इंटरमिटंट फास्टिंग खरंच फायदेशीर आहे का? संशोधनातून समोर आले नवे प्रश्न

जीवनशैलीतील कोणत्याही बदलांप्रमाणेच, इंटरमिटंट फास्टिंग (अधूनमधून किंवा ठराविक काळासाठी उपवास करणे) खरोखर किती फायदेशीर आहे, हे सिद्ध करणं अत्यंत कठीण आहे. परंतु, नवीन तंत्रज्ञानामुळे भविष्यात नक्की काय फायदेशीर ठरतं आणि काय नाही, हे अधिक चांगल्या पद्धतीने समजून घेता येईल.

दर काही महिन्यांनी इंटरमिटंट फास्टिंगच्या फायद्यांवर नव्याने चर्चा सुरू होत असते.

ही लोकप्रिय आहारपद्धती वेगवेगळ्या प्रकारे पाळली जाते. काही जण आठवड्यातील ठराविक दिवशी उपवास करतात, तर काही जण दिवसातील ठराविक वेळेतच जेवण करतात. साधारणपणे कॅलरी कमी करण्यापेक्षा इंटरमिटंट फास्टिंगमुळे वजन कमी करणं सोपं होतं, अशी याची ख्याती आहे.

परंतु, त्याचे फायदे केवळ वजन कमी करण्यापुरते मर्यादित नसून अधिक व्यापक असल्याचा दावा केला जातो. कॅन्सरचा धोका कमी होणे आणि मेंदूची कार्यक्षमता कमी होण्याचा धोका घटणे, असेही काही संभाव्य फायदे सांगितले जातात. त्यामुळेच ही पद्धत इतकी लोकप्रिय झाली आहे, यात काहीच नवल नाही.

परंतु, अलीकडच्या काही संशोधनांमुळे इंटरमिटंट फास्टिंगच्या फायद्यांबाबत प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. काही अभ्यासांमध्ये ही पद्धत इतर डाएटपेक्षा अधिक प्रभावी असल्याचं दिसून आलं, तर काही अभ्यासांमध्ये ती कमी प्रभावी ठरली. एका अभ्यासात तर इंटरमिटंट फास्टिंगमुळे हृदयविकाराचा धोका वाढू शकतो, असंही म्हटलं गेलं आहे.

शिकागोमधील इलिनॉय विद्यापीठाच्या पोषणतज्ज्ञ प्राध्यापिका क्रिस्टा वराडी यांच्या मते, "सोशल मीडियावरील 'इन्फ्लुएन्सर्स'ची गोष्ट तर सोडाच, पण खुद्द शास्त्रज्ञांमध्येही सर्व मुद्द्यांवर एकमत नाही. "ही काही जादू नाही."

मग प्रश्न असा आहे की, इंटरमिटंट फास्टिंगचे फायदे जास्तच सांगितले गेले आहेत का? की ही खरंच अशी आहारपद्धती आहे, जी आपलं आयुष्य जास्त निरोगी आणि कदाचित वाढवू शकते? आणि महत्त्वाचं म्हणजे वेगवेगळ्या संशोधनांचे निष्कर्ष इतके वेगळे का आहेत?

अनेक संशोधकांच्या मते, यामागील सर्वात मोठं आणि अवघड कारण म्हणजे लोक प्रत्यक्षात काय आणि किती खातात, याची अचूक माहिती मिळतच नाही. पोषणतज्ज्ञ क्रिस्टा वराडी म्हणतात, "लोक नेमकं काय खातात, हेच आपल्याला माहीत नसतं."

ही समस्या केवळ इंटरमिटंट फास्टिंगपुरती मर्यादित नसून, इतर अनेक आहारपद्धतींच्या संशोधनामध्येही दिसून आली आहे.

प्राचीन काळातील खाण्याच्या सवयी

इंटरमिटंट फास्टिंगची ही संकल्पना आपल्या पूर्वजांच्या आहाराच्या म्हणजेच खाण्याच्या पद्धतीवर आधारित आहे. बाल्टिमोरमधील जॉन्स हॉपकिन्स विद्यापीठात या क्षेत्रातील पायाभूत संशोधन करणारे न्यूरोसायंटिस्ट मार्क मॅटसन म्हणतात, "आपल्या पूर्वजांच्या काळात दिवसातून 3 वेळा जेवण आणि दोन वेळा खाण्याची पद्धत नव्हती."

उपवासामुळे शरीराच्या ऊर्जा वापरण्याच्या पद्धतीत बदल होतो. सुरुवातीला शरीर साखर जाळून ऊर्जा मिळवते. या प्रक्रियेला ग्लायकोलिसिस म्हणतात. त्यानंतर शरीर रक्तातील चरबी जाळून ऊर्जा मिळवू लागते.

या बदलामुळे पेशींच्या काम करण्याच्या पद्धतीतही बदल होतो. निरोगी पेशी जुन्या आणि खराब झालेल्या प्रथिनांचा पुनर्वापर करू लागतात. या प्रक्रियेला ऑटोफॅजी म्हणतात. यामुळे पेशींना पुन्हा ताजंतवानं होण्यास मदत होते.

सैद्धांतिकदृष्ट्या, शरीरातील या बदलांमुळे इंटरमिटंट फास्टिंगचे सांगितले जाणारे आरोग्यविषयक फायदे मिळू शकतात. न्यू इंग्लंड जर्नल ऑफ मेडिसिनमध्ये प्रकाशित एका महत्त्वाच्या लेखात मार्क मॅटसन यांनी या चयापचय बदलाचा संबंध आयुर्मान वाढणे आणि मधुमेह व कॅन्सरसारख्या आजारांचा धोका कमी होणे यांच्याशी जोडला आहे.

पण इथे केवळ एकच अडचण आहे. या दाव्यांना सर्वात ठोस पुरावे उंदीर, माश्या आणि कृमींवर केलेल्या संशोधनातून समोर आले आहेत. या प्राण्यांमध्ये इंटरमिटंट फास्टिंग खूप प्रभावी ठरल्याचं दिसून आलं.

उदाहरणार्थ, काही उंदरांना इतर उंदरांइतक्याच कॅलरी दिल्या जात असत. परंतु, त्यांना ठराविक वेळेतच खाण्याची परवानगी होती. त्यामुळे ते म्हातारपणापर्यंत सडपातळ आणि निरोगी राहिले. तर इतर उंदीर लठ्ठ झाले आणि त्यांना आजारही जडले.

दुर्दैवाने, मानवांवर केलेल्या संशोधनातून तितके ठोस आणि स्पष्ट पुरावे मिळू शकलेले नाहीत.

उंदीर आणि माणसांमधील फरक

लठ्ठपणावर होणारा परिणामांचा विचार करूया. इंटरमिटंट फास्टिंगच्या प्रकारानुसार, माणसांमध्ये साधारण 5 टक्क्यांपर्यंत वजन कमी होऊ शकतं, असं वराडी सांगतात.

त्यांच्या मते, हा परिणाम इतर आहारपद्धतींइतकाच प्रभावी आहे. परंतु, उंदरांमध्ये दिसलेले इतके मोठे आणि ठळक फायदे माणसांवरील संशोधनात अद्याप दिसलेले नाहीत. सोशल मीडियावरील अनुभवांमध्ये सांगितल्या जाणाऱ्या प्रभावी परिणामांना संशोधनातून अजूनही तितकासा ठोस आधार मिळालेला नाही.

इंटरमिटंट फास्टिंगमुळे थोडंसं वजन कमी झालं तरी शरीराच्या आरोग्यावर म्हणजेच शरीराच्या चयापचयावर काही चांगले परिणाम होऊ शकतात. क्रिस्टा वराडी यांच्या मते, "कोलेस्टेरॉल आणि रक्तदाबासारखे आरोग्याचे काही धोक्याचे घटक कमी होऊ शकतात." पॉलीसिस्टिक ओव्हरी सिंड्रोमची लक्षणं कमी होण्यासही मदत होऊ शकते.

त्या म्हणतात, एखाद्या व्यक्तीची सुरुवातीला तब्येत जितकी खराब असेल, तितके जास्त आरोग्यविषयक फायदे तिला मिळू शकतात. परंतु, उंदरांमध्ये दिसणारे हे फायदे माणसांमध्ये तितके ठळकपणे दिसून येत नाहीत.

त्याचबरोबर एक दिवसाआड खाण्यासारख्या कठोर पद्धतींमुळे शरीरातील स्नायू आणि इतर आवश्यक घटक कमी होऊ शकतात. त्यामुळे काही वेळा त्याचा आरोग्यावर उलट परिणामही होऊ शकतो.

मेंदूची कार्यक्षमता सुधारण्याच्या दाव्यांबाबतही अशीच परिस्थिती आहे. उंदरांवरील आणि माणसांवरील संशोधनाच्या निष्कर्षांमध्ये मोठा फरक दिसून येतो.

कॅन्सरबाबतच्या संशोधनाचे निष्कर्षही एकसारखे नाहीत म्हणजेच संमिश्र आहेत. प्राण्यांवरील काही प्रयोगांमध्ये इंटरमिटंट फास्टिंगमुळे कॅन्सर टाळण्यास मदत होऊ शकते आणि केमोथेरपीचे दुष्परिणाम सहन करण्याची क्षमता वाढू शकते, असं दिसून आलं.

परंतु, उंदरांमध्ये ज्या पद्धतीने हे परिणाम दिसून आले, तेच परिणाम माणसांमध्ये मात्र दिसून आले नाहीत. (संशोधकांनी दीर्घकाळ उपवास केल्यावर शरीरात होणाऱ्या बदलांसारखे परिणाम निर्माण करणारा एक विशेष आहार तयार केला होता. सिद्धांतानुसार, यामुळे निरोगी पेशी अधिक मजबूत, लवचिक होतील आणि कॅन्सरच्या पेशी कमकुवत होतील, अशी अपेक्षा होती. परंतु, अभ्यासात सहभागी लोकांच्या शरीरात अपेक्षित चयापचयातील बदल झालेच नाहीत.)

असे असले तरी, 5:2 डाएटमुळे मेटास्टॅटिक (शरीराच्या इतर भागात पसरलेल्या) स्तनाचा (ब्रेस्ट) कॅन्सर असलेल्या महिलांना केमोथेरपीदरम्यान काही फायदा होऊ शकतो. त्यांच्या जीवनमानात सुधारणा होऊ शकते आणि आजाराचा प्रसार किंवा वाढ काही प्रमाणात मंदावू शकतो.

वेगवेगळ्या आणि काही वेळा परस्परविरोधी निष्कर्षांमधून एक गोष्ट स्पष्ट दिसून येते. इंटरमिटंट फास्टिंगचे फायदे प्राण्यांच्या तुलनेत माणसांमध्ये तितके ठळक दिसत नाहीत. पण असं का?

यासाठी माणूस आणि प्राण्यांच्या शरीररचनेतील म्हणजे जैविक फरकही एक कारण आहे. उदाहरणार्थ, उंदरांच्या शरीरातील चयापचय मानवांपेक्षा वेगाने होतो. हार्वर्ड स्कूल ऑफ पब्लिक हेल्थच्या पोषणशास्त्राच्या प्राध्यापिका कोर्टनी पीटरसन म्हणतात, "उंदरासाठी 16 तासांचा उपवास हा माणसासाठी अनेक दिवस उपाशी राहण्याइतका असू शकतो. कारण उंदरांचा चयापचयाचा दर खूप जास्त असतो."

तसंच, या प्रयोगांमध्ये वापरलेले उंदीर सहसा एकसारख्या जनुकीय रचनेचे असतात, असं वराडी सांगतात. परंतु, माणसांमध्ये प्रत्येकाची शरीररचना आणि जनुकीय रचना एकसारखी नसते. प्रत्येक व्यक्ती वेगळा असतो.

त्यामुळे, उंदरांवरील संशोधन माणसांच्या बाबतीत तितकंसे लागू होत नाही. "ते खूपच चुकीचं मॉडेल आहे," असं त्या म्हणतात.

कदाचित यामागची सर्वात मोठी अडचण शरीरातील फरक नसून माहितीची आहे. पीटरसन म्हणतात, "लोक प्रत्यक्षात काय खातात, हे जाणून घेणं खूप कठीण आहे."

चुकीच्या आठवणी

प्राण्यांमध्ये आहार आणि त्याच्या परिणामांमधला संबंध इतका स्पष्ट दिसण्याचं आणखी एक कारण म्हणजे ते नेमकं काय खातात, याची पूर्ण माहिती असते. प्रयोगशाळेतील उंदीर आणि इतर प्राण्यांना संशोधकांनी दिलेलाच आहार खावा लागतो.

ते काय, किती आणि केव्हा खातात, हे संशोधकांच्या नियंत्रणात असतं. त्यामुळे आहाराचा शरीरावर किंवा आरोग्यावर होणारा परिणाम थेट समजून घेणं सोपं जातं.

पण, माणसांवर होणाऱ्या बहुतांश संशोधनांमध्ये ते नेमकं काय खातात, यावर संशोधकांचं नेमकं नियंत्रण नसतं. संशोधक त्यांना ठराविक आहाराचे पालन करण्यास सांगतात आणि त्यांनी काय खाल्लं याची नोंद ठेवण्यासाठी डायरीही देतात.

पण त्यानंतर ते जेव्हा आपापल्या आयुष्यात परततात आणि स्वतःच्या आवडीनुसार खातात. यावर क्रिस्टा वराडी म्हणतात, "पोषणविषयक संशोधनात लोक प्रत्यक्षात काय खातात, हे मोजण्याची आपल्याकडे ठोस अशी पद्धत नाही. त्यामुळे ते प्रामाणिकपणे माहिती देतील, यावरच आपल्याला अवलंबून राहावं लागतं."

परंतु, प्रामाणिक लोकांचीही स्मरणशक्ती नेहमी अचूक असेलच असं नाही. ते कधीकधी एखाद्या जेवणाची नोंद फूड डायरीमध्ये करायला विसरू शकतात. किंवा उपवासाच्या काळात काही खाल्लं असेल, तर नियम पाळला नाही याची लाज वाटून ते त्याची नोंद टाळूही शकतात.

वराडी यांच्या अंदाजानुसार, त्यांच्या संशोधनातील सहभागींपैकी केवळ 50 टक्के लोकच खाण्याच्या नोंदी परत देतात. तर काही जण दिलेल्या नोंदींमध्येही पूर्णपणे खरी माहिती देत नाहीत.

वराडी सांगतात की, पोषणशास्त्राच्या प्राध्यापिका म्हणून कारकिर्दीच्या सुरुवातीला त्यांना याचा एक अनुभव आला होता. एकदा त्यांच्या संशोधनातील सहभागी लोक आहाराच्या नोंदी (फुड रेकॉर्डस) जमा करण्यासाठी बसले होते. त्यावेळी त्यांनी एका व्यक्तीला घाईघाईने संपूर्ण आठवड्यात काय खाल्लं, हे कागदावर उतरवाताना पाहिलं.

त्या म्हणतात, "तो संपूर्ण खोटी माहिती भरत होता. तेव्हा मला जाणवलं की, हा तर पूर्णपणे चुकीचा डेटा आहे. मग माझ्या मनात विचार आला की, असा प्रकार आणखी किती लोक करत असतील?"

2025 मध्ये आंतरराष्ट्रीय संशोधकांच्या एका पथकाने यासाठी एक समीकरण विकसित केलं. त्यातून सुमारे 30 टक्के लोक प्रत्यक्षात ते जितकं अन्नसेवन करतात, त्यापेक्षा कमी खाल्ल्याचं सांगतात, असा अंदाज समोर आला, असं ॲबेरिस्टविथ विद्यापीठातील पोषणतज्ज्ञ संशोधक थॉमस विल्सन सांगतात.

ते म्हणतात, "लोकांनी प्रत्यक्षात जितक्या अन्नाचं सेवन केलं, त्यापेक्षा जास्त खाल्ल्याचं सांगणं फारच क्वचितवेळा घडतं."

डबली लेबल्ड वॉटर ही एखादी व्यक्ती नेमकी किती ऊर्जा ग्रहण करते, हे मोजण्याची अत्यंत विश्वासार्ह पद्धत मानली जाते. या चाचणीमध्ये सहभागी व्यक्तींना हायड्रोजन आणि ऑक्सिजनच्या सुरक्षित प्रकारांनी समृद्ध केलेलं पाणी पिण्यासाठी दिलं जातं.

हे घटक घाम आणि लघवीतून शरीरातून किती वेगाने बाहेर पडतात, हे मोजून वैज्ञानिक त्या काळात शरीराने किती ऊर्जा वापरली, याची गणना करू शकतात.

2025 मध्ये तयार करण्यात आलेल्या या समीकरणानुसार, लोक सरासरी 400 ते 800 हून अधिक कॅलरी कमी खाल्ल्याचं सांगतात. पण, प्रत्येक व्यक्तीनुसार हा फरक वेगळाही असू शकतो.

एखाद्या व्यक्तीने सेवन केलेल्या अन्नाबाबतची आठवण आणि प्रत्यक्ष वास्तव यात किती फरक आहे, याचा अंदाज घेण्यासाठी वराडी यांनी लोकांनी सांगितलेल्या खाण्याच्या माहितीची प्रत्यक्ष आकडेवारीशी तुलना केली, तेव्हा निकाल धक्कादायक होते.

त्या म्हणतात, "लोक दिवसाला 1600 ते 2000 कॅलरी घेत असल्याचं सांगतात. पण 'डबली लेबल्ड वॉटर'च्या चाचणीत प्रत्यक्षात आकडेवारी 3500 कॅलरीपर्यंत असल्याचं दिसतं."

पोषणतज्ज्ञांनाही एखाद्या पदार्थामधील पोषक घटकांचे अचूक प्रमाण सांगणं कठीण जातं, असं पीटरसन सांगतात. कारण पदार्थाचे प्रमाण किंवा आकार वेगवेगळे असू शकतात.

शिवाय, एखाद्या खाद्यपदार्थात किती पोषक घटक आहेत, याचा अंदाज घेण्यासाठी वैज्ञानिक ज्या तक्त्यांचा वापर करतात, त्यातही सरासरी आकडे दिलेले असतात. उदाहरणार्थ, एखाद्या बर्गरमध्ये नेमके किती पोषक घटक (मॅक्रोन्यूट्रिएंट्स) आहेत, याची उत्पादनानुसार अचूक माहिती त्यात नसते.

या मर्यादा इतक्या परिचित आणि त्रासदायक आहेत की, लोकांनी स्वतः सांगितलेल्या (सेल्फ रिपोर्टेड) खाद्यपदार्थ खाण्याच्या माहितीवर आधारित संशोधन प्रसिद्ध करू नये, अशीही मागणी जर्नल्सकडे करण्यात आली आहे.

परंतु, प्रत्यक्षात पोषणतज्ज्ञांना या नोंदी आणि सर्वेक्षणांकडे दुर्लक्षही करता येत नाही. क्रिस्टा वराडी म्हणतात, "आपल्याकडे सध्यातरी हाच एक उपलब्ध मुख्य पर्याय आहे."

परंतु, कदाचित ही परिस्थिती फार काळ अशी राहणार नाही.

स्मार्ट फोर्क्स, नेकलेस आणि दातांवरील सेन्सर

मानवांवरील सर्वच संशोधनात लोकांनी स्वतः दिलेल्या माहितीवर अवलंबून राहावं लागत नाही. काही अभ्यासांमध्ये रुग्णालयात दाखल करून घेतलेल्या सहभागी लोकांनी नेमकं काय आणि किती खायचं, हे संशोधकच ठरवत असतात. संशोधक सहभागींच्या आहारावर काटेकोर नियंत्रण ठेवतात.

अशा अभ्यासांमध्ये प्रत्येक कॅलरीचा हिशोब ठेवला जातो आणि अन्नाचं वजनही केलं जातं. उपवासाच्या वेळेत एखादा हलकाफुलका पदार्थ खावासा वाटला तरी तसं करता येत नाही. कारण तिथे फ्रिजच नसतो.

पीटरसन यांनी अशा चाचण्या केल्या आहेत. त्यांच्या संशोधनात, इतर अनेक अभ्यासांच्या तुलनेत इंटरमिटंट फास्टिंगचे अधिक प्रभावी परिणाम दिसून आले. यात रक्तातील साखर आणि रक्तदाब कमी होणे, ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस नावाचा पेशींना होणारा एक प्रकारचा त्रास कमी होणे, तसेच ऑटोफॅजीची प्रक्रिया वाढणे अशा गोष्टींचा समावेश आहे.

पण, अशा प्रकारचा अभ्यास खूप खर्चिक असल्यामुळे त्यात कमी लोकांना सहभागी करून घ्यावं लागतं आणि तो कालावधीही कमी असतो. त्यामुळे या अभ्यासांतून ठाम असे निष्कर्ष काढण्याला काही मर्यादा आहेत. (कारण 6 महिन्यांसाठी अशा नियंत्रित आहाराच्या अभ्यासात सहभागी होण्यासाठी फार कमी जणांकडे वेळ असतो.)

परंतु, तंत्रज्ञानाच्या मदतीने अशा नियंत्रित संशोधनासारखी परिस्थिती निर्माण करता आली तर?

आता पोषणतज्ज्ञ अशा नवीन तंत्रज्ञानाचा वापर करण्याकडे वळत आहेत, ज्यामुळे व्यक्तीने स्वतः सांगितलेल्या माहितीवर कमी किंवा अजिबात अवलंबून राहावं लागणार नाही. अनेक नवीन तंत्रज्ञानाच्या मदतीने आता लोक नेमकं काय खातात, याची अधिक अचूक, वस्तूनिष्ठ माहिती मिळणं शक्य झालं आहे.

काही अभ्यासांमध्ये सहभागी व्यक्तींना आपण जे काही खातोय, त्याचे फोटो काढण्यास सांगितले जाते. पण यासाठीही त्यांना स्वतःहून प्रत्येक वेळी नोंद करावीच लागते.

म्हणून काही ठिकाणी चष्म्यावर किंवा गळ्यात घालता येतील असे कॅमेरे वापरले जात आहेत. फिटनिबल आणि ऑटोग्राफरसारखी उपकरणं ती दर 7 सेकंदांनी किंवा एखादी व्यक्ती चावत असल्याची क्रिया जाणवल्यास फोटो घेतात. पण, अशा कॅमेऱ्यांमुळे गोपनीयतेबाबत चिंता निर्माण होऊ शकते.

कॅमेऱ्यांचा वापर न करता एखादी व्यक्ती काय आणि किती खात आहे, यावर लक्ष ठेवणारे इतर सेन्सरही विकसित केले जात आहेत. यात चावण्याची हालचाल ओळखणारे नेकलेस, तोंडापर्यंत किती आणि केव्हा अन्न नेलं जातं हे ओळखणारे स्मार्ट काटे-चमचे (फोर्क्स) आणि दातांवर बसवले जाणारे पोषक घटकांचे सेन्सर्स यांचा समावेश आहे.

मात्र, यापैकी बहुतांश तंत्रज्ञान अजूनही प्रायोगिक टप्प्यात आहे. सध्या शरीरात कोणते पोषक घटक वापरले जात आहेत, हे जाणून घेण्यासाठी नियमित रक्त आणि लघवीच्या चाचण्या हा अधिक व्यावहारिक पर्याय आहे.

विल्सन म्हणतात, "लघवी आणि रक्ताच्या तपासणीतून तुम्हाला शरीरातील पोषक घटकांबाबत अधिक सविस्तर माहिती मिळू शकते."

विल्सन यांच्या मते, अनेक नवीन आणि जुनी तंत्रज्ञानं उपलब्ध आहेत. परंतु, यापैकी एकही तंत्रज्ञान एकट्यानं ही समस्या पूर्णपणे सोडवू शकत नाही.

मात्र, ही वेगवेगळी तंत्रज्ञानं एकत्रित वापरून 'घरी नेता येण्याजोगे पॅनॉप्टिकॉन' (सतत देखरेख करणारं साधन) तयार करता येऊ शकतं. या वर्षाच्या सुरुवातीला प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात विल्सन आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी अशाच अनेक पद्धती आणि तंत्रज्ञानांचा त्यात आढावा घेतला. त्यांचा निष्कर्ष असा होता की, या सर्वांचा एकत्रित वापर केल्यास ही समस्या सोडवण्यास नक्कीच मदत होऊ शकते.

हे संशोधक आता अभ्यासाच्या शेवटच्या टप्प्यात आले आहेत. यामध्ये फूड डायरी, रक्त आणि लघवीच्या चाचण्यांमधून मिळणारी माहिती आणि कॅमेऱ्यासारखी वेअरेबल उपकरणं एकत्र वापरली जात आहेत.

यामुळे लोक आपलं दैनंदिन आयुष्य जगतानाही, ते काय खातात याची रुग्णालयात होणाऱ्या नियंत्रित अभ्यासाइतकी अचूक माहिती मिळू शकते का, हे तपासून पाहिलं जात आहे.

विल्सन म्हणतात, "तुम्ही काल काय खाल्लं होतं, हे मला आता तुमच्याकडून विचारून आणि समजून घ्यायचं नाही."

अचूक माहितीची गरज

मॅटसन यांच्या मते, इंटरमिटंट फास्टिंगवरील क्लिनिकल ट्रायल्समध्ये आणखी सविस्तर माहिती घेतली पाहिजे. लोकांनी आहाराचे म्हणजे अन्न सेवनाचे नियम पाळले का, त्यांनी काय आणि किती कॅलरीज घेतल्या, इतकंच नाही तर त्यांच्या शारीरिक हालचाली म्हणजेच व्यायाम आणि झोपेचीही माहिती नोंदवली गेली पाहिजे.

"कारण प्राण्यांवरील अभ्यासातही त्यांच्या आहाराबरोबरच त्यांच्या शारीरिक हालचाली आणि झोपेवरही अचूक नियंत्रण ठेवलं जातं."

संशोधक आणि कंपन्या एकीकडे लोकांच्या गोपनीयतेचा भंग होणार नाही, याची काळजी तर घेत आहेत. पण त्याचबरोबर लोक नेमकं काय खातात, हेही समजून घेण्याचा प्रयत्न करत आहेत.

परंतु, सोशल मीडियावरील अनेक इन्फ्लुएन्सर अजूनही उंदरांवरील प्रयोगांचे निष्कर्ष थेट माणसांनाही लागू करून सांगतात आणि इंटरमिटंट फास्टिंगच्या फायद्यांचा जास्त गाजावाजा करतात.

वराडी म्हणतात, "मी स्वतःच यूट्यूब चॅनल सुरू करण्याचा विचार करत आहे, कारण मला सध्या खूप चुकीची माहिती पसरवली जाताना दिसते."

ही समस्या केवळ इंटरमिटंट फास्टिंगपुरती मर्यादित नाही. "म्हणून पोषणविषयक संशोधनाबद्दल लोक अनेकदा गोंधळून जातात आणि नाराजही होतात," असं वराडी सांगतात.

उदाहरण म्हणून त्या कोलेस्टेरॉलच्या सल्ल्याचा उल्लेख करतात. अनेक वर्षे कधी कोलेस्टेरॉल घातक असल्याचं, तर कधी ते तितकं वाईट नसल्याचं सांगितलं गेलं आहे.

"याचं कारण म्हणजे लोक प्रत्यक्षात काय खातात, याची आपल्याला काहीच माहिती नसते," असं त्या म्हणतात.

बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन.