾ ਏਹਤਿਸ਼ਾਮ-ਉਲ-ਹੱਕ ਥਾਨਵੀ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸੀ।"
"ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1980 ਵਿੱਚ ਮੌਲਾਨਾ ਏਹਤਿਸ਼ਾਮ-ਉਲ-ਹੱਕ ਥਾਨਵੀ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਨਮਾਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੌਲਾਨਾ ਏਹਤਰਾਮ-ਉਲ-ਹੱਕ ਥਾਈ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸੀ।"
"ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਹਨੀਫ਼ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ ਵੀ ਇਸੇ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।"
ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਨਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੜਕਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਨ।
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਬਦਲੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਮੁਸਲਿਮ ਨਾਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
ਨਿਊਨਹੈਮ ਰੋਡ ਦਾ ਨਾਂ ਫ਼ਖ਼ਰ ਮਾਤਰੀ ਰੋਡ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫ਼ਖ਼ਰ ਮਾਤਰੀ ਕਰਾਚੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਉਰਦੂ ਅਖ਼ਬਾਰ 'ਹੁਰੀਅਤ' ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਅਖ਼ਬਾਰ 'ਮਿੱਲਤ' ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ।
ਹਰਚੰਦ ਰਾਏ ਵਿਸ਼ਨ ਦਾਸ ਰੋਡ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਸਿੱਦੀਕ ਵਹਾਬ ਰੋਡ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾਰਾਮ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾਸ ਰੋਡ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਲਤਾਫ਼ ਹੁਸੈਨ ਹਾਲੀ ਰੋਡ ਬਣੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦੁਲ ਲਤੀਫ਼ ਭਿਟਾਈ ਰੋਡ ਹੈ।
ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਰਾਚੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਤਨ ਤਲਾਬ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਤਨ ਤਲਾਓ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਕਦੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਮਰਾਠਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਆਗੂ ਰਤਨ ਜੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਹ ਥਾਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ।
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਤਲਾਬ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।

ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Farzan Rasheed
ਬਬੀਤਾ, ਸਾਧਨਾ, ਮੈਕ ਮੋਹਨ ਅਤੇ ਰਮੇਸ਼ ਸਿੱਪੀ ਦੀ ਜਨਮਭੂਮੀ
ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਅਤੀਤ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਸਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਹ ਵਲੀਉੱਲਾਹ ਜੁਨੈਦੀ ਮੁਤਾਬਕ, ਕਪੂਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨੂੰਹ ਅਤੇ ਕਰੀਨਾ ਤੇ ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਕਪੂਰ ਦੇ ਮਾਂ ਬਬੀਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਅਪ੍ਰੈਲ 1947 ਨੂੰ ਰਤਨ ਤਲਾਓ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਬਬੀਤਾ ਸ਼ਿਵਦਾਸਾਨੀ ਸੀ।
ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। 14 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਮੁੰਬਈ ਚਲੇ ਗਏ।
ਸ਼ਾਹ ਵਲੀਉੱਲਾਹ ਜੁਨੈਦੀ ਮੁਤਾਬਕ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਰਮੇਸ਼ ਸਿੱਪੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਸਦਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਫ਼ਿਲਮ 'ਸ਼ੋਲੇ' ਦੇ ਸਾਂਭਾ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਏ ਮੈਕ ਮੋਹਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਤੀ ਮਾਰਕੀਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੁਬਲੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਸਿਨੇਮਾ ਸੀ।
ਇਕਬਾਲ ਮਾਂਡਵੀਆ ਮੁਤਾਬਕ, "ਰਾਮ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਤੁਲਸੀ ਦਾਸ ਸਟ੍ਰੀਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੌਜੂਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਜਨਮ ਸਤੰਬਰ 1941 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੰਧੀ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।"
"ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸਾਧਨਾ ਸ਼ਿਵਦਾਸਾਨੀ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਕਰਾਚੀ ਛੱਡ ਕੇ ਭਾਰਤ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।"

ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Sanjit Pariyar/NurPhoto via Getty Images
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਂ ਵੀ ਸੜਕਾਂ ਤੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋਏ
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਰਫ਼ ਹਿੰਦੂ ਨਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲੇ ਗਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਂ ਵੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵੀ ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਸਿੰਧ ਦੇ ਇੱਕ ਗਵਰਨਰ ਜੋਨਾਥਨ ਡੰਕਨ ਇਨਵਰੈਰਿਟੀ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਨਵਰੈਰਿਟੀ ਰੋਡ ਸੀ। ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਸ ਸੜਕ 'ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਂ ਵਾਲਾ ਬੋਰਡ ਦੇਖਿਆ ਹੈ।
ਕਰਾਚੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਲੱਬ ਵੀ ਇਸੇ ਸੜਕ 'ਤੇ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਗੋਏਥੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸੜਕ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਵਰ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫ਼ੌਜੀ ਸਨਮਾਨ ਨਿਸ਼ਾਨ-ਏ-ਹੈਦਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸਨ।
