Catchphrase 2002: Ysbyty Brynaber - Week 12

Key language

Conditional tense of Gallu
Gan + preposition

New words

diweddara		latest
trawiad ar y galon	heart attack
parlysu			paralysed
dansherus (SW)	dangerous
becso			to worry
pam lai			why not
ladd			to kill
effeithio			to effect
bysedd			fingers 
rhesymol		reasonable
ildio			to give in
dadl			debate
helynt			trouble
pwyllgor		committee
haws			easier
barn			opinion
dyna’r cyfan		that’s all
gynnau fach		a short while ago
trawiad ar y galon	heart attack
cael ei gladdu		being buried
canu’n bert (SW)	singing sweetly (pert - pretty)
hŷn			older
pres (NW)		money
tywallt			to pour 
nabod 			to know (a person)
rwan hyn(NW)		this very minute
rhewi			to freeze
byr			short
dod o hyd i		to find
synnu			to be surprised
amheus			doubtful

Main Grammatical Points

Gallu

We have already come across various forms of gallu - to be able to or can as in Galla i - I
can and Gallwn i - I could.  Here is another tense.

Arwyn says to Jenny:		Allet ti fod wedi gwasgu’r botwm mute - You could have pressed the mute button
And Jenny responds:		A gallet ti fod wedi mynd allan o’r stafell - And you could have gone out of the room.

Here are the full forms

Gallwn i fod wedi 			I could have
Gallet ti fod wedi			You could have
Gallai hi fod wedi 			She could have
Gallai e or Gallai o fod wedi 		He could have
Gallai Dic fod wedi			Dic could have
Gallen ni fod wedi			We could have
Gallech chi fod wedi			You could have
Gallen nhw fod wedi			They could have

Gan

We’ve already come across the prepositions o, wrth, ar and their respective forms with pronouns.  Gan meaning 'with' or 'by' changes in the same way:

Gen i
Gen ti
Ganddo fe/Ganddo fo
Ganddi hi
Gennyn ni sometimes pronounced Gynnon ni
Gennych chi or Gynnoch chi
Ganddyn nhw or Gynnon nhw

Wendy’s father suffers a heart attack and there’s no telling whether he’ll pull through. When you’re not sure of the future, when there’s no telling, you can use the phrase ’sdim dal’ - does dim dal - there is no telling.

Hoffi

There are a variety of ways of using ‘hoffi’
Dw i’n hoffi Wendy - I like Wendy
Dw i’n ei hoffi hi - I like her

Dw i’n hoff o Wendy - I’m fond of Wendy
Dw i’n hoff ohoni hi - I’m fond of her

Here’s the preposition ‘o’ again, remember that it changes with every pronoun

I’m fond of her - dw i’n hoff ohoni hi
I’m fond of him - dw i’n hoff ohono fe

You can also use hoff to mean favourite

Fy hoff gân i
Ei hoff gân hi			notice the treiglad meddal/soft mutation after ‘hoff’

When talking about Wendy’s father Dic says: ei drydedd wraig e ydy hi - She’s his third wife.

Note the difference between third husband and third wife

Trydydd gŵr. - Trydedd wraig.

Note that apart from first - cyntaf and ail second all other ordinal forms follow the same pattern.

Cyntaf - first always follows the noun y bachgen cyntaf - y ferch gyntaf
Ail comes before the noun and is always followed by the soft mutation yr ail fachgen - yr ail ferch.

Useful Expressions

Ail farn - second opinion
Dyna’r cyfan - that’s all
Oes rhywbeth o’i le? - is anything wrong?
		o’i le - out of place 
Claddu - to bury
Bron â sythu - nearly frozen
Ble yn y byd mawr - where on earth (one of the phrases we heard during the second week)

Look out for the north Wales form for ‘to understand’ - dallt
The south Wales form is deall but in north Wales they say dallt - Dw i ddim yn dallt - I don’t understand

Ysbyty Brynaber: Episode 34

Marital problems abound in Brynaber. Agnes has a quiet word with Dic and offers him a word of advice about his relationship with Nurse Keating.  

Jenny and Arwyn are discussing Christmas arrangements. Jenny is adamant that Arwyn’s mother will not be with them over Christmas.

Geirfa

diweddara		latest
trawiad ar y galon	heart attack
parlysu			paralysed
synnu			to be surprised
dansherus (SW)	dangerous
becso (SW)		to worry
pam lai			why not
lladd			to kill
effeithio			to effect
bysedd			fingers 
rhesymol		reasonable
ildio			to give in
dadl			debate

Golygfa 1

Agnes - Dr Allen?  Richard?
Dic - Ie?
Agnes - O’s eiliad ganddoch chi?
Dic - Oes…Pam?
Agnes - Eisiau gwybod os ydych chi wedi clywed unrhyw newyddion gan Nyrs Keating am ei thad ydw i…
Dic - Do…
Agnes - Beth yw’r diweddara ‘te?
Dic - Ges i sgwrs gyda Wendy ar y ffôn neithwr…
Agnes - Ie, wel.  Sut mae ei thad hi erbyn hyn, ‘te?
Dic - Ddim trawiad ar y galon gafodd e…
Agnes - O?  Nage?
Dic - Na…Thrombosis…
Agnes - Ydy e wedi ei barlysu ‘te?
Dic - Na…Ddim mor ddrwg â hynny…Ond roedd Wendy mor emosiynol ar y ffôn…
Agnes - Mae hi’n unig ferch, on’d yw hi?
Dic - Ydy.  A mae ei thad hi mewn dipyn o oedran…A dweud y gwir synnes i pa mor hen yw e…Mam Wendy yw ei drydedd wraig e…
Agnes - Trydedd wraig?
Dic - Ie…Roedd e’n chwe deg un oed yn cael Wendy…
Agnes - Jiw jiw!  Doeddwn i ddim yn gwybod hynny…
Dic - Na fi chwaith…Wel, ddim tan neithwr, ta beth…
Agnes - Felly - beth? - Mae Mr Keating dros ei saith deg ‘te?
Dic - Bron iawn yn wyth deg…Ac mae Wendy’n becso fydd e ddim gyda ni’n hir iawn ‘to…
Agnes - Sdim dal…
Dic - Na, ond mae wyth deg yn oed…dansherus i gael thrombosis…Fe allai un arall eich lladd chi’n hawdd…
Agnes - Ydych chi’n mynd i’w gweld hi?
Dic - ydw.  Dros y penwythnos.  Os na fydd rhywbeth wedi digwydd…
Agnes - Rydych chi’n hoff iawn o Nyrs Keating, Doctor Allen?
Dic - Ydw…rydw i…
Agnes - Dipyn o ‘whirlwind romance’ yn ôl beth dw i’n glywed?
Dic - Ddweden i mo hynny…
Agnes - Jyst byddwch yn ofalus…
Dic - Gofalus?  Beth ydych chi’n feddwl?
Agnes - Jyst yn y gwaith…Cofiwch pwy ydych chi.  Junior Doctor.  A trainee nyrs.  Mae hynny’n gallu achosi problemau - dych chi ddim eisiau i emosiwn effeithio ar eich gwaith chi.  
Dic - Diolch am y cyngor.
Agnes - Croeso.  A beth am inni groesi’n bysedd a gobeithio bydd Mr Keating yn well yn fuan?
Dic - Ie.  Pam lai?

Golygfa 2

Arwyn - … Oedd…roedd yr Algarve yn fendigedig…Mas draw, Mam - do, joies i mas draw…Fe ddo i â’r lluniau draw i chi gael eu gweld nhw……wrth gwrs bigwn ni chi lan ar gyfer gwasaneth carolau’r eglwys….Wrth gwrs, Mam…wrth gwrs hynny - peidwch â becso nawr…Dw i newydd roi cylch coch am y dyddiad ar y calendr sy lan ar wal y gegin...Do…Jyst nawr, Mam…Na, na…Wna i ddim anghofio…Wir nawr……Dw i newydd wneud, Mam - yffach, sawl gwaith sy eisiau i fi ddweud?
…Iawn ‘te, Mam…Cymrwch ofal…Hwyl....Allet ti fod wedi gwasgu’r botwm ‘mute’ ar y teledu tra roeddwn i’n siarad, Jenny…
Jenny - A gallet ti fod wedi mynd allan o’r stafell.  Wedi’r cwbwl, mae honna’n ffôn ddi-gord.
Arwyn - Mam.
Jenny - Ie.
Arwyn - Edrycha, Jen - ti’n gwbod pam ffoniodd hi…?
Jenny - Isio i ti roi lifft iddi i Wasanaeth Carolau’r Eglwys…
Arwyn - Na.  Y gwir reswm.  Dw i’n gwybod bod ti ddim isie hi ‘ma…
Jenny - Mae hi wedi cael ei ffordd ei hun bob blwyddyn…Ond ‘leni dydi hi ddim yn dod i’r tŷ ‘ma dros y Nadolig.
Arwyn - A ble ti’n disgwyl iddi fynd?
Jenny - Aros lle mae hi.  Yn y cartref henoed.
Arwyn - Dydy Mam ddim yn gofyn lot, Jen…
Jenny - Dw i ddim isio dy fam yma dros y Nadolig.
Arwyn - Ti’n gwneud pethau’n anodd iawn i fi.
Jenny - Mae hi’n pigo beiau drwy’r amser… ac mae’n rhaid i bawb blygu iddi hi… gwylio beth mae hi eisiau ar y teledu…Pryd mae hi eisiau…
Arwyn - Ond dim ond pedwar diwrnod o’r flwyddyn yw e.
Jenny - Pedwar diwrnod yn ormod.
Arwyn - Bydd yn rhesymol.
Jenny - Ers pryd mae hi wedi bod yn rhesymol hefo fi?
Arwyn - Rydyn ni’n cael y ddadl yma adeg hyn bob blwyddyn.
Jenny - Ydyn - a bob tro o’r blaen, dw i wedi ildio.
Arwyn - Plis.
Jenny - Na.  Dewisa di Arwyn.  Dy fam neu fi.

Ysbyty Brynaber: Episode 35

Agnes informs Brian that they have been invited to the Saunders’ house for supper. Brian protests that he has already made arrangements. 

Arwyn meets up with Dic and they discuss Brian Rees’ neck injury. Dic receives some bad news.

Geirfa

helynt			trouble
pwyllgor		committee
haws			easier
barn			opinion
dyna’r cyfan		that’s all
gynnau fach		a short while ago
trawiad ar y galon	heart attack
cael ei gladdu		being buried

Golygfa 1

Brian - Beth?  Mae Jenny Saunders newydd ffonio jyst rwan?  
Agnes - Do.  Tua pum muned nôl…
Brian - Ugain munud i naw y bore?  Bobol bach!  Galwad ffôn gynnar iawn.  Beth oedd hi eisiau?
Agnes - Wnaeth hi hintio wythnos diwetha ei bod hi eisiau gwahodd ti a fi nôl i’w tŷ nhw am bryd o fwyd…’Return match’.
Brian - At y gŵr “pompous” ‘na?
Agnes - Dyw Arwyn mor ddrwg â hynny.  Ddim ar ôl iti ddod i’w nabod e.  Mae e’n gwella…
Brian - Gwella?  Ti’n cofio Noson Guto Ffowc yn y tŷ ‘ma?  Ti’n cofio sut oedd o’n trio deud wrtho i beth i wneud?
Anges - Ddwedes i byddai nos yfory yn iawn.
Brian - Nos yfory?
Agnes - Ie…
Brian - Alla i ddim nos yfory…
Agnes - Pam?
Brian - Mae gen i gyfarfod…
Agnes - Ble?
Brian - Pwyllgor Rali AA y Sir…
Agnes - Alli di ddim colli un pwyllgor?
Brian - Dw i wedi addo rhoi lifft draw i Jac Whelan…Chwarae teg.  Mae’r boi yn ‘banned’ am ddeunaw mis ar ôl yr helynt ‘drink drive’ yna adag y Steddfod…Sori.  Ond allwn ni ddim mynd draw i dŷ Arwyn a Jenny rhyw noson arall?
Agnes - Dw i wedi gweud wrth Jenny ein bod ni’n gallu mynd nos yfory nawr.
Brian - Cansla.
Agnes - Canslo?  Mae e’n ‘embarassing’.  Pam na wnei di ganslo pwyllgor y Rali?
Brian - Dw i wedi dweud pam na alla i ddim…!
Agnes - Fyddai fe’n lot haws i ti ganslo…
Brian - Aw!
Agnes - Beth sy’?  Dy wddw di…?
Brian - Ia.  Dydy’r cric yma byth wedi mynd, ti’n gwybod.
Agnes - Wyt ti’n rhoi’r eli ‘na ymlaen o hyd?
Brian - Ydw…
Agnes - Efalle byddai hi’n well iti gael ail farn.
Brian - Efallai wir.  Dw i ddim yn siwr os oedd y doctor ifanc ‘na, y Doctor Allen ‘na’n dallt beth oedd o’n wneud yn iawn.
Agnes - Gaf fi sgwrs gyda doctor arall yn y sbyty ‘ma.  A gweld beth sy’ gyda fe neu hi i ddweud…
Brian - A canslo nos yfory hefyd.
Agnes - Brian - allwn ni ddim!  Edrycha faint o’r gloch ydy hi!  Well i fi fynd â’r plant i’r ysgol nawr neu fyddwn ni’n hwyr.  Rhodri!  Beca!  Dewch nawr, dw i’n mynd…!  
Brian - Hwyl.
Agnes - Hwyl!
Brian - Heia, Linda?  Alli di siarad?  Be?  Mae Tony o gwmpas?  Na, newyddion drwg.  Rho ring i fi nes mlaen ‘ta…
	
Golygfa 2

Arwyn - Dr Allen?  Pa lawr ydych chi eisiau?
Dic - Tri - plis.
Arwyn - A fi.  Lwc inni daro ar ein gilydd yn y lifft ‘ma nawr…achos roeddwn i eisiau gair gyda chi.
Dic - O?  Am beth?
Arwyn - Claf.  Brian Rees, gŵr Sister Agnes Rees…
Dic - O, ie… weles i e wythnos diwetha…Roedd e’n becso ‘bytu whiplash…
Arwyn - A beth oedd eich barn chi?
Dic - ‘Sore neck.’  Dyna’r cyfan oedd e.
Arwyn - Dyna’r cyfan?
Dic - Ie.  Pam?
Arwyn - Nethoch chi ei holi e’n fanwl?
Dic - Do.  Dim ‘dizziness’.  Dim pinnau bach yn ei freichiau.  A doedd e ddim wedi bod yn twlu lan.  A doedd dim byd ar yr X-ray chwaith.  Felly cafodd e’r ‘all clear’ …
Arwyn - Ofynnoch chi i Brian Rees os oedd e wedi cael whiplash yn y gorffennol?
Dic - Naddo…
Arwyn - Pam?
Dic - Soniodd e ddim…A wnes i ddim meddwl gofyn…
Arwyn - Ddim meddwl gofyn?  Wnaethoch chi ddim meddwl gofyn?
Dic - Naddo…
Arwyn - Dydych chi ddim yn meddwl gallai hwn fod yn achos o ’cervical disk syndrome’, Dr Allen?  Ydych chi wedi clywed ‘bytu ‘nny?
Dic - Ydw, wrth gwrs fy mod i…
Arwyn - Beth yw’r cam nesa ‘te?
Dic - Galw Brian Rees yn ôl fel gallwn ni roi ‘surgical collar’ iddo fe.
Arwyn - Good.  Dyna’r ateb o’n i moyn glywed.  Gwell inni gyd fod siwr.  Dydyn ni ddim eisiau pobol yn dechrau siwio’r ysbyty ydyn ni?  Beth sydd?  Oes rhywbeth o’i le?
Dic - Ym…
Arwyn - Dwedwch os oes…
Dic - Tad nyrs Keating…Ffonodd hi gynnau fach…Mae e wedi marw o drawiad ar ei galon bore ‘ma…
Arwyn - Mae’n ddrwg gyda fi glywed.
Dic - Ie…Wel…Mae e’n cael ei gladdu dydd Llun…

Ysbyty Brynaber: Episode 36

Arwyn, Jenny, Agnes and Brian are just about to sit down for a meal at the Saunders household. The door bell rings and Jenny says that a certain Tony has called asking to have a word with Brian. 

Geirfa

hŷn			older
pres (NW)		money
tywallt			to pour
nabod 			to know (a person)
rhewi			to freeze
canu’n bert (SW)	singing sweetly (pert - pretty)
byr			short
rwan hyn(NW)		this very minute
dod o hyd i 		to find
synnu			to be surprised
amheus			doubtful

Golygfa 1

Jenny - Arwyn - roi di rywbeth bach i’r côr?
Arwyn - A plant y stad sy’n canu, ie?
Jenny - Dw i’n meddwl…
Agnes - Maen nhw’n canu’n bert iawn, ta beth.
Jenny - Ti’n siwr dy fod ti’n iawn, Brian?
Brian - Ydw…jyst bod y golar surgical ‘ma braidd yn stiff…
Agnes - Fyddi di ddim yn gorfod ei gwisgo am hir…
Jenny - Reit ‘te.  Pawb yn barod am fwyd?
Arwyn - Criw yr eglwys oedden nhw…ddim plant y stad…
Agnes - Fydd hi’n ddydd Nadolig cyn inni droi rownd..
Arwyn - A’r flwyddyn newydd wedyn.
Brian - A pawb ohonon ni flwyddyn arall yn hŷn!
Jenny - Reit ‘ta…’Steddwch… Brian - ti draw yn y gadair yn fan acw…Agnes - dere di i fan hyn…
Jenny - Pwy sy wrth y drws rwan eto?
Brian - Y côr eisiau mwy o bres, beryg…!
Arwyn - Anghofiwch y gloch!…Reit ‘te.  Pwy sy moyn gwin gwyn?  A pwy sy moyn gwin coch?
O, yffach!  Plant y stad yn moyn arian cyn dechrau canu, siwr o fod…
Jenny - Tywallt di y gwin, Arwyn - ac mi â i atyn nhw…
Arwyn - Agnes?  Coch neu gwyn?
Agnes - Coch, plis.
Arwyn - Brian?
Brian - Gwyn…
Jenny - Brian…
Brian - Ia?
Jenny - Rhywun i ti…
Brian - Fi?
Jenny - Rhyw ddyn ifanc eisiau dy weld di…
Brian - Rwan?
Agnes - Beth?  Adeg hyn o’r nos?  Yffach!  Pwy yw e?
Jenny - Mae o’n deud mai Tony ydy ei enw fo…
Brian - …Tony?
Jenny - Ia…A dy fod ti’n ei nabod o’n iawn, medda fo…
Brian - Tony?  Ti’n siwr?
Agnes - Tony?  Tony, pwy?
Arwyn - Tony o Tony ag Aloma, ie?  
Jenny - Wnaeth o ddim dweud dim byd arall, Brian…Jyst ei enw.  Tony.  A dy fod ti’n ei nabod o’n iawn.  A bod o eisiau gair hefo ti rwan hyn…
Arwyn - Edrycha, Brian - ti moyn i fi ofyn iddo fe adael?
Agnes - Tony?  Pwy yw Tony?  A sut oedd e’n gwybod ble i ddod o hyd i ti?  Sut oedd e’n gwybod dy fod ti fan hyn yn nhŷ Arwyn a Jenny?  
Arwyn - Jehovas Witness, ie?  Dyna beth yw’r Tony hyn, ydych chi’n meddwl?
Jenny - Paid â siarad lol, Arwyn. 
Arwyn - Dwyt ti byth yn gw’bod dyddiau hyn…
Agnes - Dere mlaen, Brian, cariad.  Well iti fynd i ga’el gair gyda fe, ie?  Dw i’n siwr fod y boi’n rhewi mas ar stepen y drws ‘na…
Brian - O.K……Esgusodwch fi am eiliad…
Agnes - Od, ynte?
Jenny - Ie, braidd…Boi byr, gwallt tywyll hefo spectol tinted ydy o…
Agnes - Boi byr, gwallt tywyll gyda sbectol tinted?  
Arwyn - Wel, dw i ddim yn synnu bod rhyw foi wedi troi lan yma fel hyn…
Jenny - Nag wyt ti?  A ni ar ganol bwyta?   
Arwyn - Mae pob siort yn troi lan ar stepen drws rhywun bob awr o’r dydd a’r nos erbyn hyn.  ‘Crooks’ a ‘con-men’ o bob math.  Wy’n cofio rhyw ddau - rhyw ddyn a rhyw fenyw o Wolverhampton yn galw ein tŷ ni mis Awst diwetha - 
Jenny - Dim Wolverhampton ond Brighton, Arwyn.  Dau o Brighton oedden nhw -
Arwyn - Brighton ‘te.  Sdim ots oes e?  
Jenny - Dim ond dweud ydw i -
Arwyn - Ond o ble bynnag oedden nhw wedi dod, roedd golwg ddigon od a golwg ddigon amheus ar y ddau.  Ac ydych chi’n gwybod beth oedd eu gêm nhw?
Agnes - Na.  Beth?
Arwyn - Treal gwerthu pob math o sothach.  Brwshus, cadachau, pegiau, sebon.  A beth oedd waetha: roedd y ddau wedi sgrifennu mewn ‘crayon’ ar ddarn o garbord eu bod nhw’n fud ag yn fyddar!  
Agnes - Na?
Arwyn - Wir!  Wel wel!  Ydych chi’n gwybod beth?  Siaradais i ddim byd ond Cymrag â’r ddau ac roedden nhw’n ffaelu deall gair roeddwn i’n ei ddweud chwaith!  Ha!  -
Arwyn - Yffach!  Beth oedd y sŵn yna?
Jenny - Cwpwrdd gwydr y cyntedd ydy o!
Arwyn - Ydyn nhw’n ymladd neu beth?
Agnes - Brian?  Brian - wyt ti’n iawn?
Jenny - Be yn y byd mawr sy’n digwydd?
Agnes - Brian?  Brian, cariad - wyt ti’n iawn?  Plis, Brian - plis dwed rhywbeth wnei di?

Synopsis

Brian and Agnes were invited to Arwyn and Jenny Saunders’ house. Someone called and asked to see Brian. There was a terrible commotion when Brian went to speak to the man at the door.

Test yourself

1.	What is the Welsh for ‘You could have’?

	a)	Allet ti 		  
	b)	Allet ti fod 
	c)	Allet ti fod wedi

2.	Translate ‘with him’ into Welsh

	a)	gan fe
	b)	ganddo fe 
	c)	ganddi hi

3.	What is the Welsh for ‘a short while ago’? 

	a)	amser maith yn ôl
	b)	prynhawn ddoe
	c)	gynnau fach

4.	 What’s the word in north Wales for ‘money’? 

	a)	ceiniog
	b)	punt
	c)	pres

5.	 What’s the word in south Wales ‘singing sweetly’?
	
	a)	canu’n ofnadwy
	b)	canu’n bert
	c)	canu’n dawel

6.	How would you translate the Welsh phrase ‘that’s all’?

	a)	dyna’r cyfan
	b)	dyna ni
	c)	dyna bawb