गोचिड चावल्यामुळे 42 दिवस कोमात; अजूनही विस्मरण आणि फिट्सचा त्रास सहन करणाऱ्या महिलेची गोष्ट

ग्रीसमधील सुट्टीदरम्यान एक गोचिड चावल्यामुळे महिलेला जवळपास सहा आठवडे कोमामध्ये राहावं लागलं.

त्यानंतर तिला स्मरणशक्ती कमी होणे आणि फिट्स येण्याचा त्रास सुरू झाला असून आता तिला दररोज 18 गोळ्या घ्याव्या लागतात.

अँगल्सी येथील व्हिक्टोरिया स्टेलास यांना 2019 मध्ये ग्रीसमधील सिरोस बेटावर असताना फ्लूसारखी लक्षणं दिसू लागली. त्यानंतर त्या घरी परतल्यानंतर त्यांना रात्रीच्या वेळी फिट्स येऊ लागल्या.

त्यांना रुग्णालयात दाखल करण्यात आलं, पण "नेमकं काय झालं आहे हे कोणालाच समजत नव्हतं". त्यामुळे त्यांची एमआरआय तपासणी करण्यात आली आणि हेलिकॉप्टरद्वारे त्यांना लिव्हरपूलमधील वॉल्टन सेंटरमध्ये नेण्यात आलं. तिथे त्यांना 42 दिवसांसाठी कृत्रिमरित्या कोमामध्ये ठेवण्यात आलं. (रुग्णाला औषधं देऊन जाणिवपूर्वक सुरक्षित अचेतन अवस्थेत ठेवणं)

त्यानंतर व्हिक्टोरियाला गोचिडींमुळे पसरणारा मेंदूज्वर अर्थात टिक-बोर्न एन्सेफलायटिस (TBE) असल्याचं निदान झालं. हा मेंदूला होणारा संसर्ग असून तो जीवघेणा ठरू शकतो.

"यामुळे माझं आयुष्य पूर्णपणे बदललं आहे. कामाव्यतिरिक्त मी फारसं बाहेर जात नाही," असं 51 वर्षीय व्हिक्टोरिया म्हणाल्या.

व्हिक्टोरिया यांना एक मुलगीही आहे. व्हिक्टोरियाचा विश्वास आहे की, त्यांच्या मेव्हण्याच्या घरी असताना त्यांना गोचिडीने चावलं असावं. त्यांच्या मेव्हण्याकडे शेळ्या आहेत आणि त्या गोचिडींना आकर्षित करू शकतात.

त्या म्हणाल्या, "मला सतत फिट्स येत होत्या आणि नेमकं काय झालं आहे हे कोणालाच समजत नव्हतं. हा एक दुर्मीळ संसर्ग होता आणि त्याचं निदान करण्यासाठी आवश्यक तज्ज्ञ त्यांच्याकडे नव्हते असं मला वाटतं.

"मी रुग्णालयात दाखल झाल्यानंतर आणि त्यानंतरच्या उपचारांसह एकूण असे सुमारे सहा महिने गेले."

"कधी कधी मी गप्प बसून राहते. याआधी मी सगळ्यांमघ्ये खूप मिसळून राहणारी व्यक्ती होते."

या आजारात तिच्यामध्ये दिसलेल्या या लक्षणांमुळे व्हिक्टोरियाला पबमधील आणि विशेष शैक्षणिक गरजा आणि अपंगत्व असलेल्या मुलांच्या शाळेत शिक्षण सहाय्यक म्हणून असलेल्या नोकऱ्या गमवाव्या लागल्या.

त्या म्हणाल्या, स्मरणशक्तीची गरज नसलेली एखादी नोकरी मला सांगा? आयुष्यातील प्रत्येक गोष्टीसाठी स्मरणशक्ती लागते. खरेदी, काम, प्रवास.

"मी घरी परतल्यानंतर शिक्षण सहाय्यक म्हणून पुन्हा नोकरीवर जाण्याचा प्रयत्न केला, पण मला वेगवेगळ्या वर्गांमधील मुलांची आणि कर्मचाऱ्यांची नावं लक्षात राहत नव्हती.

"मला सर्वजण ओळखीचे वाटायचे, पण त्यांची नावं आठवत नव्हती आणि आजही ही समस्या कायम आहे."

एनएचएसनुसार, TBE हा युरोप, रशिया आणि चीन व जपानच्या काही भागांमध्ये आढळणाऱ्या गोचिडीच्या चाव्यामुळे पसरणारा विषाणूजन्य संसर्ग आहे.

एनएचएसने म्हटलं आहे की, यूकेमध्ये TBE होण्याचा धोका खूपच कमी आहे आणि गोचिडीने चावल्यानंतर गंभीर आजार होण्याची शक्यता देखील अत्यल्प आहे.

गोचिडीने चावल्यानंतर सुमारे एका आठवड्याने थकवा, डोकेदुखी आणि फिट्स, गोंधळ, अस्पष्ट बोलणं किंवा शरीराच्या एखाद्या भागाची हालचाल कमी होणं अशा संसर्गासारखी लक्षणं दिसू शकतात.

ज्या देशांमध्ये हा संसर्ग सामान्य आहे, तिथे जाऊन बाहेरील उपक्रमांमध्ये सहभागी होऊ इच्छिणाऱ्या लोकांनी प्रवासाच्या किमान एक महिना आधी TBE लस घ्यावी, असा सल्ला एनएचएसने दिला आहे.

पब्लिक हेल्थ वेल्स (PHW) ने सांगितलं की, वेल्समध्ये गोचिडीच्या चाव्यानंतर TBE झाल्याचं निदान झालेलं एकही प्रकरण समोर आलेलं नाही. मात्र 2019 पासून इंग्लंड आणि स्कॉटलंडमध्ये स्थानिक पातळीवर संसर्ग झालेली "काही मोजकी" प्रकरणं आढळली आहेत.

ग्रीसमध्ये जन्मलेल्या आणि पाच वर्षांच्या असताना वेल्समध्ये स्थलांतरित झालेल्या व्हिक्टोरिया दरवर्षी सुट्टीसाठी ग्रीसमध्ये जातात. मात्र त्यांना या लशीबद्दल माहिती नव्हती.

त्या या संसर्गाबद्दल जनजागृती करू इच्छितात आणि जोखमीच्या भागांमध्ये प्रवास करणाऱ्या तसेच जंगलात किंवा प्राण्यांच्या आसपास वेळ घालवणाऱ्या लोकांनी लस घ्यावी, असं आवाहन त्यांनी केलं आहे.

बँगॉर विद्यापीठातील विद्यार्थ्यांसमोर त्या दरवर्षी एकदा आपली कहाणी सांगतात.

व्हिक्टोरिया सध्या दररोज 15 ते 18 गोळ्या घेतात आणि दैनंदिन कामं कशी करायची हे लक्षात ठेवण्यासाठी त्यांना वेगवेगळ्या युक्त्या अवलंबाव्या लागतात.

"आता मला आधीसारख्या नियमितपणे रात्री फिट्स येत नाहीत," त्या म्हणाल्या. "मी आता माझ्या आईसोबत झोपते."

"माझं कुटुंब आणि मित्र यांनी या सगळ्या काळात मला खूप साथ दिली, हे माझं भाग्य आहे."

व्हिक्टोरियाच्या आई लिझ स्टेलास म्हणाल्या, "ज्या गोष्टी निरुपद्रवी वाटतात त्यांच्याबाबतही सजग राहायला हवं, कारण त्या तशा नसतात.

"कीटकांच्या चाव्यामुळे तुमच्या आयुष्यात मोठा बदल घडू शकतो. लोकांना याची जाणीव आहे असं मला वाटत नाही."

TBE लस एनएचएसमार्फत उपलब्ध नाही. ती फक्त खासगी प्रवासी आरोग्य केंद्रांमध्ये आणि विशेष औषधालयांमधून मिळू शकते.

PHW ने सांगितलं, "ज्या भागांमध्ये गोचिड असण्याची शक्यता आहे, तिथे असताना लोकांनी लांब बाह्यांचे कपडे आणि पूर्ण लांबीची पॅन्ट घालावी, उघड्या त्वचेवर DEET असलेलं कीटकप्रतिबंधक वापरावं आणि शक्य असल्यास स्पष्टपणे चिन्हांकित केलेल्या मार्गांवरच चालावं.

"बाहेर वेळ घालवल्यानंतर शरीर, कपडे आणि पाळीव प्राण्यांची गोचिडींसाठी तपासणी करणं महत्त्वाचं आहे. त्वचेला चिकटलेली गोचिड शक्य तितक्या लवकर गोचिड काढण्याच्या साधनाने किंवा बारीक टोकाच्या चिमट्याने काढून टाकावी.

"त्वरितपणे गोचिड काढल्यास काही गोचिडजन्य संसर्गांचा धोका कमी होतो."

लिव्हरपूल विद्यापीठातील झूनॉटिक संसर्ग विषयाचे तज्ज्ञ प्राध्यापक बेनेडिक्ट मायकेल यांनी सांगितलं की, गेल्या 30 वर्षांत जगभरात TBE च्या रुग्णसंख्येत वाढ झाली आहे, मात्र यूकेमध्ये अशा रुग्णांची संख्या "खूपच कमी" आहे.

जरी युरोप आणि पूर्व आशियामध्ये ही प्रकरणं अधिक दिसत असली, तरी विशिष्ट धोकादायक भाग निश्चितपणे सांगणं "खूप व्यापक" ठरेल, असं ते म्हणाले.

व्हिक्टोरियासारखी प्रकरणं "सुदैवाने तुलनेने दुर्मीळ" असल्याचंही त्यांनी नमूद केलं.

"एकूणच पाहिलं तर, सुमारे 3% लोकांमध्ये मेंदूच्या संसर्गासारखी गुंतागुंत निर्माण होते, तर 97% लोकांमध्ये कोणतीही लक्षणं दिसत नाहीत किंवा त्यांना अल्पकाळ टिकणारी, जरी त्रासदायक असली तरी, तीव्र फ्लूसारखी लक्षणं दिसतात," ते म्हणाले.

"हा महत्त्वाचा आजार आहे कारण त्यावर परिणामकारक अँटीव्हायरल उपचार उपलब्ध नाहीत.

"म्हणून जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला व्हिक्टोरियाच्या बाबतीत झाल्याप्रमाणे एन्सेफलायटिस होतो, तेव्हा उपचारांचा मुख्य भर त्या व्यक्तीला सुरक्षित ठेवणं, फिट्स टाळणं आणि अशा प्रकारची गुंतागुंतीची स्थिती रोखणं यावर असतो."

(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन)