जागतिक पर्यावरण दिन : जगबुडी झालीच, तर 'सीड बँक' वाचवेल जीवसृष्टी

जागतिक तापमानवाढीमुळे पृथ्वीवर सजीवांच्या अनेक प्रजाती संकटात सापडल्या आहेत. असंच सुरू राहिलं, तर जीवसृष्टी नामशेष होईल, अशी भीतीही बोलून दाखवली जाते.

पण ही भीती खरी ठरली तर? जगातल्या महत्त्वाच्या वनस्पती, विशेषतः अन्न देणारी पिकं नष्ट झाली तर? अशा परिस्थितीत बियाणं उपलब्ध करून देईल ग्लोबल सीड व्हॉल्ट.

हा व्हॉल्ट म्हणजे एक प्रकारचा डीप फ्रीझरच आहे म्हणा ना. नॉर्वेच्या स्वालबार्ड द्वीपसमुहातील एका बेटावरच्या डोंगरातलं भुयार आहे. तिथे जगातली सगळ्यात मोठी बियाण्याची बँक तयार करण्यात आली आहे.

2008 सालापासून आतापर्यंत या व्हॉल्टमध्ये पिकं आणि जंगलातील वनस्पती मिळून दहा लाखांहून अधिक प्रजातींच्या बियांचे नमुने साठवून ठेवण्यात आले आहेत.

नैसर्गिक आपत्ती, पर्यावरणीय संकट किंवा इतर कुठल्या कारणानं एखाद्या प्रदेशातील वनस्पती नष्ट झाल्या, तर या व्हॉल्टमध्ये साठवून ठेवलेल्या बियाण्याचा वापर करून ती प्रजाती नष्ट होण्यापासून वाचवली जाईल.

म्हणूनच कुणी याला डूम्स-डे व्हॉल्ट म्हणजे प्रलयाच्या वेळी उघडला जाणारा व्हॉल्टही म्हणतात.

कशी आहे ग्लोबल सीड व्हॉल्टची रचना?

जगभरातलं बियाणं जिथे ठेवायचं ती जागाही जगातली सर्वात सुरक्षित जागा असायला हवी. त्यासाठीच 2004 साली सालबर्डची निवड करण्यात आली होती.

सालबर्ड उत्तर ध्रुवापासून फक्त 1300 किलोमीटरवर असल्यानं वर्षातले चार महिने हा भाग अंधारात असतो. आर्क्टिक प्रदेशातला हा भाग अत्यंत दुर्गम आहे म्हणजे इथे युद्धासारख्या मानवी हस्तक्षेपाची शक्यता तुलनेनं कमी आहे.

ज्या बेटावर हा व्हॉल्ट आहे, त्या बेटाची उंची समुद्रसपाटीपासून 130 मीटर एवढी आहे, म्हणजे भविष्यात जगातल्या हिमनद्या वितळल्या आणि पाण्याची पातळी वाढली, तरी ही जागा बुडणार नाही.

डोंगराच्या आत 120 मीटर म्हणजे 393.7 फूटांवर खडक पोखरून या व्हॉल्टची निर्मिती करण्यात आलेली आहे.

इथे पर्माफ्रॉस्ट आहे, म्हणजे इथली जमिनही गोठलेली आहे आणि ती शतकानुशतक वितळत नाहीये. त्यामुळे काही कारणानं विद्युतपुरवठा थांबला, तरी या प्रदेशातल्या थंड तापमानात बिया टिकून राहतील.

या व्हॉल्टमध्ये अत्याधुनिक सुरक्षा उपकरणं आहेत आणि तापमान नियंत्रित राखणारी व्यवस्थाही आहे. इथलं सरासरी तापमान शून्य ते -3.5 डिग्री सेल्सियस असून ज्या खोल्यांत बियाणं साठवलं आहे, तिथे तापमान -18 डिग्री एवढं कमी आहे. म्हणजे आपल्या घरातल्या रेफ्रिजरेटरमधल्या डीप फ्रीझर एवढं.

2016 साली बीबीसीचे सायन्स एडिटर डेव्हिड शुकमन यांना हा व्हॉल्ट पाहण्याची संधी मिळाली होती.

त्यांनी हा व्हॉल्ट कसा आहे, याचं वर्णन केलं आहे.

"या व्हॉल्टचा सर्वात बाहेरचा दरवाजा मजबूत लोखंडाचा आहे. मुख्य दरवाजातून एक बोगदा आत भुयारात घेऊन जातो. आतमधल्या दोन खोल्यांमध्ये जगभरातले बियाणांचे नमुने साठवून ठेवले आहेत.

"बियाणं साठवताना ते अल्युमिनियमचं तिहेरी आवरण असलेल्या पाकिटांमध्ये ठेवलं जातं. अशी छोटी पाकिटं प्लॅस्टिकच्या कंटेनर्समध्ये भरून मांडण्यांमध्ये रांगेनं ठेवण्यात आली आहेत." एका पाकिटात साधारण पाचशे बिया असतात.

2016 मध्येच वाढत्या तापमानानं वितळेलं बर्फ आणि पाऊस यांमुळे पाणी या व्हॉल्टच्या आत शिरलं होतं, पण काही मीटरपर्यंतच ते जाऊ शकलं. त्यानंतर हा व्हॉल्ट वॉटरप्रूफ करण्यात आला होता.

व्हॉल्टमध्ये किती बिया साठवल्या आहेत?

नॉर्वे सरकार, ग्लोबल क्रॉप डायव्हर्सिटी ट्रस्ट (GCDT) आणि नॉर्डिक जेनेटिक रिसोर्स सेंटर एकत्रितपणे या व्हॉल्टची व्यवस्था सांभाळतात. त्यात GCDT म्हणजे क्रॉप ट्रस्चची भूमिका महत्त्वाची आहे. जगभरात बियाणं जमा करून ते सीड व्हॉल्टपर्यंत पोहोचवण्याचं काम ही संस्था करते.

डेव्हिड शुकमन सांगतात, "या व्हॉल्टमधल्या कंटेनर्सवर आफ्रिका, आशिया आणि अमेरिकेतील वेगवेगळ्या देशांची नावं त्यावर दिसतात. आश्चर्य म्हणजे इथे उत्तर कोरियातले बॉक्सेसही आहेत."

भारतातील बियाणांचे नमुनेही या व्हॉल्टमध्ये ठेवण्यात आले आहेत. वर्षातून ठराविक वेळाच हा व्हॉल्ट उघडला जातो आणि त्यात नवं बियाणं 'डिपॉझिट' केलं जातं. बँकेत आपण आपल्या खात्यात पैसे ठेवतो, तसंच.

2020 पर्यंत या व्हॉल्टमध्ये 5000 हून अधिक प्रजातींच्या 10,74,000 प्रकारांचं बियाणं साठवून ठेवण्यात आलं आहे. या व्हॉल्टची क्षमता साधारण 45 लाख नमुने साठवण्याची आहे.

जैवविविधता आणि प्रजातीच्या संरक्षणाची जबाबदारी

पृथ्वीवरची पिकांमधली जैवविविधता कायम राखण्यासाठी असे व्हॉल्ट मदत करतील असं काही संशोधकांना वाटतं. पण ही जैवविविधता का महत्त्वाची आहे?

तर जैवविविधतेमुळेच पृथ्वीवर जगण्यासारखी परिस्थिती टिकून आहे. एखाद्या परिसंस्थेतला (Ecosystem) एखादा घटक नष्ट झाला, तर तिथला सगळा समतोल बिघडतो.

माणसाच्या अन्नसुरक्षेसाठीही जैवविधता जपणं. विशेषतः पिकांमधली जनुकीय विविधता टिकवणं गरजेचं आहे. जनुकीय विविधतेमुळे प्रजाती पर्यावरणातील बदलांशी जुळवून घेतात आणि टिकून राहू शकतात.

पण हवामानबदल आणि त्यातून निर्माण झालेल्या पर्यावरणीय संकटांमुळे ही जैवविविधता नष्ट होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. एखादं पिक अचानक नष्ट होऊ नये, यासाठी ही सीड व्हॉल्टची कल्पना पुढे आली आहे.

भारताचा सीड व्हॉल्ट

तसं जगभरात इतर अनेक बियाणं बँका आहेत, ज्या स्थानिक पातळीवर बियांचं जतन आणि संवर्धन करतात. सरकार तसंच वेगवेगळ्या संस्थांमार्फत त्या चालवल्या जातात.

पण समजा काही कारणानं एखाद्या देशातली सीड बँक नष्ट झाली तर? अशा वेळेस ग्लोबल सीड व्हॉल्टमधून बियाणं बाहेर काढता येईल.

घरातले पैसे संपले, की आपण बाहेर बँकेत साठवलेले पैसे काढून वापरतो, तसंच आहे हे.

भारतातही अशा सीड बँक आहेत. बीबीसीच्या 100 Women मध्ये समावेश झालेल्या राहीबाई पोपेरे यांची देशी वाणांची बँक त्यापैकीच एक आहे.

इतकंच नाही तर भारतानं स्वतःचा सीड व्हॉल्टही तयार केला आहे. लडाखच्या चांगला मध्ये हा व्हॉल्ट आहे.

सीड व्हॉल्टनं सीरियातील पिकं कशी वाचवली?

2008 साली ग्लोबल सीड व्हॉल्ट या प्रकल्पाची सुरुवात झाली, तेव्हा साधारण पन्नास-शंभर वर्षांनी त्यातलं बियाणं बाहेर काढावं लागेल असं अनेकांना वाटत होतं. प्रत्यक्षात सातच वर्षांनी ती वेळ आली.

सीरियातल्या गृहयुद्धामुळे अलेप्पो शहरातली बियाणांची बँक नष्ट झाली. युद्धामुळे शेतीवर आधीच परिणाम झाला होता. त्यामुळे गहू आणि चण्याच्या काही प्राचीन प्रजातींचं बियाणं आणि या प्रजातीही नष्ट होईल की काय, अशी परिस्थिती तयार झाली.

पण अलेप्पोमधून 350 कंटेनर्स नॉर्वेमधल्या ग्लोबल सीड व्हॉल्टमध्ये ठेवण्यात आले होते. त्यातलं बियाणं 2015 आणि 2017 साली बाहेर काढण्यात आलं. लेबनान आणि मोरोक्कोमध्ये त्याची लागवड करण्यात आली. काही वर्षांतच बियाणांचे नमुने पुन्हा या व्हॉल्टमध्ये जमा करण्यात आले. अशा व्यवस्थेचं महत्त्व त्यावेळी अधोरेखित झालं होतं.

आता तर काही संशोधक चंद्रावर अशा व्हॉल्टच्या निर्मितीचा प्रस्ताव मांडत आहेत.

पण असा व्हॉल्ट बांधण्याची किंवा नॉर्वेमधला सीड व्हॉल्ट पुन्हा पुन्हा उघडण्याची गरजच पडणार नाही, यासाठीही प्रयत्न व्हायला हवेत असंही काही पर्यावरणतज्ज्ञांना वाटतं. त्यासाठी पर्यावरणाच्या जतन आणि संवर्धनाकडे लक्ष द्यायला हवं.

हे वाचलंत का?

(बीबीसी न्यूज मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी आम्हाला YouTube, Facebook, Instagram आणि Twitter वर नक्की फॉलो करा.

बीबीसी न्यूज मराठीच्या सगळ्या बातम्या तुम्ही Jio TV app वर पाहू शकता.

'सोपी गोष्ट' आणि '3 गोष्टी' हे मराठीतले बातम्यांचे पहिले पॉडकास्ट्स तुम्ही Gaana, Spotify, JioSaavn आणि Apple Podcasts इथे ऐकू शकता.)