दारूला 'नको' म्हणणारी जेन-झी एंग्जायटी कमी करण्यासाठी 'या' औषधांच्या आहारी का जातेय?

मित्रांसोबत बाहेर जाण्यापूर्वी 20 वर्षीय मेईला घशात गाठ आल्यासारखं वाटायचं. तिच्या हातांना घाम यायचा आणि आपल्याकडून काहीतरी चुकीचं बोललं जाई, अशी तिला भीती वाटायची.

त्यानंतर चीनमधील एका विद्यापीठात शिकणाऱ्या या विद्यार्थिनीला सोशल मीडियावर काही औषधांबद्दल माहिती मिळाली.

मेईने प्रीगाबालिन नावाचं औषध घेण्यास सुरुवात केली. हे औषध सामान्यतः मिर्गी म्हणजे अपस्मार, चिंता आणि नसांच्या वेदनांवर उपचारासाठी वापरलं जातं. यासोबतच तिने बीटा ब्लॉकर नावाचं आणखी एक औषधही घेतलं होतं.

बीटा ब्लॉकर हे औषध साधारणपणे हृदयाच्या आजारांवर उपचारासाठी वापरलं जातं. पण, ते एंग्जायटीची लक्षणं म्हणजेच चिंता कमी करण्यासही मदत करू शकतं.

मेईने ही दोन्ही औषधं ऑनलाइन विक्रेत्यांकडून अवैधरित्या खरेदी केले होते.

मेई सांगते, "हे औषध घेतल्यावर मला खूप आनंद व्हायचा. जणू मी त्या खोलीतील सर्वांत आकर्षक व्यक्ती आहे. मला जणू मी 10 ड्रिंक्स घेतल्यासारखं वाटायचं, पण आपण नशेत आहोत, असं जाणवतही नव्हतं."

ही औषधं जास्त प्रमाणात घेतल्यास नशेत असल्यासारखं वाटू शकतं.

परंतु, तज्ज्ञांच्या मते डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय ही औषधं घेणं धोकादायक ठरू शकतं. काही प्रकरणांमध्ये तर ते जीवघेणंही ठरू शकतं.

ही औषधं दीर्घकाळ घेतल्यास त्याची सवय किंवा व्यसन लागू शकतं आणि व्यक्ती त्यावर अवलंबून राहू शकते. ही औषधं बंद करण्याचा प्रयत्न केल्यास चिंता वाढणे, झोप न लागणे आणि मनात आत्महत्येचे विचार वाढू शकतात, असं तज्ज्ञांनी म्हटलं आहे.

मेई (हे तिचं खरं नाव नाही) सुरुवातीला रात्री बाहेर जाण्यापूर्वी ही औषधं घेत होती. पण हळूहळू तिला याची सवय लागली. आता ती दररोज ही औषधं घेते.

"ही औषधं घेतल्याशिवाय मी घराबाहेर पडतच नाही," असं ती म्हणते.

औषधांचा आधार घेणारे तरुण

मेई एकटी नाही. जगभरातील काही तरुण दारूऐवजी अशा प्रकारच्या औषधांचा आधार घेताना दिसत आहेत.

1997 ते 2012 या काळात जन्मलेल्या जेन-झी तरुणांमध्ये चिंतेचं प्रमाण त्याआधीच्या कोणत्याही पिढीपेक्षा तुलनेनं जास्त आहे.

एका अभ्यासानुसार, 1990 ते 2021 या काळात 10 ते 24 वर्षांच्या तरुणांमध्ये चिंताविषयक विकारांचे (एंग्जायटी डिसऑर्डर) जागतिक प्रमाण 1 कोटींवरून 1.6 कोटीपर्यंत वाढले.

61 अभ्यासांच्या पाहणीत असं आढळून आलं की, कोरोना महामारीपूर्वीच्या तुलनेत तरुणांमध्ये चिंतेचं प्रमाण वाढलं आहे.

दरम्यान, दारूऐवजी 'आरोग्यदायी' पर्याय शोधण्यामुळे सोशल मीडियावर अशा पदार्थांसाठी नवीन बाजारपेठ तयार झाली आहे. हे पदार्थ 'हँगओव्हर'चा त्रास न होणारे नशेचे पर्याय म्हणून सोशल मीडियावर सांगितले जात आहेत.

टीसाइड विद्यापीठामधील व्यसनावर (ॲडिक्शन) संशोधन करणारे लियाम नोल्स म्हणतात, "तरुण या औषधांकडे दारूपेक्षा स्वच्छ आणि सुरक्षित पर्याय म्हणून पाहतात. पण हे सुरक्षित असल्याची त्यांची चुकीची भावना आहे."

सामाजिक कार्यक्रमांमध्ये किती तरुण ही औषधं वापरतात, हे नेमकं सांगणं कठीण आहे. कारण त्यातील अनेक जण ही औषधं अवैध पद्धतीने मिळवतात.

'नेचर कम्युनिकेशन्स'मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासानुसार, 2008 ते 2018 या काळात प्रीगाबालिन या औषधाचा जगभरातील वापर चारपटीने वाढला. या औषधाचा गैरवापर आणि त्यामुळं होणाऱ्या मृत्यूंची संख्येतही झपाट्याने वाढ झाली आहे.

सोशल मीडियाची महत्त्वाची भूमिका

चीनमध्ये प्रीगाबालिनच्या गैरवापराची पहिली प्रकरणं 2024 मध्ये समोर आली. त्याचवर्षी सरकारने या औषधावरील नियंत्रण आणखी कडक करण्याची योजना जाहीर केली.

भारतानेही याचवर्षी मे महिन्यात प्रीगाबालिनच्या वापरावर बंदी घातली आहे. जॉर्डन आणि युक्रेनमधील संशोधकांनाही या औषधाच्या गैरवापरात वाढ झाल्याचं दिसून आलं आहे.

औषधांशी संबंधित हॅशटॅगवर क्लिक केल्यावर सोशल मीडियावर हजारो व्हीडिओ समोर येतात. यामध्ये यूझर्सना वेगवेगळी औषधं एकत्र घेण्यास (कॉकटेल) प्रोत्साहन दिलं जातं. याला ऑनलाइन 'स्टॅकिंग' असं म्हटलं जातं.

परंतु, सोशल मीडिया तरुणांना केवळ या औषधांची माहितीच देत नाही, तर ती औषधं मिळवून देण्यातही मदत करत आहे.

बीबीसी वर्ल्ड सर्व्हिसच्या पाहणीत काही इन्फ्लुएन्सर्स आपल्या सोशल मीडिया प्रोफाइल्सवर ही औषधं विकत असल्याचं आढळून आलं आहे.

मेईने सांगितलं की, तिने चिनी सोशल मीडियाच्या माध्यमाद्वारे ही औषधं खरेदी केली होती.

मेई म्हणते, "ही औषधं विकणाऱ्या हजारो जाहिराती आहेत. त्या शोधणं आणि औषधं ऑर्डर करणं सोपं आहे."

ही परिस्थिती केवळ चीनपुरती मर्यादित नाही.

ही औषधं ऑनलाइन किंवा मित्रांच्या माध्यमातून सहज मिळवता येतात, असं युक्रेनमधील कस्टमर सर्व्हिसमध्ये काम करणारी 26 वर्षीय लॉराने बीबीसीला सांगितलं.

दारूपासून दूर जाणारी पिढी

तरुणांमध्ये दारूपासून दूर राहण्याचं प्रमाण वाढत असतानाच, या पदार्थांबद्दल त्यांची उत्सुकताही वाढत आहे.

यामुळे जेन-झीला 'नशापासून दूर राहणारी पिढी' असं म्हटलं जात आहे.

ब्लूमबर्गच्या मते, 2025 मध्ये जगभरातील दारूचं उत्पादन करणाऱ्या कंपन्यांच्या शेअर्सच्या बाजारमूल्यात 830 अब्ज अमेरिकन डॉलर्सची घट झाली.

संशोधकांच्या मते, तरुणांच्या दारू पिण्याच्या सवयी बदलल्यामुळे हा बदल दिसत आहे. यामागे वाढलेला खर्च आणि आरोग्याशी संबंधित चिंता ही प्रमुख कारणं आहेत.

संशोधक नोल्स सांगतात की, त्यांनी प्रीगाबालिनचा मजा किंवा रिलॅक्स होण्यासाठी वापर करणाऱ्या अनेक तरुणांना पाहिलं आहे. त्यातील अनेक तरुण आपल्या आरोग्याबाबत जागरूक असलेले दिसले.

ते सांगतात, "लोक कॅलरीज आणि त्याचा वजनावर होणाऱ्या परिणामाबाबत जागरूक आहेत."

ब्रिटनमधील 22 वर्षीय मॅटलाही हा युक्तिवाद योग्य वाटतो. तो नियमित जिमला जातो आणि त्याच्या मते, दारू पिण्याच्या तुलनेत या औषधांचा यकृत आणि हृदयावर कमी परिणाम होतो.

मॅट म्हणतो, "या गटातील लोकांना ही औषधं दारूपेक्षा जास्त आरोग्यदायी आहे असं वाटतं."

'काहीही मोफत मिळत नाही'

दारू पिण्याचा संबंध किमान 7 प्रकारच्या कर्करोगांशी जोडला गेला आहे.

जागतिक आरोग्य संघटनेने (डब्ल्यूएचओ) 2023 मध्ये इशारा दिला होता की, दारू कितीही प्रमाणात प्यायली तरी त्यामुळे आरोग्याला धोका निर्माण होऊ शकतो.

लंडनमधील इम्पीरियल कॉलेजचे न्यूरोसायकॉफार्माकोलॉजिस्ट प्रा.डेव्हिड नट अमली पदार्थांबाबतचे कायदे शिथिल करण्यासाठी दीर्घकाळापासून मोहीम चालवत आहेत.

त्यांच्या मते, मेई घेत असलेली औषधं दारूपेक्षा कमी हानिकारक असू शकतात. परंतु, या औषधांचेही स्वतःचे काही असे धोके आहेत.

ते म्हणतात की, प्रीगाबालिनचा वापर मोठ्या प्रमाणात केल्यास परिस्थिती बदलू शकते.

डेव्हिड नट म्हणतात, "जर ती नशेसाठी हे औषध घेत असेल, तर तिला त्याची सवय किंवा व्यसन लागू शकतं. हे काही 'मोफत' मिळत नाही म्हणजेच यात धोका नाही असं नाही."

मजा किंवा नशेसाठी प्रीगाबालिन घेणाऱ्या लोकांच्या शरीराला हळूहळू या औषधाची सवय लागू शकते.

याचा अर्थ असा की, पूर्वीसारखा आराम किंवा उत्साह अनुभवण्यासाठी त्यांना हळूहळू औषधाची अधिक मात्रा घेण्याची गरज भासू शकते.

प्रीगाबालिन जास्त प्रमाणात घेतल्यास श्वास घेण्याचा वेग मंद होऊ शकतो आणि काही वेळा हा प्रकार जीवघेणाही ठरू शकतो. बीटा ब्लॉकरच्या जास्त मात्रेमुळे बेशुद्ध पडण्यासोबतच हृदयाचे ठोके धोकादायकरीत्या कमी होऊ शकतात.

सवय लागण्याचा धोका

किंग्स कॉलेज लंडनच्या मानसशास्त्राच्या प्राध्यापिका एमिली जोन्स यांच्या मते, या औषधांची आणि दारूमुळे होणाऱ्या शारीरिक हानीची तुलना करताना एक महत्त्वाचा आणि मूलभूत प्रश्न दुर्लक्ष होऊ शकतं.

प्रश्न असा आहे की, जेव्हा लोकांना वाटू लागतं की रसायनांच्या मदतीशिवाय ते इतरांमध्ये मिसळूच शकत नाहीत, तेव्हा काय घडतं?

त्या म्हणतात, "जास्त दारू पिणं धोकादायक आहे, परंतु, डॉक्टरांच्या देखरेखीशिवाय नियमितपणे औषधं घेणंही तितकंच धोकादायक आहे."

त्यांना काळजी आहे की, चिंता किंवा भीतीची भावना कमी करण्यासाठी औषधांचा वापर केल्याने व्यक्तीला सामान्य सामाजिक परिस्थितही असुरक्षित वाटू शकतं.

एमिली जोन्स म्हणतात, "जर रात्री बाहेर जाण्यापूर्वी ही औषधं घेतल्यावरच आपण सुरक्षित आहोत, असं स्वतःला वाटायला लागलं, तर हळूहळू ही भावना आपल्याला सामान्य वाटू लागू शकते."

जोन्स यांच्या मते, हळूहळू औषधांशिवाय परिस्थितीचा सामना करण्याचा आपला आत्मविश्वास कमी होऊ शकतो, स्वतःच्या क्षमतेवरील विश्वासही उडू शकतो.

त्या म्हणतात, "परिस्थितीचा सामना करण्याची आपली क्षमता आहे, हा विश्वास हळूहळू कमी होऊ शकतो."

लॉरालाही या औषधांवर अवलंबून राहण्याचा अनुभव आला.

सुरुवातीला लॉरा पार्ट्या आणि सामाजिक कार्यक्रमांपूर्वी चिंता कमी करण्यासाठी औषधं घेत होती. परंतु, लवकरच तिने ऑफिसमध्येही ही औषधं घ्यायला सुरुवात केली.

लॉरा म्हणते, "या औषधांमुळे मला खूप मदत झाली. मी लोकांसोबत काम करते, त्यामुळे त्यांच्याशी बोलणं आणि समस्या सोडवणं माझ्यासाठी खूप सोपं झालं."

जेव्हा तिला दोन आठवडे औषधंच मिळाली नाहीत, तेव्हा तिला नैराश्याचे झटके आणि मनात आत्महत्येचेही विचारही येऊ लागले.

ती म्हणते, "माझ्यासोबत काय होतंय, हे मला काहीच समजत नव्हतं. मी खूप चिंतेत होते, मी जेवणही करू शकत नव्हते आणि मित्रांनाही भेटू शकत नव्हते."

काळ्या बाजारातील औषधं

अधिकाधिक देश या औषधांवर नियंत्रण आणण्याच्या दिशेने पावलं उचलत आहेत. त्याचवेळी काहींचं म्हणणं आहे की, त्यांची उपलब्धता आणखी कमी केल्यास वेगवेगळ्या प्रकारचे धोके निर्माण होऊ शकतात.

साथरोग तज्ज्ञ आणि युक्रेनमधील 'हार्म रिडक्शन' क्षेत्रातील 'माइंड गेम्स' या संस्थेच्या प्रमुख मिकिता लापिन म्हणतात की, एखाद्या पदार्थावर बंदी घातल्याने लोक त्याचा वापर करणं थांबवतीलच, असं नाही.

ते म्हणतात, "काही पदार्थांवर बंदी घातल्यास लोक काळ्या बाजारातून औषधं खरेदी करू शकतात. अशा औषधांची गुणवत्ता संशयास्पद असू शकते आणि त्यामुळे अतिसेवनाचा म्हणजेच ओव्हरडोसचा धोकाही वाढू शकतो."

नोल्स म्हणतात की, अवैधरित्या खरेदी केलेल्या प्रीगाबालिनमुळे धोका आणखी वाढतो. कारण आपण नेमकं काय घेत आहोत, हेच त्याचं सेवन करणाऱ्याला माहीत नसतं.

नोल्स म्हणतात, "ब्रिटनमध्ये दुकानातून एखादं मादक पेय खरेदी केलं, तर कोणत्या गोष्टीचं किती टक्के प्रमाण आहे, हे त्यावर स्पष्टपणे लिहिलेलं असतं."

त्यांनी सांगितलं की, ऑनलाइन खरेदी केलेल्या प्रीगाबालिनच्या बाबतीत ही माहिती नेहमीच मिळेल असं नाही.

त्यांच्या मते, दारूच्या बाबतीत असं होत नाही.

मेईला भीती वाटते की, कदाचित तिची ही सवय कधीच पूर्णपणे सुटणार नाही.

ती म्हणते, "ही गोष्ट खूप भीतीदायक आहे. या औषधांशिवाय मी कशी राहू शकेन, हे मला माहीत नाही."

(जर तुम्ही किंवा तुमच्या ओळखीतील कोणीही या लेखामध्ये सांगितलेल्या समस्यांमुळे त्रस्त असेल, तर सर्वात आधी स्थानिक डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. ते तुम्हाला योग्य मदत करणाऱ्या संस्थेशी संपर्क करून देऊ शकतात.)

(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन.)