मासिक पाळी चक्राच्या या अवस्थेत काही महिलांना त्या कुरूप असल्याची भावना का येते?

"मलाच फक्त असं वाटतंय का, की मीच जगातील सर्वात कुरूप व्यक्ती आहे?" तिशीतील एक महिला टिकटॉकवरील व्हीडिओमध्ये कॅमेऱ्यासमोर असा प्रश्न विचारते. या व्हीडिओवर तिने असं कॅप्शन दिलं आहे की," POV: मुली ल्युटिअल फेजमध्ये असताना."

या व्हीडिओला 24 लाखांहून अधिक व्ह्यूज मिळाले असून, त्यावर शेकडो लोकांनी कमेंट्स लिहिल्या आहेत.

"हे अगदी माझ्यासारखंच आहे," असं एका महिलेने त्यावर लिहिलं. तर दुसरी म्हणते, "हे इतकं खरं आहे की, मला त्याचा रागच येतोय."

अशा प्रकारचे हजारो व्हीडिओ सोशल मीडियावर पाहायला मिळतात. त्यामध्ये महिला 'ल्युटिअल अग्लीज'बद्दल बोलताना दिसतात. मासिक पाळीच्या चक्रातील ल्युटिअलफेजमध्ये काही महिलांच्या दिसण्यात, वागण्यात म्हणजेच मूडमध्ये होणाऱ्या बदलांना त्या 'ल्युटिअल अग्लीज' असं म्हणतात.

हा टप्पा मासिक पाळीच्या चक्राच्या (menstrual cycle) उत्तरार्धात येतो आणि पाळी सुरू होण्यापूर्वी (periods) संपतो. या काळात महिलांच्या शरीरातील इस्ट्रोजेन संप्रेरकांची (हार्मोन) पातळी मोठ्या प्रमाणात कमी होते. त्यामुळे 'ल्युटिअलअग्लीज' ही खरंच घडणारी एखादी गोष्ट आहे का, असा प्रश्न अनेकांना पडतो.

जनरल प्रॅक्टिशनर आणि महिलांच्या हार्मोन्सविषयाच्या तज्ज्ञ असलेल्या डॉ. लुईस न्यूसन यांच्या मते, या काळात हार्मोन्सची पातळी बदलल्यामुळे अनेक महिलांच्या दिसण्यात, झोपेत आणि मूडमध्ये म्हणजेच मनस्थितीत बदल होऊ शकतो.

डॉ. न्यूसन सांगतात, "हार्मोन्सचा आपल्या त्वचेवर आणि कोलेजनवर परिणाम होतो. त्यामुळे अनेक महिलांची त्वचा कोरडी पडते, चेहऱ्याची चमक, तजेला कमी होते आणि काहींना मुरूम किंवा पिंपल्स येऊ शकतात. याशिवाय पोट फुगल्यासारखं वाटू शकतं आणि स्तनांच्या आकारातही बदल जाणवू शकतात."

'माझा मेंदू जणू संथ झाला आहे'

25 वर्षांची एलेना स्पॅव्हेन सांगते की, टिकटॉकवरील हे व्हीडिओ तिच्या अनुभवासारखेच आहेत. मासिक पाळीच्या चक्राच्या उत्तरार्धात तिला 'पोट खूप फुगल्यासारखं' वाटतं.

"माझ्या त्वचा निस्तेज व खडबडीत दिसते आणि एकूणच चेहरा थकलेला वाटतो. तसेच छाती जड वाटते आणि दुखायलाही लागते."

याचं कारण म्हणजे पाळी येण्याच्या काही दिवस आधी शरीरातील इस्ट्रोजेन हार्मोनची पातळी कमी होते, तर प्रोजेस्टेरॉनची पातळी वाढते. त्यामुळे त्वचेतील तेलाचं उत्पादन वाढतं, असं युनिव्हर्सिटी कॉलेज लंडनमधील प्रजनन आणि मोलेक्युलर जेनेटिक्स विभागाच्या सहयोगी प्राध्यापक डॉ. हेलन ओ'नील सांगतात.

या काळात हार्मोन्समध्ये होणाऱ्या बदलांमुळे शरीरात पाणी/द्रव जास्त प्रमाणात साठू शकतं. त्यामुळे चेहरा सुजल्यासारखा दिसू शकतो, पोट फुगल्यासारखं वाटू शकतं आणि स्तनांमध्ये सूज आणि वेदना जाणवू शकतात.

लंडनमधील हॉस्पिटॅलिटी क्षेत्रातील व्यावसायिक आणि अभिनेत्री असलेली 25 वर्षीय एलेना सांगते की, ल्युटिअल फेजमध्ये तिला खूप थकवा जाणवतो आणि काम करण्याची अजिबात इच्छा होत नाही म्हणजे तिला निरुत्साह जाणवतो.