ਲਾਰੈਂਸ ਰੋਡ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਓਲਡ ਸਿਟੀ ਏਰੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਸੜਕ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਸਰ ਜੌਨ ਲਾਰੈਂਸ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਨਿਸ਼ਤਰ ਰੋਡ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਕਈ ਬੈਂਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰਾਂ, ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲਾਂ ਵਾਲੀ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੀ ਮੈਕਲਿਓਡ ਰੋਡ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇਬਰਾਹਿਮ ਇਸਮਾਈਲ ਚੁੰਦਰੀਗਰ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਆਈਆਈ ਚੁੰਦਰੀਗਰ ਰੋਡ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਕੁਈਨਜ਼ ਰੋਡ ਹੁਣ ਮੌਲਵੀ ਤਮੀਜ਼ੁੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਰੋਡ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਮੌਲਵੀ ਤਮੀਜ਼ੁੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਸਪੀਕਰ ਸਨ।
ਸਮਰਸੈੱਟ ਸਟ੍ਰੀਟ ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਗ਼ਜ਼ਨਫ਼ਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਰੋਡ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸੋਲੋਮਨ ਡੇਵਿਡ ਰੋਡ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਸੁਲੇਮਾਨ ਦਾਊਦ ਰੋਡ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਸਿੰਧ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸੇਂਟ ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਚਰਚ 'ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕਲਾਰਕ ਸਟ੍ਰੀਟ ਦਾ ਨਾਂ ਹੁਣ ਸ਼ਾਹਰਾਹ-ਏ-ਇਰਾਕ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਐਲਫਿੰਸਟਨ ਸਟ੍ਰੀਟ ਹੁਣ ਜ਼ੇਬੁੰਨਿਸਾ ਸਟ੍ਰੀਟ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਕਰਾਚੀ 'ਤੇ ਜੇਮਸ ਸਟ੍ਰੈਚਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਨ
ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਜਿਸ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਰਾਚੀ ਆਰਟਸ ਕੌਂਸਲ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਚੌਕ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚੌਕ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਕਦੇ ਸਟ੍ਰੈਚਨ ਰੋਡ ਕਹਾਉਂਦੀ ਸੀ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਮੌਲਾਨਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਵਫ਼ਾਈ ਰੋਡ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਖੋਜਕਰਤਾ ਉਸਮਾਨ ਦਮੋਹਵੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਕਰਾਚੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਕੇ ਆਈਨੇ ਮੇਂ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, "ਕਰਾਚੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਜੇਮਸ ਸਟ੍ਰੈਚਨ ਦੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸਨ ਅਤੇ 1873 ਵਿੱਚ ਕਰਾਚੀ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਸਕੱਤਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।"
"ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ, ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ, ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।"
"ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਟਰਾਮ ਕੰਪਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਟਰਾਮ ਸੇਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਰਾਚੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੌਜੂਦ ਕੇਮਾਰੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ।"
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਮੌਲਾਨਾ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਵਫ਼ਾਈ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ।
ਉਹ 'ਅਲ ਵਹੀਦ' ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ।
ਇੰਗਲ ਰੋਡ ਹੁਣ ਐੱਮਆਰ ਕਯਾਨੀ ਰੋਡ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਐੱਮਆਰ ਕਯਾਨੀ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਮੁੱਖ ਜੱਜ ਸਨ।
ਸਰ ਚਾਰਲਸ ਨੇਪੀਅਰ ਦੇ ਨਾਂ ਵਾਲੀ ਨੇਪੀਅਰ ਰੋਡ ਹੁਣ ਸ਼ਾਹਰਾਹ ਅਲਤਾਫ਼ ਹੁਸੈਨ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਰੋਡ ਹੁਣ ਅਬਦੁੱਲਾ ਹਾਰੂਨ ਰੋਡ ਹੈ।
ਹੈਵਲੌਕ ਰੋਡ ਨੂੰ ਹੁਣ ਐਵਾਨ-ਏ-ਸਦਰ ਰੋਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰਾਚੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਯਾਦਗਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਮੋਸੇਸ ਸੋਮੇਕ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਬਣੀ ਮੋਸੇਸ ਸਟ੍ਰੀਟ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਮੂਸਾ ਜੀ ਸਟ੍ਰੀਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਕਰਾਚੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਸੜਕ ਨੂੰ ਕੇਮਾਰੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੱਕ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਬੰਦਰ ਰੋਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਐੱਮਏ ਜਿਨਾਹ ਰੋਡ ਹੈ। ਪਰ ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ।
ਜੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਉਹੀ ਬੰਦਰ ਰੋਡ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ ਅਹਿਮਦ ਰੁਸ਼ਦੀ ਦੇ ਗੀਤ ਕਾਰਨ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ:
"ਬੰਦਰ ਰੋਡ ਸੇ ਕੇਮਾਰੀ, ਚਲੀ ਰੇ ਮੇਰੀ ਘੋੜਾ ਗਾੜੀ, ਬਾਬੂ ਹੋ ਜਾਨਾ ਫੁੱਟਪਾਥ ਪਰ।"
ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ































