'Rhwystredigaeth' wrth i long hanesyddol Casnewydd aros mewn stordy

Llun o sut allai llong Casnewydd fod wedi edrych yn y 15fed ganrifFfynhonnell y llun, Gwasanaeth Amgueddfeydd a Threftadaeth Casnewydd
Disgrifiad o’r llun,

Dyma sut mae haneswyr yn credu y gallai llong Casnewydd fod wedi edrych pan oedd hi'n docio yn ne Cymru yn y 15fed ganrif

GanIolo Cheung
Gohebydd BBC Cymru
  • Cyhoeddwyd

Mae ymgyrchwyr yn dweud eu bod yn "flin a rhwystredig" bod llong o'r Canol Oesoedd a gafodd ei chanfod yng Nghasnewydd, yn parhau i fod heb gartref parhaol bron i 25 mlynedd yn ddiweddarach.

Cafodd y llong o'r 15fed ganrif ei chanfod yn 2002 yn y mwd ar lan Afon Wysg, wrth i waith adeiladu ddigwydd ar theatr yng nghanol y ddinas.

Ond mae disgwyl i gynghorwyr gadarnhau y bydd hi'n parhau i gael ei chadw mewn stordy am y tro, oherwydd y gost o £27.5m fyddai'n dod o adeiladu safle parhaol.

Ffactor arall yw'r "argaeledd cyfyngedig iawn ar gyfer safle priodol" yng Nghasnewydd, er bod y cyngor yn dweud mai eu bwriad hirdymor yw "gwella dehongliad cyhoeddus o'r llong".

Llong Casnewydd yn y mwd
Disgrifiad o’r llun,

Cafodd llong Casnewydd ei chanfod yn 2002 wrth i theatr newydd gael ei hadeiladu ar lannau Afon Wysg

Ar ôl cael ei ganfod, cafodd y llong ei datgymalu a'i hadfer, cyn i'r 2,500 o ddarnau pren gael eu dychwelyd i stordy ar gyrion Casnewydd.

Mae'r safle ar agor i'r cyhoedd o dro i dro, ond gobaith ymgyrchwyr yw adfer ac ailadeiladu'r llong 30m i'w llawn gogoniant, yn debyg i long ryfel Duduraidd y Mary Rose yn Portsmouth.

"Mae hi'n esiampl wych o gyfnod y mordeithiau darganfod, pan oedd Ewrop yn ymestyn allan i gyfandiroedd eraill," meddai Charles Ferris, cadeirydd Ffrindiau Llong Casnewydd.

"Nid llong ryfel yw hon, un fasnach, ac mae hynny'n hyfryd i fi achos dyna sydd wrth galon Casnewydd."

darnau o bren mewn tanc o gwyrFfynhonnell y llun, Gwasanaeth Amgueddfeydd a Threftadaeth Casnewydd
Disgrifiad o’r llun,

Cafodd 2,500 o ddarnau pren llong Casnewydd eu cadw mewn cwyr am bedair blynedd fel rhan o'r broses adfer

Mae adroddiad newydd, fydd yn cael ei ystyried gan gabinet Cyngor Dinas Casnewydd ddydd Mercher, yn argymell cadw'r trefniant storio presennol sy'n costio £115,000 y flwyddyn.

Mae'r opsiynau eraill sy'n cael eu hamlinellu yn cynnwys treialu prosiect ailadeiladu, neu godi safle arddangos parhaol - ond nododd y cyngor nad oedd "cyfleuster parod o'r fath yn bodoli" ac y byddai'n costio tua £27.5m.

Doedd trosglwyddo'r llong i sefydliad y tu allan i Gasnewydd i'w harddangos ddim chwaith yn "rhywbeth mae'r cyngor yn edrych i'w wneud".

"Er mai bwriad hirdymor y cyngor yw gwella dehongliad cyhoeddus o'r llong, does dim cynllun ar hyn o bryd sydd wedi ei ddatblygu a'i ariannu'n llawn, ac sydd modd ei gyflawni o fewn model gweithredu cynaliadwy," ychwanegodd y cyngor.

'Cyfle arbennig i dwristiaeth'

Ond mae hynny wedi corddi cynghorwyr o'r wrthblaid, sy'n dweud y byddai amgueddfa barhaol yn hybu twristiaeth.

"Rydyn ni wedi bod yn siarad am hyn ers degawd nawr," meddai Matthew Evans, arweinydd y grŵp Ceidwadol.

"Rwy'n siomedig iawn gyda'r diffyg gweithredu, diffyg uchelgais.

"Mae cyfle arbennig fan hyn i dwristiaeth. Mae'r Mary Rose yn cael cannoedd ar filoedd o ymwelwyr, a 'dyn ni just wedi eistedd ar ein penolau a gwneud dim, cicio'r peth i'r glaswellt hir.

"Dwi'n flin ac yn rhwystredig gyda'r diffyg cynnydd."

Roedd yr hanesydd morwrol Allan Cook yn arfer tywys pobl o gwmpas safle'r llong, ac yn dweud bod angen ymdrechu'n galetach i ddod o hyd i safle priodol.

"Maen nhw wedi sôn am wahanol safleoedd ers 25 mlynedd - creu rhywbeth yn y castell, cymryd hen adeilad Debenhams drosodd, rhoi llawr newydd ar yr amgueddfa," meddai.

"Ond mae hi'n glamp o long ac felly mae angen adeilad go fawr arni hi."

Ac fe allai diddordeb bylu os oes oedi ymhellach, meddai, heb sôn am gostau cynyddol yn y pen draw.

"Does dim un cyngor yn gallu codi £27m yn hawdd y dyddiau yma... ond ar ddiwedd y dydd, bob blwyddyn sy'n mynd heibio mae'r gost o amgueddfa yn mynd fyny," meddai.

Charles Ferris, cadeirydd Ffrindiau Llong Casnewydd
Disgrifiad o’r llun,

Mae Charles Ferris yn teimlo'n "galonogol" bod y cyngor yn gweld "potensial" y llong, ond yn teimlo y dylen nhw "drio'n galetach" i ddod o hyd i gartref parhaol iddi

Yn ôl yr Aelod Senedd lleol, Peredur Owen Griffiths, mae'r cyngor hefyd wedi dangos "diffyg uchelgais" dros y blynyddoedd.

"Efallai bod cyfle fan hyn ar gyfer cyfanwaith o dwristiaeth hanesyddol, os hoffech chi, ochr yn ochr â'r Bont Gludo a chaer Rhufeinig Caerleon," meddai.

"I'r ddinas, byddai hynny wedyn yn ffordd wych o edrych ar sut i ddenu buddsoddiad ar gyfer cyfleusterau newydd i'r llong."

'Trychineb petai'n cael ei chludo i rywle arall'

Mae ymgyrchwyr hefyd yn awyddus i weld y llong yn aros yng Nghasnewydd, yn hytrach na chael ei rhoi i amgueddfa neu sefydliad arall yn y dyfodol.

"Mae llawer o arian wedi cael ei wario ar adfer y llong, felly 'dyn ni yn y cam olaf nawr fel petai, 'dyn ni ddim eisiau i bethau redeg allan o stêm nawr," meddai Charles Ferris.

"Byddai'n drychineb petai'n cael ei chludo i rywle arall.

"Byddai hynny'n adlewyrchu'n wael iawn arnon ni, wedi'r cyfan - ewyllys pobl Casnewydd wnaeth ei achub yn y lle cyntaf."

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.

Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.

Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.