"माझा मेंदू जणू संथ गतीने काम करतोय असं मला वाटतं. माझ्या हातून नेहमीपेक्षा जास्त चुका होतात आणि गोष्टीही पटकन विसरायला होतात. लोकांमध्ये मिसळावंसं वाटत नाही आणि खूप उदासही वाटतं."

डॉ. न्यूसन सांगतात की, आता महिलांनी मासिक पाळीच्या चक्राचा आपल्या शरीरावर आणि मनावर होणाऱ्या परिणामांबद्दल बोलायला सुरुवात केली आहे. परंतु या त्रासावर काय करावं, याची माहिती अजूनही अनेक महिलांना नाही.

त्या म्हणतात, "हा त्रास महिलांना खरोखरच सहन करावा लागतो. त्यामुळे त्यांच्या कामावर, दैनंदिन जीवनावर, लोकांबरोबर वावरण्यावर आणि एकूणच सामान्य आयुष्य जगण्यावर परिणाम होतो."

महिलांनी या समस्यांबद्दल सांगितलं तरी त्यांना मिळणारा प्रतिसाद अनेकदा निराशाजनक असतो, असंही त्या म्हणतात.

"एखाद्या पुरुषाला टेस्टोस्टेरॉन कमी झालं असेल तर तुम्ही त्याला 'आज जिममध्ये जाऊ नको, दिवसभर आराम कर' असं म्हणाल का? मग महिलांच्या बाबतीत असा सल्ला देणं कसं योग्य ठरेल? महिलांनी हा त्रास गप्प बसून सहन करावा, हे स्वीकारार्ह नाही."

डॉ. न्यूसन सांगतात की,ल्युटिअल फेजमध्ये नातेसंबंधांवरही परिणाम होऊ शकतो. मुक्त पत्रकार हेन्रियेटालाही हा अनुभव आला आहे.

30 वर्षांची हेन्रियेटा म्हणते, "माझा जोडीदार खूप समजूतदार आणि आनंदी स्वभावाचा आहे. तरीही मला त्याच्यावर विनाकारण चिडचिड होत असेल, तर त्यामागे बहुतेक वेळा मी कॉफी घेतलेली नसते, काही खाल्लेलं नसतं किंवा मी ल्युटिअल फेजमध्ये असते."

याचा परिणाम तिच्या मैत्रीच्या नात्यांवरही होतो. ती म्हणते, "मित्र-मैत्रिणींशी बोलताना कधी मी गरजेपेक्षा जास्त गोष्टी सांगून जाते आणि नंतर त्याचा पश्चात्ताप होतो. तर कधी त्यांच्यापासून स्वतःला दूर ठेवते आणि त्याचाही नंतर मला पश्चात्ताप होतो."

निराशा आणि अस्वस्थता

हेन्रियेटा सांगते की, ल्युटिअल फेजमध्ये तिला अनेकदा खूप 'निराशा आणि अस्वस्थ वाटतं'. आपण किती निरुपयोगी आहोत असं वाटू लागतं. तसेच भूतकाळातील लाजिरवाणे किंवा दुःखद प्रसंग पुन्हा पुन्हा आठवून तिचा मानसिक त्रास वाढतो.

ती सांगते, या काळात तिला धूसर दिसू लागतं, बोलताना अगदी साधे शब्दही आठवत नाहीत आणि एखाद्या कामावर लक्ष केंद्रित करणं कठीण जातं. त्यामुळे कामाच्या ठिकाणी अनेकदा तिला अवघडल्यासारखं वाटतं.

या विषयाबाबत लोकांमध्ये अधिक जागरूकता असावी, अशी तिची इच्छा आहे. ती म्हणते, "हार्मोन्समुळे महिलांच्या आरोग्यावर आणि मानसिक स्थितीवर कसा आणि का परिणाम होतो, याबाबत आजही मोठ्याप्रमाणावर गैरसमज आहेत."

मासिक पाळी सुरू झाली की तिला खूप दिलासा मिळाल्यासारखं वाटतं.

डॉ. न्यूसन सांगतात, ल्युटिअल फेजमधील हा त्रास महिलांनी केवळ मनावर घेतला किंवा दुर्लक्ष केलं म्हणून लगेच कमी होत नाही. अनेकदा महिलांना हा त्रास सामान्य आहे किंवा तुम्ही जास्त भावनिक होत आहात असं सांगितलं जातं, पण ते योग्य नाही.

दोन मुलांची आई आणि व्यावसायिक असलेल्या 36 वर्षीय शार्लोट डॉड्स सांगतात, अनेकजण या त्रासाकडे 'ही तर नेहमीची पीएमएसची समस्या आहे' असं म्हणून दुर्लक्ष करतात. पण तिला या काळात पोट फुगल्यासारखं वाटतं, चेहऱ्यावर मुरूम येतात आणि कामावर लक्ष केंद्रित करणं कठीण जातं.

या गोष्टींमुळे त्यांच्या आत्मविश्वासाला मोठा धक्का बसतो, विशेषतः ग्राहकांसोबत काम करताना. शार्लोट 'बेकिंग बॉसेस' नावाचा एक व्यावसायिक समुदाय चालवतात, जो लोकांना घरातून बेकिंगचा व्यवसाय उभा करण्यास मदत करतो.

त्या म्हणतात, "पण माझ्यासारखं जेव्हा तुम्ही स्वतःचा व्यवसाय करत असता, तेव्हा फक्त हार्मोन्समध्ये बदल होत आहेत म्हणून तुम्ही तुमचं काम किंवा वेळापत्रक थांबवून चालत नाही."

ल्युटिअल फेजमधील त्रासावर कशी मात करावी

एलेना सांगते की, सध्या महिलांच्या मासिक पाळीच्या चक्राबद्दल अधिक माहिती आणि चर्चा होण्याची गरज आहे. तिला स्वतःलाही ल्युटिअल फेजबद्दल वयाच्या 24व्या वर्षी सोशल मीडियातूनच माहिती मिळाली होती.

ओ'नील म्हणतात की, "महिलांना त्यांच्या शरीरात नेमके काय बदल होतात आणि शरीर कसं काम करतं, याबद्दल फारच कमी माहिती दिली जाते."

माहितीची इतकी कमतरता आहे की, अनेक महिला मदतीसाठी आता टिकटॉकसारख्या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मचा आधार घेत आहेत.

2.4 मिलियन व्ह्यूज (24 लाख) मिळालेल्या एका व्हीडिओमध्ये एक तरुणी विचारते, "मैत्रिणींनो, ल्युटिअल फेजमध्ये बरं वाटण्यासाठी तुम्ही काय करता? खरं सांगायचं तर आता मला हा त्रास सहनच होत नाहीये."

या व्हीडिओवर हजारो कमेंट्स आल्या आहेत. एका फॉलोअरने 'सैल कपडे घाला आणि आरशात पाहणं टाळा' असा सल्ला दिला, तर दुसऱ्याने 'चॉकलेट खा' असं सांगितलं.

आणखी एका महिलेनं लिहिलं की, ल्युटिअल फेजमध्ये तिला 'आपल्या पतीपासून दूर राहावंसं वाटतं'. तर दुसरी महिला सांगते की, ती टीव्ही पाहत आणि 'वाइनची बाटली घेऊन' या परिस्थितीचा सामना करते.

पण असा सल्ला कदाचित महिलांसाठी उपयुक्त ठरण्याऐवजी नुकसानकारक ठरू शकतो. मग ल्युटिअल फेजमधील त्रास कमी करण्यासाठी महिलांनी काय करावं?

- ओ'नील सांगतात, 'हा एक ठराविक काळासाठी येणारा आणि काही दिवसांनी संपणारा टप्पा आहे,' हे समजून घेणं खूप महत्त्वाचं आहे.

- त्या पुढे सांगतात, ल्युटिअल फेजमध्ये योग्य आहार घेणं खूप महत्त्वाचं आहे. तसेच पुरेसं पाणी प्यायल्याने शरीरातील सूज कमी होण्यास मदत होऊ शकते.

- या काळात खारट पदार्थ कमी खाणे, मद्यपान कमी करणे आणि नियमित हालचाल किंवा व्यायाम करत राहणे, यामुळेही त्रास कमी होण्यास मदत होऊ शकते.

- डॉ. न्यूसन सांगतात, प्रक्रिया केलेले पदार्थ आणि मद्यपान टाळल्याने शरीरातील सूज (इन्फ्लेमेशन) वाढण्याचा धोका कमी होतो, असं डॉ. न्यूसन सांगतात.

- डॉ. न्यूसन सांगतात, ल्युटिअल फेजमध्ये खूप जास्त त्रास होत असेल तर आरोग्य तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा. तसेच महिलांनी आपल्या समस्यांबद्दल स्वतःहून आवाज उठवावा, असं आवाहनही त्या करतात.

त्या म्हणतात, "पहिल्या, दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या भेटीतही तुम्हाला योग्य मदत किंवा समाधान मिळत नसेल, तर दुसऱ्या डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. कारण ही लक्षणं सहसा आपोआप दूर किंवा बरी होत नाहीत."

बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन.