နိုဘယ်ဆု အကြောင်း သိထားသင့်တဲ့ အချက် ၅ ချက်

၁၉၀၁ ခုနှစ်ကစပြီး နိုဘယ်ဆုတွေကို လူသားတွေအတွက် အရေးပါတဲ့ တိုးတက်မှုတွေ ဖြစ်ပေါ်လာအောင် အကျိုးပြုခဲ့တဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်တွေနဲ့ အဖွဲ့အစည်းတွေကို ချီးမြှင့်လာခဲ့ပါတယ်။

ဒါဟာ နိုဘယ်ဆု ချီးမြှင့်မှုကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သူ၊ တီထွင်ပညာရှင် အဲလ်ဖရက် နိုဘယ်ရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်နဲ့လည်း ကိုက်ညီပါတယ်။

၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွက် နိုဘယ်ဆုရှင်တွေကို အောက်တိုဘာ ပထမသီတင်းနှစ်ပတ် အတွင်း ကြေညာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဆေးပညာ ဘာသာရပ်အတွက် အောက်တိုဘာ ၅ ရက်မှာ စပြီး ကြေညာခဲ့တာမှာ အမေရိကန် စိတ်ရောဂါကုနဲ့ အာရုံကြောဆိုင်ရာ ဆရာဝန် Karl Deisseroth နဲ့ ဂျာမနီနိုင်ငံက သိပ္ပံပညာရှင် Peter Hegemann နဲ့ Georg Nagel တို့ဟာ အလင်းရောင်ကို အသုံးပြုပြီး အာရုံကြောဆဲလ်တွေရဲ့ လုပ်ဆောင်ပုံကို ထိန်းချုပ်လေ့လာနိုင်တဲ့ optogenetics နည်းပညာနယ်ပယ်မှာ သူတို့ရဲ့ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုတွေအတွက် ဒီနှစ် ဇီဝကမ္မဗေဒနဲ့ ဆေးပညာ နိုဘယ်ဆုကို ပူးတွဲရရှိခဲ့ကြပါတယ်။

ငြိမ်းချမ်းရေး နိုဘယ်ဆုကိုလည်း အောက်တိုဘာ ၉ ရက်နေ့မှာ ကြေညာမယ်လို့ နားလည်ထားရပါတယ်။

အခု နိုဘယ်ဆုနဲ့ နိုဘယ်ဆုကို တည်ထောင်ခဲ့သူ အဲလ်ဖရက် နိုဘယ်အကြောင်း သိထားသင့်တဲ့ အချက် ၅ ချက်ကို ဖော်ပြပေးပါမယ်။

နိုဘယ်ဆုကို ကိုယ်တိုင်တက် မယူနိုင်ခဲ့သူများ

ဘာသာရပ် ဆိုင်ရာ ဆုတွေနဲ့ စာရင်၊ ငြိမ်းချမ်းရေး နိုဘယ်ဆု ချီးမြှင့် ခံရသူတွေဟာ သူတို့ရဲ့ နိုင်ငံရေးအရ၊ အန္တရာယ် အခက်အခဲတွေကြားမှာ နိုဘယ်ဆု ရကြတာမျိုး ဖြစ်ပါတယ်။

သမိုင်းမှာ နိုဘယ်ငြိမ်းချမ်းရေးဆု ချီးမြှင့်ခံရစဥ် သက်ဆိုင်ရာ နိုင်ငံတွေက အာဏာရှင် အစိုးရတွေက ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ထားကြတဲ့ အတွက် ဆုကို လူကိုယ်တိုင် လာပြီး မယူနိုင်သူတွေ ၅ ဦး ရှိပါတယ်။ ဒီထဲမှာ မြန်မာ့ဒီမိုကရေစီအရေး ခေါင်းဆောင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ပါဝင်ပါတယ်။

၁၉၉၀ ရွေးကောက်ပွဲ မကျင်းပပေးခင်ကတည်းက စစ်အစိုးရဟာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ချထားပါတယ်။ ၁၉၉၁ ငြိမ်းချမ်းရေး နိုဘယ်ဆုကို ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို ပေးတဲ့ အခါ၊ စစ်အစိုးရက ပြည်ပထွက်ခွာခွင့် ပေးခဲ့ပေမဲ့၊ မြန်မာနိုင်ငံထဲ ပြန်ဝင်ခွင့် ရတော့မှာမဟုတ်ဘူးဆိုတဲ့ စိုးရိမ်ချက်ကြောင့် ခရီးမထွက်ဖို့ ဆုံးဖြတ်ခဲ့ပါတယ်။

ဆုပေးပွဲမှာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ကိုယ်စား မိသားစုကပဲ ဆုကို ကိုယ်စား လက်ခံရပေးခဲ့ပါတယ်။ မြန်မာ့ ဒီမိုကရေစီ တံခါးဖွင့်ကာလလို့ တင်စား ပြောကြတဲ့ ၂၀၁၂ ကျမှပဲ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ဟာ နော်ဝေနိုင်ငံ အော်စလိုမြို့တော်ကို ကိုယ်တိုင်လာရောက်နိုင်ခဲ့ပြီး၊ ဆုကို လက်ခံရယူပါတယ်။

ဆုငွေ ကာလတန်ဖိုး အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁.၃ သန်းနဲ့ ညီမျှတဲ့ ဆုကြေးငွေကို ၁၉၉၀ ပြည့်လွန် နှစ်တွေကတည်းက ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ဟာ မြန်မာနိုင်ငံသားတွေရဲ့ ကျန်းမာရေးနဲ့ ပညာရေး အတွက် ရန်ပုံငွေတွေ ထူထောင်ပေးခဲ့ပါတယ်။

ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် လိုပဲ နိုဘယ်ငြိမ်းချမ်းရေးဆုကို ကိုယ်တိုင် လက်ခံ မရယူနိုင်သူတွေကတော့ ၁၉၃၆ မှာ ဆိုရင် ဂျာမန် သတင်းစာဆရာနဲ့ ငြိမ်းချမ်းရေးလှုပ်ရှားသူ ကားလ်ဗွန် အော့စီယက်စကီး ဟာ နာဇီ အကျဉ်းစခန်းမှာ ဖမ်းဆီးခံထားရချိန် ဆုရရှိခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။

တခါ၊ ၂၀၁၀ မှာတော့ တရုတ် ဒီမိုကရေစီရေးလှုပ်ရှားသူ လျူရှောင်ပို ဟာ အကျဉ်းကျခံနေရချိန် နိုဘယ်ငြိမ်းချမ်းရေးဆု ရရှိခဲ့ပါတယ်။ ဆုချီးမြှင့်ပွဲမှာတော့ သူ့အစား ဆုကို သူ့ရဲ့ ထိုင်ခုံပေါ်မှာပဲ ထားရှိခဲ့ပါတယ်။

၂၀၂၂ ခုနှစ်မှာ၊ ဘီလာရုစ် လူ့အခွင့်အရေးလှုပ်ရှားသူ အလက်စ် ဘီယာလီယက်စကီး ဟာလည်း အကျဉ်းကျခံ နေရတာကြောင့် ဆုချီးမြှင့်ပွဲကို မတက်ရောက်နိုင်ခဲ့ဘဲ သူ့ဇနီး နာတာလီယာ ပင်ချူခ် ပဲ ကိုယ်စားပြု တက်ရောက်ခဲ့ပါတယ်။

၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ အီရန် လူ့အခွင့်အရေးလှုပ်ရှားသူ နာဂျက်စ် မိုဟမ်မာဒီ ဟာလည်း ဆုရရှိချိန်မှာ အီရန်နိုင်ငံ အီဗင် အကျဉ်းထောင်မှာ အကျဉ်းကျခံ နေခဲ့ရပါတယ်။

အသက်အငယ်ဆုံးနဲ့ အသက်အကြီးဆုံး ဆုရှင်များ

၂၀၁၄ ခုနှစ်မှာ ပါကစ္စတန် လူ့အခွင့်အရေး တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ မာလာလာ ယူဆွတ်ဖ်ဇိုင် ဟာ အသက် ၁၇ နှစ်အရွယ်နဲ့ နိုဘယ်ဆုရဲ့ အသက်အငယ်ဆုံး ဆုရှင် ဖြစ်လာခဲ့ပါတယ်။

အသက်ငယ်ငယ်နဲ့ ဆုရခဲ့တဲ့ နောက်ထပ်သူတစ်ဦးကတော့ သြစတြေးလျနိုင်ငံသား လောရင့်စ် ဘရက်ဂ် ဖြစ်ပါတယ်။ သူဟာ ဖခင်ဖြစ်သူနဲ့အတူ ၁၉၁၅ ခုနှစ်မှာ ရူပဗေဒနိုဘယ်ဆုကို ရရှိခဲ့ပြီး အဲဒီအချိန်က အသက် ၂၅ နှစ်ပဲ ရှိပါသေးတယ်။ သူဆုရခဲ့တဲ့ သုတေသနကို အသက် ၂၁ နှစ်အရွယ်မှာ လုပ်ဆောင်ခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။

အီရတ်နိုင်ငံသူ နာဒီယာ မူရာ့ဒ် ဟာလည်း ယာဇီဒီ လူနည်းစုတွေအတွက် လုပ်ဆောင်ပေးခဲ့မှုကြောင့် ၂၀၁၈ ခုနှစ်မှာ အသက် ၂၅ နှစ်အရွယ်နဲ့ နိုဘယ်ငြိမ်းချမ်းရေးဆု ရရှိခဲ့ပါတယ်။

တစ်ဖက်မှာတော့ အမေရိကန် သိပ္ပံပညာရှင် ဂျွန် ဂူဒီနပ်ဖ် ဟာ နိုဘယ်ဆုရရှိချိန်မှာ အသက် ၉၇ နှစ်ရှိပြီး အသက်အကြီးဆုံး နိုဘယ်ဆုရှင် ဖြစ်ပါတယ်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဓာတုဗေဒနိုဘယ်ဆုကို လစ်သီယမ်-အိုင်ယွန် ဘက်ထရီနဲ့ ပတ်သက်တဲ့ သူ့ရဲ့ လုပ်ဆောင်ချက်တွေအတွက် ရရှိခဲ့တာပါ။ အဲဒီဘက်ထရီတွေကို စမတ်ဖုန်းတွေနဲ့ လျှပ်စစ်ကားတွေမှာ အသုံးပြုကြပါတယ်။

အဲဒီမတိုင်ခင် တစ်နှစ်ကလည်း သူ့နိုင်ငံသား အာသာ အက်ရှ်ကင် ဟာ အသက် ၉၆ နှစ်အရွယ်မှာ ရူပဗေဒနိုဘယ်ဆု ရရှိခဲ့ပါတယ်။

ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ဆုချီးမြှင့်ခြင်း

၁၉၇၄ ခုနှစ်ကစပြီး နိုဘယ်ဖောင်ဒေးရှင်းရဲ့ စည်းမျဉ်းတွေအရ ကွယ်လွန်ပြီးသူတွေကို နိုဘယ်ဆု မချီးမြှင့်တော့ပါဘူး။

ဒါပေမဲ့ ဆုရှင်အဖြစ် အောက်တိုဘာမှာ ကြေညာပြီး ဒီဇင်ဘာလမှာ တရားဝင်ဆုချီးမြှင့်ပွဲ မကျင်းပမီအတွင်း ကွယ်လွန်သွားခဲ့ရင်တော့ ဆုကို ဆက်လက်ချီးမြှင့်နိုင်ပါတယ်။

