የኢትዮ-ኤርትራ የዲፕሎማሲ ቁርሾ ባለፉት 36 ዓመታት

ኢትዮጵያ እና ኤርትራ እንደገና የዲፕሎማሲ ግንኙነታቸውን አቋርጠዋል።

ኢትዮጵያ በአሥመራ የሚገኘውን ኤምባሲዋን መስከረም 21፣ 2019 ዓ.ም ዘግታለች። በተጨማሪም በኢትዮጵያ የሚገኙ 10 የኤርትራ ዲፕሎማቶች በ48 ሰዓታት ውስጥ ከሀገሪቱ እንዲወጡ ትዕዛዝ ሰጥታለች።

ኤርትራ በበኩሏ ለኢትዮጵያ እርምጃ ምላሽ በመስጠት ከኢትዮጵያ ጋር ያላትን የዲፕሎማሲ ግንኙነት ሙሉ በሙሉ ማቋረጧን አስታውቃለች።

ይህ የቅርብ ጊዜ የዲፕሎማሲ ስብራት በሁለቱ አገራት መካከል ለአስርት ዓመታት የቆየውን ተለዋዋጭ ግንኙነት እንደገና ወደ ፊት አምጥቷል።

ኢትዮጵያ እና ኤርትራ ባለፉት 36 ዓመታት ውስጥ ከቅርብ ወዳጅነት እና ትብብር እስከ ጦርነት፣ ከዚያም ወደ ረዥም የዲፕሎማሲ መራራቅና "ጦርነትም ሰላምም የሌለበት" ሁኔታ የደረሱ ሲሆን፣ በኋላም ዕርቅና የግንኙነት መሻሻል አሳይተዋል።

ይሁን እንጂ በእነዚህ ዓመታት እንደገና መተማመን ማጣት እና ውጥረት የታየባቸው ሲሆን፣ አሁን ደግሞ ግንኙነቱ ወደ ሌላ ከባድ የመካረር ደረጃ እየገባ ነው።

በዚህ የ36 ዓመታት ተለዋዋጭ ግንኙነት ውስጥ ሁለቱ አገራት የዲፕሎማሲ ተወካይ ቢሮዎቻቸውን ከፍተውና ዘግተው፣ አምባሳደሮችን ሾመውና ከአገራቸው አባርረው የሚያውቁ ሲሆን፣ የሁለቱ አገራት ግንኙነት በመግባባት እና በግጭት መካከል በተደጋጋሚ ሲለዋወጥ ቆይቷል።

1983-1990- ከአጋር ፓርቲዎች ወደ ጎረቤት አገሮች

የኢትዮጵያና የኤርትራ ግንኙነት መሠረት የተጣለው በ1983 ዓ. ም ነው።

በዚያ ዓመት የኤርትራ ሕዝባዊ ነፃነት ግንባር አሥመራን ሲቆጣጠር፣ የኢትዮጵያ ሕዝቦች አብዮታዊ ዴሞክራሲያዊ ግንባር ደግሞ አዲስ አበባን በመቆጣጠር የደርግን ሥርዓት አስወግዷል።

የሁለቱ እንቅስቃሴዎች መሪዎች በጋራ ጠላት ላይ በመተባበር ይዋጉ ስለነበር፣ የደርግ ሥርዓት ከወደቀ በኋላም በሁለቱ ወገኖች መካከል ሰላም እና በሌሎች አገራት ያልተለመደ ሰላምን እና የጠበቀ ግንኙነትን ማስጠበቅ ችለዋል።

ኤርትራ በግንቦት 1985 ዓ. ም ነጻነቷን ካረጋገጠች በኋላ፣ ሁለቱ መንግሥታት የዲፕሎማሲ ግንኙነት በይፋ መሥርተው በየዋና ከተሞቻቸው ኤምባሲዎችን ከፍተዋል።

በወቅቱ ከመጀመሪያዎቹ ከፍተኛ ዲፕሎማቶች መካከል ሃይለ መንቀርዮስ ይጠቀሳሉ።

እርሳቸው ኤርትራ ወደ ነፃነት በምትሸጋገርበት ወቅት በአዲስ አበባ ኤርትራን ወክለዋል፤ በኋላም የኤርትራ ጊዜያዊ መንግሥት ተወካይ እና በመቀጠልም የኤርትራ አምባሳደር ሆነው አገልግለዋል።

የኢትዮጵያ የመጀመሪያ አምባሳደር በኤርትራ የነበሩት አውዓሎም ወልዱም ከመጀመሪያዎቹ የዲፕሎማሲ ተወካዮች መካከል ይጠቀሳሉ።

የግንኙነቱ የመጀመሪያዎቹ ዓመታት በሰፊ የኢኮኖሚ እና ማኅበራዊ ትስስር የታወቁ ነበሩ።

ኢትዮጵያ የኤርትራን ወደቦች መጠቀሟን ቀጥላ ነበር። በሁለቱ አገራት ድንበር የሚደረገው እንቅስቃሴም በአንጻራዊነት ክፍት ነበር።

ሁለቱ መንግሥታትም ከኤርትራ ነፃነት በኋላ በቅርበት የተመሠረተ ትብብር ማስቀጠል ችለዋል።

ሆኖም በሁለቱ አገራት መካከል ያልተፈቱ የድንበር ጉዳዮች እና በኢኮኖሚ ፖሊሲዎች ላይ የነበሩ ልዩነቶች ግንኙነቱን ቀስ በቀስ ማወክ ጀመሩ።

ኤርትራ በ1990 ዓ. ም የናቅፋ ገንዘቧን ማስተዋወቋ እና ያልተፈቱ የድንበር አለመግባባቶች ለዓመታት በፖለቲካዊ መልካም ግንኙነት ተሸፍነው የቆዩትን ውጥረቶች በግልጽ መታየት እንዲጀምሩ አድርገው ነበር።

1990-1992 - ጦርነት እና የዲፕሎማሲ ውድቀት

ግጭቱ ከፍተኛ ደረጃ ላይ የደረሰው በግንቦት 1990 ዓ. ም ሲሆን፣ ውዝግብ በሚነሳበት በባድመ አካባቢ ውጊያ በተቀሰቀሰበት ወቅት ነበር።

ግጭቱ በአጭር ጊዜ ውስጥ ወደ ሙሉ የሁለት አገራት ጦርነት ተስፋፋ።

ጦርነቱም በአስር ሺዎች የሚቆጠሩ ሰዎችን ሕይወት ያሳጣ ሲሆን፣ ቀደም ሲል የቀረበውን የሁለቱን አገራት ግንኙነት በአጭር ጊዜ ውስጥ በመሠረታዊነት ለወጠው።

የወታደራዊ ግጭቱ እየተባባሰ በሄደ ቁጥር የዲፕሎማሲ ግንኙነቱም ተመሳሳይ ሁኔታ ውስጥ ገባ።

በዚህ ወቅት ከሃይለ መንቀርዮስ በኋላ በኢትዮጵያ የኤርትራ አምባሳደር የነበሩት ግርማ አስመሮም በተለያዩ የዲፕሎማሲ መድረኮች በጉልህ ይታዩ ከነበሩ ሰዎች መካከል አንዱ ነበሩ።

ግጭቱ እየጨመረ ሲመጣ የዲፕሎማሲ መገናኛዎች በእጅጉ ተገደቡ፤ በመጨረሻም መደበኛ የዲፕሎማሲ ግንኙነቶች ሙሉ በሙሉ ቆሙ።

በየካቲት 1991 ዓ. ም ኢትዮጵያ የኤርትራ አምባሳደር የነበሩትን ግርማ አስመሮም ከሀገር እንዲወጡ አዘዘች።

ይህ ውሳኔ በሁለቱ ሀገራት የዲፕሎማሲ ግንኙነት መፍረስ ላይ የተወሰደ ጉልህ እርምጃ ሆነ።

ጦርነቱ በ1992 ዓ. ም ሲቋጭ፣ ከነፃነት በኋላ የመጀመሪያዎቹን ዓመታት ይለይ የነበረው የቅርበት እና የተስፋ ድባብ በጥልቅ የመተማመን እጥረት እና በሁለቱ ሀገራት መካከል በተጠናከረ ስትራቴጂያዊ ፉክክር ተተክቶ ነበር።

1993-2010 - "ጦርነትም ሰላምም የለም"

በታኅሣሥ 1993 ዓ. ም የተፈረመው የአልጀርስ ስምምነት በኢትዮጵያ እና ኤርትራ መካከል የተካሄደውን ጦርነት ለማቆም ወሳኝ ሚና ቢኖረውም፣ ዘላቂ የፖለቲካ መፍትሔ ማምጣት አልቻለም።

በስምምነቱ መሠረት የተቋቋመው የድንበር ኮሚሽን ባድመን ለኤርትራ የሰጠ ቢሆንም፣ ኢትዮጵያ የውሳኔውን አፈጻጸም በመቃወሟ በሁለቱ ሀገራት መካከል የቆየ ውጥረት ተፈጠረ።

ኤርትራ የድንበር ኮሚሽኑ ውሳኔ ሙሉ በሙሉ እንዲተገበር ስትጠይቅ፣ ኢትዮጵያ ግን ውሳኔው ከመፈጸሙ በፊት ተጨማሪ ውይይቶች እንዲደረጉ ጥሪ አቅርባለች።

ይህም ሁለቱ አገራት በይፋ ጦርነት ውስጥ ባይሆኑም ወደ መደበኛ የሰላም ግንኙነት ሳይመለሱ ለ18 ዓመታት የቆዩበትን "ጦርነትም ሰላምም የለም" የተባለውን ሁኔታ ፈጠረ።

በዚህ ወቅት የሁለቱ አገራት ድንበር ተዘግቶ ቆይቷል፤ የኢኮኖሚ ግንኙነቶችም በእጅጉ ተቋርጠዋል። ቀጥተኛ የዲፕሎማሲ ግንኙነቶችም በጣም ውስን ነበሩ።

በተጨማሪም ሁለቱ መንግሥታት በሌላኛው ላይ ተቃዋሚ ቡድኖችን በመደገፍ እና በጠላትነት የሚታዩ እንቅስቃሴዎችን በማካሄድ ይከሳሱ ነበር።

መደበኛ የአምባሳደሮች ግንኙነት አለመኖሩም የዚያን ወቅት ሰፊ የፖለቲካ ሁኔታ ከሚያሳዩ ምልክቶች አንዱ ነበር።

በይፋ ሁለቱ አገራት በሰላም ስትራቴጂካዊ ጠላቶች ነበሩ ማለት ይቻላል።

2010- የሰላም ሂደቱ እንደገና ተጀመረ

በሚያዝያ 2010 ዓ. ም ዐብይ አሕመድ የኢትዮጵያ ጠቅላይ ሚኒስትር ሆነው ሥልጣን መያዛቸው በሁለቱ አገራት ግንኙነት አዲስ ምዕራፍ ከፈተ።

በሰኔ ወር የኢትዮጵያ መንግሥት የድንበር ኮሚሽኑን ውሳኔ ሙሉ በሙሉ እና ያለ ቅድመ ሁኔታ እንደሚቀበል አስታወቀ።

ይህ ውሳኔ በጠቅላይ ሚኒስትሩ እና በኤርትራ ፕሬዚዳንት ኢሳያስ አፈወርቂ መካከል ቀጥተኛ ውይይት እንዲጀመር መንገድ ከፈተ።

በሐምሌ 2010 ዓ. ም ሁለቱ መሪዎች "የሰላምና የወዳጅነት የጋራ መግለጫ" በመፈራረም የዲፕሎማሲ ግንኙነታቸውን በይፋ መልሰዋል።

የዲፕሎማሲ ግንኙነቱ ከተመለሰ በኋላም ተጨባጭ እርምጃዎች ተከተሉ።

ኤርትራ በሐምሌ 16፣ 2010 ዓ. ም በአዲስ አበባ ኤምባሲዋን እንደገና ስትከፍት፣ ኢትዮጵያም በአሥመራ ኤምባሲዋን መልሳ ከፈተች።

ቀጥተኛ የአየር በረራዎች ተጀመሩ፣ የቴሌኮሙኒኬሽን መስመሮች ተመለሱ፣ የሁለቱም አገራት ድንበሮችም እንደገና ተከፈቱ።

በታደሰው የዲፕሎማሲ ግንኙነት መሠረት ኤርትራ የቀድሞ የትምህርት ሚኒስትር ሰመረ ርእሶምን በኢትዮጵያ አምባሳደር አድርጋ ስትሾም፣ ኢትዮጵያም ሬድዋን ሑሴንን አምባሳደር አድርጋ ወደ አሥመራ ልካለች።

ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይም ከኤርትራ ጋር ሰላም በማውረዳቸው የሰላም ኖቤል ሽልማት አግኝተዋል::

ሆኖም የድንበር ጉዳዮችን አፈጻጸም ጨምሮ በሰፊው የሰላም ስምምነቱ ስትራቴጂያዊ መሠረት ላይ የተነሱ ጉዳዮች ሙሉ በሙሉ ሳይፈቱ፣ የሁለቱ አገራት ግንኙነትም በሚጠበቀው ደረጃ ሳይጠናከር ቀርቷል።

2013–2015- የትግራይ ጦርነት እና የኢትዮ–ኤርትራ ወታደራዊ ትብብር

በኅዳር 2013 ዓ. ም በትግራይ የተጀመረው ጦርነት በኢትዮጵያና ኤርትራ ግንኙነት ላይ አዲስ ለውጥ አምጥቷል።

ኤርትራ ከኢትዮጵያ ፌዴራል መንግሥት ጎን በመቆም በህወሓት ላይ በተካሄደው ወታደራዊ ዘመቻ ተሳትፋለች።

ይህም በሁለቱ መንግሥታት መካከል ከ2010 በኋላ የተመሠረተውን ግንኙነት ወደ ወታደራዊ ትብብር አሸጋግሮታል።

በጦርነቱ ወቅት የተፈጠረው ትብብር የሁለቱ ሀገራት የጋራ የደኅንነት ስጋቶች በሁለትዮሽ ግንኙነታቸው ላይ ያላቸውን ተፅዕኖ አሳይቷል።

ለተወሰነ ጊዜም ሁለቱ መንግሥታት በጋራ ዓላማ ዙሪያ ተቀራርበው ቆይተዋል።

ይሁንና ይህ ቅርበት ከትግራይ ጦርነት ጋር በቀጥታ የተያያዘ በመሆኑ፣ በኅዳር 2015 ዓ. ም የፕሪቶሪያ የሰላም ስምምነት የጦርነቱን ዋና ምዕራፍ ካስቆመ በኋላ ሁለቱን መንግሥታት ያቀራረበው የጋራ ስትራቴጂያዊ ጥቅም መዳከም ጀመረ።

2015–2018- የባሕር በር ጉዳይ እና የተባባሰው ውጥረት

ከትግራይ ጦርነት መቆም በኋላ የኢትዮጵያ እና ኤርትራ ግንኙነት በተለይም በቀጠሉት ዓመታት ቀስ በቀስ መሻከር አሳይቷል።

የዚህ ምክንያቶች በይፋ በዝርዝር ባይገለጹም፣ የትግራይ ክልል የጸጥታ ሁኔታ፣ የኢትዮጵያ የባሕር በር ፍላጎት እና በሰሜን ኢትዮጵያ የተፈጠሩ ሁኔታዎች እንደገና የግጭትና ያለመተማመን ምንጮች ሆነዋል።

የቀይ ባሕር መዳረሻ ጉዳይ በኢትዮጵያ ስትራቴጂያዊ አጀንዳ ውስጥ እየጎላ ሲመጣ፣ ኤርትራ በበኩሏ ከወደቦችና ከባሕር በር ጋር የተያያዙትን የኢትዮጵያ ንግግሮች ከሉዓላዊነቷና ከብሔራዊ ደኅንነቷ አንፃር መመልከት ጀመረች።

ኤርትራ እነዚህን ንግግሮች እንደ አዲስ የጦርነት ስጋት እና ጫና ተመልክታቸዋለች።

በዚሁ ወቅት ከሶማሊያ፣ ግብፅ፣ ሱዳን፣ ሳዑዲ ዓረቢያ እና የተባበሩት ዓረብ ኤምሬቶች ጋር የተያያዙ ተለዋዋጭ የቀጠናዊ ጥምረቶች አስቀድሞ እየተዳከመ የነበረውን የኢትዮጵያና ኤርትራን ግንኙነት ይበልጥ አወሳሰቡት።

ሁለቱ አገራት በየመዲናቸው ያሉ ኤምባሲዎችን ክፍት ቢያደርጉም፣ የዲፕሎማሲያዊ ግንኙነቱ እየጨመረ የመጣውን አለመተማመን ይበልጥ ያንፀባርቅ ነበር።

ኤርትራ ሰመረ ርእሶምን ከሁለት ከፍተኛ የመንግሥት ኃላፊነቶች በኋላ እንደ መደበኛ አምባሳደር በኢትዮጵያ አልሾመችም። ኢትዮጵያም ሬድዋን ሁሴንን ተክቶ በኤርትራ የሚሠራ አዲስ አምባሳደር አልሾመችም።

ይሁንና ምሕረትአብ ሙሉጌታ የተባለ ግለሰብ የኢትዮጵያ አምባሳደር ተሿሚ በመሆን በኤርትራ የሚገኘውን የኢትዮጵያ ሚሲዮን ጉዳይ እንደሚያስፈጽም ሪፖርቶች ያመለክታሉ።

በአዲስ አበባም ቢንያም በርሀ የኤርትራ ኤምባሲ ጉዳይ ፈጻሚ ሆኖ ቆይቷል።

በዚህ ውጥረት ወቅት የሁለቱም ሀገራት ዲፕሎማሲያዊ ተወካዮች የሁለትዮሽ ግንኙነቱን ለማስቀጠል ሥራቸውን ሲያካሄዱ ቆይተዋል።

ጥቅምት 2019- ዳግም የዲፕሎማሲ መቋረጥ

በአሁኑ ወቅት ሁለቱ ሀገራት የዲፕሎማሲ ግንኙነታቸውን ዳግም ማቋረጣቸው በመስከረም 21፣ 2019 ዓ. ም. በይፋ ተገልጿል።

ኢትዮጵያ በአሥመራ የሚገኘውን ኤምባሲዋን መዝጋቷን በመግለጽ፣ 10 የኤርትራ ዲፕሎማቶችን የኢትዮጵያን ብሔራዊ ደኅንነት አደጋ ላይ በሚጥሉ ተግባራት ተሳትፈዋል በማለት ከአገር እንዲወጡ ተዕዛዝ ሰጥታለች።

የኤርትራ ኤምባሲ ይህንን ተከትሎ ትናንት ባወጣው መግለጫ ኢትዮጵያ እነዚህን ያልተገቡ የጠብ አጫሪነት ድርጊቶች ምክንያት ለማድረግ ኤርትራን ከስሳለች ብላለች።

ኤርትራ በበኩሏ የዲፕሎማሲ ግንኙነቱን ሙሉ በሙሉ በማቋረጥ ምላሽ ሰጠች።

ኤርትራ በመግለጫዋ ኢትዮጵያ በቅርብ ዓመታት ስትፈጽም የቆየችውን ጫና እና ትንኮሳ በትዕግሥት ማለፏን ገልጻ፣ በዚህ ወቅት ግን ተመሳሳይ እርምጃ ከመውሰድ ውጭ ሌላ አማራጭ እንዳልነበራት ገልጻለች።

በዚህም በ2018 የተመለሰው የሁለቱ ሀገራት የዲፕሎማሲ ግንኙነት እንደገና ተቋርጧል።

ከኤርትራ ነፃነት በኋላ ከሦስት አስርት ዓመታት በላይ ቢያልፉም፣ በሁለቱ ሀገራት መካከል ያሉት ዋና የግንኙነት ጉዳዮች አሁንም በድንበር፣ በሉዓላዊነት፣ በባሕር በር፣ በደኅንነት እና በአፍሪካ ቀንድ የኃይል ሚዛን ዙሪያ የተመሠረቱ ናቸው።