စည်းမျဉ်း မပြောင်းခင်ကတော့ လူနှစ်ဦးကိုသာ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် နိုဘယ်ဆု ချီးမြှင့်ခဲ့ဖူးပါတယ်။

တစ်ဦးက ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ် ဒက်ဂ် ဟမ်မာရှိုးလ်ဒ် ဖြစ်ပါတယ်။ သူဟာ ၁၉၆၁ ခုနှစ်မှာ လေယာဉ်ပျက်ကျပြီး သေဆုံးခဲ့ပေမဲ့ အဲဒီနှစ်အတွင်းမှာပဲ နိုဘယ်ငြိမ်းချမ်းရေးဆု ချီးမြှင့်ခံခဲ့ရပါတယ်။

၁၉၃၁ ခုနှစ်မှာတော့ ဆွီဒင် ကဗျာဆရာ အဲရစ် အက်ဆယ်လ် ကာလ်ဖဲလ်ဒ် ကို နိုဘယ်စာပေဆု ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ချီးမြှင့်ခဲ့ပါတယ်။

၂၀၁၁ ခုနှစ်မှာတော့ ဆေးပညာနိုဘယ်ဆု ရွေးချယ်ရေးအဖွဲ့က ကနေဒါနိုင်ငံသား ရယ်ဖ် စတိန်းမန်း ကို ဆုချီးမြှင့်ဖို့ ရွေးချယ်ခဲ့ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဆုကြေညာမယ့်နေ့ မတိုင်ခင် သုံးရက်အလိုမှာ သူ ကွယ်လွန်သွားခဲ့တာကို ရွေးချယ်ရေးအဖွဲ့က မသိခဲ့ပါဘူး။ ဒါကြောင့် နိုဘယ်ဖောင်ဒေးရှင်းက သူ့ကို ဆုချီးမြှင့်ခဲ့ပါတယ်။

အမျိုးသမီး နိုဘယ်ဆုရှင်များ

၁၉၀၁ ခုနှစ်ကစပြီး ချီးမြှင့်ခဲ့တဲ့ နိုဘယ်ဆု ၆၃၃ ခုအနက် အမျိုးသမီးတွေ ရရှိခဲ့တာက ၆၈ ခုသာ ရှိပြီး စုစုပေါင်းရဲ့ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းလောက် ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ၂၀၂၀ ပြည့်လွန်နှစ်အစပိုင်းကစပြီး အမျိုးသမီးဆုရှင်တွေရဲ့ အချိုးအစားဟာ တဖြည်းဖြည်း မြင့်တက်လာနေပါတယ်။

သိပ္ပံနယ်ပယ်တွေမှာတော့ အမျိုးသမီးဆုရှင် အရေအတွက်က အနည်းဆုံး ဖြစ်နေဆဲပါ။ ဆုချီးမြှင့်ရေး ကော်မတီတွေက အမျိုးသမီးသိပ္ပံပညာရှင်တွေကို ပိုပြီး အမည်စာရင်း တင်သွင်းဖို့ အားပေးနေပေမဲ့ အမျိုးသမီးအတွက် သီးသန့်ခွဲတမ်း သတ်မှတ်ပေးဖို့ကိုတော့ အကြိမ်ကြိမ် ငြင်းဆိုခဲ့ပါတယ်။

ရူပဗေဒနယ်ပယ်မှာ ဆုရှင် စုစုပေါင်း ၂၃၀ ဦးရှိတဲ့အနက် အမျိုးသမီးက ၅ ဦးသာ ရှိပါတယ်။ စီးပွားရေးသိပ္ပံမှာ ဆုရှင် ၉၉ ဦးအနက် ၃ ဦး၊ ဓာတုဗေဒမှာ ၂၀၀ ဦးအနက် ၈ ဦး၊ ဆေးပညာမှာ ၂၃၂ ဦးအနက် ၁၄ ဦးသာ အမျိုးသမီးတွေ ဖြစ်ပါတယ်။

မာရီ ကျူရီ ဟာ ၁၉၀၃ ခုနှစ်မှာ နိုဘယ်ဆုရတဲ့ ပထမဆုံး အမျိုးသမီး ဖြစ်ခဲ့ပါတယ်။ ဒီနေ့အထိလည်း နိုဘယ်ဆု နှစ်ကြိမ် ရရှိခဲ့တဲ့ တစ်ဦးတည်းသော အမျိုးသမီး ဖြစ်နေဆဲပါ။ ၁၉၀၃ ခုနှစ်မှာ ရူပဗေဒနိုဘယ်ဆု၊ ၁၉၁၁ ခုနှစ်မှာ ဓာတုဗေဒနိုဘယ်ဆု ရရှိခဲ့ပါတယ်။

ကဗျာရေးခဲ့တဲ့ နိုဘယ်

အဲလ်ဖရက် နိုဘယ်ကိုတော့ ဒိုင်နမိုက် တီထွင်ခဲ့သူအဖြစ် လူသိများပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ သူဟာ အင်္ဂလိပ်ကဗျာတွေကိုလည်း အလွန်နှစ်သက်ပြီး ပါစီ ဘိုင်ရှီ ရှယ်လီ နဲ့ လော့ဒ် ဘိုင်ရွန် တို့ရဲ့ ပရိသတ်တစ်ဦးလည်း ဖြစ်ပါတယ်။

နိုဘယ်ဟာ သူ့ဘဝတစ်လျှောက်လုံး ကဗျာတွေရေးခဲ့ပြီး တစ်ခါတလေ သူ့မိခင်ဘာသာ ဆွီဒင်လို ရေးခဲ့ပေမဲ့ အများစုကို အင်္ဂလိပ်လို ရေးခဲ့ပါတယ်။

သူငယ်ချင်းတစ်ဦးဆီ ရေးတဲ့စာထဲမှာတော့ သူက သူ့ကဗျာတွေကို "ကဗျာလို့ ခေါ်ဖို့ အနည်းဆုံးတောင် ရည်ရွယ်ချက်မရှိပါဘူး။ စိတ်ညစ်တာတွေ သက်သာဖို့၊ ဒါမှမဟုတ် အင်္ဂလိပ်စာ ပိုကောင်းလာအောင် ရံဖန်ရံခါ ရေးတာပါ" ဆိုပြီး ရေးခဲ့ပါတယ်။

၁၈၆၂ ခုနှစ်မှာ အသက် ၂၉ နှစ်အရွယ်ရှိချိန် သူ့ရဲ့ စာပေစွမ်းရည်ကို ကိုယ်တိုင် သံသယရှိနေပြီး ပြင်သစ်ဘာသာနဲ့ အမျိုးသမီးငယ်တစ်ဦးဆီ စာရေးရာမှာတော့ "ရူပဗေဒကသာ ကျွန်တော့်နယ်ပယ်ပါ၊ စာရေးတာ မဟုတ်ပါဘူး" လို့ ရေးခဲ့ပါတယ်။

၁၈၉၆ ခုနှစ်၊ သူမသေဆုံးမီနှစ်မှာတော့ အငြင်းပွားဖွယ်ရာ အကြောင်းအရာတွေ ပါဝင်တဲ့ "Nemesis" ဆိုတဲ့ အခန်းလေးခန်းပါ ပြဇာတ်တစ်ပုဒ်ကို ရေးခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီပြဇာတ်ဟာ ရှယ်လီရဲ့ "The Cenci" ကို အခြေခံထားတာဖြစ်ပြီး ၁၆ ရာစု ရောမမြို့က ဖခင်ဖြစ်သူကို သတ်ခဲ့တဲ့ အမျိုးသမီးတစ်ဦးအကြောင်း ရေးထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။