Làng Văn vs BH Media: Từ băng nhựa đến mã ISRC, cuộc chiến 12 năm bảo vệ tác quyền (bài 2)

Gần nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày những cuốn băng đầu tiên của Làng Văn xuất hiện. Nhưng những tiếng hát trong cuốn băng đó, cũng như hàng chục ngàn bản ghi âm khác trong kho nhạc Làng Văn, giờ đây đang bị tranh giành trong một cuộc chiến mà bà Lan Nguyễn không bao giờ nghĩ tới khi mới thiết lập trung tâm này.

Từ Zing đến BH Media

Đây không phải là lần đầu Làng Văn đâm đơn kiện liên quan đến kho nhạc của mình. Năm 2014, họ đã kiện VNG – công ty mẹ của Zing, một trong những nền tảng nhạc số lớn nhất Việt Nam.

Mimi cho biết trong vụ việc trước đây, Zing đã đưa nhạc của Làng Văn lên mà không xin phép.

Trong khi đó, vụ kiện hôm nay lại khác: Làng Văn cáo buộc BH Media thao túng mã ISRC và các hệ thống nhận diện nội dung như Content ID của YouTube, tự gắn tên mình vào bản thu của Làng Văn, rồi dùng chính hệ thống đó để thu tiền – thậm chí chặn chủ sở hữu thật.

"Streaming khiến việc vi phạm vừa dễ hơn, vừa khó thấy hơn, vừa có lợi nhuận lớn hơn bao giờ hết. Đó là lý do cuộc chiến hôm nay nghiêm trọng hơn 2014 rất nhiều," Mimi nói.

Đây là cách Làng Văn mô tả bản chất tranh chấp khi họ đâm đơn kiện ra tòa án tại Mỹ; BH Media chưa xác nhận hoặc phản hồi cáo buộc này.

Làng Văn vs. Zing: vụ kiện tạo tiền lệ quan trọng

Để hiểu vì sao Làng Văn có thể kiện một công ty Việt Nam tại tòa án Mỹ – như đang làm với BH Media – phải trở lại vụ Làng Văn kiện Zing.

Năm 2014, Làng Văn kiện VNG Corporation – công ty mẹ của Zing, một trong những nền tảng nhạc số lớn nhất Việt Nam – tại tòa liên bang Central District of California. Theo toàn văn phán quyết của Tòa Phúc thẩm Liên bang Khu vực 9 ngày 21/7/2022 (Vụ số 19-56452), hơn 2.800 bài hát của Làng Văn đã được tải lên nền tảng Zing MP3 để phục vụ cho công chúng, trong đó Zing tự tải lên hơn 1.600 bài hát của Làng Văn.

Khi Làng Văn nộp đơn kiện, VNG chống lại bằng một lá chắn pháp lý: công ty không có văn phòng, không nhân viên, không tài sản tại Mỹ – vậy tòa Mỹ không có quyền xét xử họ. Theo cùng văn bản phán quyết, tòa cấp dưới đồng ý, bác đơn vào ngày 8/10/2014. Làng Văn kháng cáo. Ngày 11/10/2016, Tòa Phúc thẩm Liên bang Khu vực 9 hủy quyết định đó, cho phép Làng Văn xúc tiến cuộc điều tra (discovery) về vấn đề thẩm quyền. Sau khi điều tra, tòa cấp dưới vẫn bác đơn lần hai. Làng Văn kháng cáo lần hai.

Ngày 21/7/2022 – tám năm sau khi nộp đơn – Tòa Phúc thẩm Liên bang Khu vực 9 ra phán quyết cuối cùng, đảo ngược cả hai lần bác đơn của tòa cấp dưới.

Theo phán quyết đó, tòa kết luận VNG đã "cố ý nhắm vào các công ty Mỹ và tài sản trí tuệ của họ." Phán quyết trích lời khai (deposition) của một cựu nhân viên VNG tên Khoa, người khai rằng công việc của anh là tìm, nhận diện, phân loại và phân phối nội dung qua Zing MP3 "không cần quan tâm đến việc có được phép của chủ sở hữu nội dung hay không" – và theo lời khai của Khoa được trích trong phán quyết, "nhạc của Làng Văn là một trong những loại nhạc mà VNG đặc biệt tìm để có được".

Cũng theo phán quyết, tòa bác lập luận của VNG rằng đối tượng chính của họ là người dùng tại Việt Nam: VNG đã phát hành Zing MP3 bằng tiếng Anh tại Hoa Kỳ, và theo hồ sơ vụ án, ứng dụng đã được tải hơn 320.000 lần tại Mỹ. Phán quyết cũng ghi nhận VNG đã ký hợp đồng với các doanh nghiệp Mỹ liên quan đến Zing MP3, và mặc dù công ty chọn chặn (geo-block) người dùng Mỹ truy cập nội dung của một số hãng nhạc khác như Universal Music, lại không chặn nội dung của Làng Văn – một sự chọn lọc mà tòa cho là có chủ đích.

Phán quyết còn dẫn lại một thư năm 2015 VNG gửi cho Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR), trong đó VNG xin được đưa ra khỏi danh sách quốc tế về vi phạm bản quyền trên internet. Theo nội dung thư được trích trong phán quyết, VNG tự nhận đã ký hợp đồng cấp phép với các hãng như Sony Music và Universal Music, và rằng 10% doanh thu của công ty đến từ việc "bán traffic cho nhà quảng cáo." Tòa dùng bức thư đó làm bằng chứng cho thấy VNG hoàn toàn biết hành vi của mình có thể ảnh hưởng đến quyền lợi tại Mỹ.

VNG còn lập luận rằng tòa án Việt Nam sẽ là nơi xét xử phù hợp hơn (forum non conveniens). Phán quyết bác lập luận đó, dẫn lại nhận định năm 2018 của Liên minh Sở hữu Trí tuệ Quốc tế (International Intellectual Property Alliance) – một tổ chức độc lập, không liên quan đến vụ kiện – rằng tòa án dân sự và hình sự Việt Nam "không phải là một con đường thực tế cho chủ sở hữu bản quyền," do thủ tục phức tạp, chậm trễ, và thiếu chắc chắn về kết quả.

Kết luận của phán quyết: có đầy đủ bằng chứng cho thấy VNG đã cố ý hướng hoạt động của mình vào thị trường Hoa Kỳ – đủ để tòa Mỹ có thẩm quyền xét xử, dù VNG không có văn phòng hay nhân viên tại đây.

Mimi, trong email trả lời phỏng vấn của tôi, nói về ý nghĩa của vụ kiện đó bằng lời của người trong cuộc:

"Luật Mỹ về vấn đề này còn rất chưa rõ ràng khi chúng tôi kiện VNG năm 2014. Qua gần mười năm kiện tụng đó, chúng tôi đã giúp xác lập một tiền lệ mang tính bước ngoặt. Nó khẳng định rằng tòa án Mỹ có thể có quyền tài phán [DH1.1]đối với một bị đơn nước ngoài, ngay cả khi bị đơn đó không có sự hiện diện vật lý đáng kể ở đây: nếu một doanh nghiệp nước ngoài cố ý hướng hành vi của họ vào thị trường Mỹ, và qua đó vi phạm quyền của một doanh nghiệp Mỹ, doanh nghiệp Mỹ đó có thể kiện để được hỗ trợ tại Hoa Kỳ."

Nhờ vụ kiện đó – tám năm tranh tụng, hai lần lên đến Tòa Phúc thẩm Liên bang Khu vực 9 – Làng Văn đã tạo ra chính tiền lệ pháp lý mà họ đang dùng để kéo BH Media, một công ty Việt Nam khác, ra tòa liên bang Mỹ hôm nay.

Mười hai năm sau vụ Zing, ngồi trong buổi chiều bị hoãn bốn tiếng, tôi nhắc lại với bà Lan, bà chỉ nói ngắn: "Cuối cùng chúng tôi cũng đã đạt được kết quả tốt đẹp. Công ty VNG phải ngồi xuống thương lượng với chúng tôi. Và từ đó chúng tôi đã tạo được tiền lệ."

Thực chất, phán quyết mang tính tiền lệ năm 2022 của Tòa Phúc thẩm Liên bang Khu vực 9 là thắng lợi tối thượng về mặt thẩm quyền tài phán, khẳng định Làng Văn có quyền kiện đối phương tại Mỹ. Sau khi bị VNG kháng cáo lên Tòa án Tối cao Hoa Kỳ nhưng bị từ chối vào năm 2023, vụ kiện được chuyển trả về tòa sơ thẩm và hai bên đã đi đến một thỏa thuận dàn xếp (settlement) vào tháng 3/2025 trước khi đưa ra xét xử – một cái kết thực tế để khép lại cuộc kiệt quệ về thời gian và tài chính sau khi chủ quyền pháp lý đã được bảo vệ vững chắc.

Tiền lệ đó hôm nay đang được Làng Văn dùng trong một cuộc chiến khác – một cuộc chiến mà vũ khí không phải là băng nhạc hay phòng thu, mà là những dòng mã số vô hình trên các nền tảng số.

Mã ISRC là gì và cáo buộc của Làng Văn

Mỗi bản ghi âm, khi đưa lên các nền tảng số, đi cùng với một mã số gọi là ISRC – International Standard Recording Code, mã số quốc tế nhận diện bản ghi. Mã số này giống như một chiếc "thẻ căn cước" đóng dấu lên từng bài hát: nó nói cho YouTube, Spotify, Meta biết bản ghi này là của ai, tiền bản quyền từ bản ghi này phải trả về đâu.

Tôi hỏi Mimi: làm sao Làng Văn phát giác ra việc mã số của mình bị thay đổi?

"Tình cờ thôi," cô nói. Cô cứ đăng những bản ghi âm của chính Làng Văn lên các nền tảng – như đã làm bao nhiêu lần trước đó. Rồi thông báo vi phạm bản quyền bắt đầu xuất hiện trên những bản ghi âm của chính mình.

"Đây là bản ghi của chúng tôi," cô nhớ lại mình đã nghĩ. "Sao có thể như vậy được?"

Cô lần theo, rồi phát giác ra là mã ISRC của những bản ghi đó đã bị thay đổi. Tiếng hát của Khánh Ly, của Duy Khánh – những giọng ca mà Làng Văn đã thu âm, sản xuất, và giữ bản quyền từ những năm đầu ở Westminster – vẫn còn nguyên đó. Nhưng trên hệ thống của các nền tảng, mã số nhận diện những bản thu đó – và theo đó, quyền sở hữu – đã đứng tên BH Media.

Theo đơn kiện liên bang trong vụ BH Media, danh sách cụ thể những bản ghi âm bị cáo buộc đổi mã ISRC theo cách đó lên đến 5.252 bản – trong tổng số hơn 37.000 bản ghi âm trong kho nhạc Làng Văn. Nhân với mức bồi thường tối đa 150.000 USD cho mỗi vi phạm cố ý theo luật bản quyền liên bang, tổng số tiền có thể vượt qua 787 triệu đô la – một con số cho thấy quy mô của những gì Làng Văn cáo buộc không phải là vài bài hát lạc mã, mà là một hệ thống.

BH Media chưa phản hồi các câu hỏi cụ thể của tác giả và của BBC News Tiếng Việt về cáo buộc thao túng mã ISRC này.

Theo Làng Văn, tiền bồi thường không phải là mục tiêu cuối cùng của Làng Văn. Mục tiêu cuối cùng là buộc chính những nền tảng đang phát những bài hát đó mỗi ngày – YouTube, Meta, Spotify – phải công nhận: đây là sản phẩm, là tài sản của Làng Văn.

Công nghệ, từ kẻ thù thành đồng minh

Với một cuộc chiến có thể không bao giờ chấm dứt hoàn toàn – công nghệ thay đổi nhanh hơn luật pháp, kẻ vi phạm luôn tìm được cách mới – Mimi giải thích rằng chiến lược của Làng Văn hôm nay khác hẳn với thời họ kiện Zing – một phần vì công nghệ đã đổi chỗ, từ kẻ thù thành đồng minh:

"Tôi dần chấp nhận rằng, ở một mức độ nào đó, vi phạm bản quyền là một phần của ngành này. Công nghệ thay đổi quá nhanh đến mức đã có thời gian dài chúng tôi không theo kịp. Nhưng điều tôi nhận ra là chính công nghệ ấy cũng có thể là người bạn đồng hành lớn nhất của chúng tôi. AI, đặc biệt, là thứ thật sự có thể giúp chúng tôi – không chỉ trong phần sáng tạo, như phục chế và remaster những bản thu cũ. Nó còn giúp chúng tôi giám sát: rà soát các nền tảng, phát giác ngay khi bản thu của chúng tôi xuất hiện ở nơi không được phép, bắt được nội dung bị đánh cắp nhanh hơn bất kỳ đội ngũ con người nào. Nó cho phép chúng tôi sắp xếp một kho nhạc hàng chục nghìn bản thu, đối chiếu và xác minh quyền sở hữu, và phản ứng trong vài ngày thay vì vài tháng."

Người đứng đầu BH Media bị bắt tại Hà Nội

Vụ kiện vẫn đang diễn ra. Ngày xét xử với bồi thẩm đoàn tại tòa Thượng thẩm California, Quận Cam dự kiến vào cuối năm 2027. Vụ kiện liên bang mới nộp tháng 4/2026 sẽ còn dài hơn nữa. Không ai biết kết quả sẽ ra sao.

Nhưng bên ngoài phòng xử, có những chuyển biến mang tầm vóc vĩ mô quốc tế mà không bên nào kiểm soát được – và chúng đang xoay chuyển hoàn toàn cục diện của cả cuộc chiến pháp lý.

Chiến dịch truy quét đã được kích hoạt thần tốc từ Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ Việt Nam ngày 5/5/2026 – một phản ứng ngay sau khi phía Mỹ đưa Việt Nam vào danh sách giám sát ưu tiên.

Chỉ mười ngày sau công điện đó, ngày 15/5/2026, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03) thuộc Bộ Công an Việt Nam đã ra quyết định khởi tố và bắt tạm giam ông Nguyễn Hải Bình – Tổng Giám đốc BH Media, đồng thời là Phó Chủ tịch Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền tác giả Việt Nam – cùng lãnh đạo của một số công ty nội dung khác, theo Điều 225 Bộ luật Hình sự: xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan.

Theo thông tin công bố từ phía cơ quan điều tra Việt Nam, hành vi bị cáo buộc liên quan đến việc BH Media ghi âm, ghi hình các buổi biểu diễn tại các phòng trà và đưa lên mạng mà không có sự cho phép của tác giả. Ông Nguyễn Hải Bình được báo chí trong nước dẫn lời thừa nhận rằng công ty chưa xin phép và chưa trả tiền bản quyền tác giả cho những nội dung đó.

Được hỏi đây có phải tin tốt cho Làng Văn không, Mimi trả lời:

"Chúng tôi chưa biết đầy đủ bản chất và phạm vi của lời thừa nhận của Bình, hay nó liên quan thế nào đến Hoa Kỳ và đến Làng Văn cụ thể – và luật pháp về việc liệu loại thừa nhận hay điều tra như vậy có thể được chấp nhận trong một vụ kiện dân sự ở Mỹ hay không là thực sự còn mơ hồ. Trọng tâm của chúng tôi vẫn ở chỗ: hành vi vi phạm bản quyền có hệ thống và việc khai thác hệ thống bản quyền và phân phối số của Mỹ. Hy vọng của tôi là Hoa Kỳ và Việt Nam tiếp tục hợp tác để xử lý hành vi vi phạm và tham nhũng ở cả hai đầu – bởi BH và những người tương tự – để những người giữ quyền hợp pháp, nghệ sĩ và người sáng tạo cuối cùng có thể hưởng được thành quả của việc làm đúng."

Về việc ông Nguyễn Hải Bình bị khởi tố trong khi đang giữ chức phó chủ tịch của một hiệp hội bảo vệ bản quyền tác giả – Mimi tỏ ra dè dặt:

"Phản ứng của tôi cũng giống như với vụ khởi tố. Tôi không muốn đánh giá về con người hay tổ chức – điều quan trọng với chúng tôi là hành vi, và hy vọng rằng Hoa Kỳ và Việt Nam tiếp tục hợp tác để những người giữ quyền hợp pháp và các nghệ sĩ là người được hưởng lợi. Tôi sẽ để sự thật, và các tòa án ở cả hai phía, tự nói lên."

Hoa Kỳ vào cuộc

Trước khi ông Nguyễn Hải Bình bị bắt hai tuần, một sự kiện khác đã xảy ra – và theo nhiều cách, nó có ý nghĩa lớn hơn so với toàn bộ cuộc chiến bản quyền âm nhạc hải ngoại.

Ngày 30/4/2026, Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) công bố Báo cáo đặc biệt 301 năm 2026 – bản đánh giá hằng năm về tình trạng bảo vệ sở hữu trí tuệ của các đối tác thương mại. Duy nhất Việt Nam bị xếp vào danh sách Quốc gia Nước ngoài Ưu tiên (Priority Foreign Country, PFC) – mức phân loại nghiêm trọng nhất trong luật thương mại Mỹ liên quan đến sở hữu trí tuệ, và là lần đầu tiên một quốc gia bị đưa vào mức này trong vòng 13 năm.

Theo USTR, Việt Nam bị xếp vào danh sách này vì "đã cho thấy sự thất bại liên tục trong việc giải quyết những lo ngại kéo dài về bảo vệ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ". Năm lý do cụ thể được nêu trong báo cáo bao gồm: vi phạm bản quyền trực tuyến, hàng giả, vi phạm tại biên giới, phần mềm không có bản quyền, và trộm tín hiệu cáp và vệ tinh.

Việc xếp loại này không phải là hình phạt ngay lập tức – nhưng nó buộc USTR phải quyết định trong vòng 30 ngày liệu có khởi động điều tra theo Mục 301 của Luật Thương mại 1974 hay không. Và USTR đã khởi động việc điều tra này.

Đơn kiện liên bang của Làng Văn được nộp ngày 16/4/2026 – hai tuần trước khi Mỹ đưa Việt Nam vào danh sách giám sát ưu tiên. Và theo thông cáo báo chí của Làng Văn khi nộp đơn, đơn kiện đó "nêu chi tiết việc thao túng mã ISRC mà USTR dẫn ra như một dạng thất bại thực thi."

Tính chất vĩ mô của cuộc chiến chính thức lộ diện khi hồ sơ của Làng Văn bước vào các định chế thương mại quyền lực nhất của Washington.

Theo tài liệu chính thức mang tên "USTR-2026-0364-00128665-CAT-16425-Public Document.pdf" nộp lên USTR ngày 12/6/2026, các luật sư của Làng Văn đã vạch rõ những khoảng trống thực thi cốt lõi của luật pháp Việt Nam.

Hồ sơ chỉ ra rằng luật hình sự trong nước hoàn toàn bất lực trước kho di sản hải ngoại sau năm 1975 – những master thu âm được tạo ra ngoài lãnh thổ Việt Nam và nằm ngoài thẩm quyền xét xử của họ. Đồng thời, Việt Nam cũng chưa có cơ chế xử lý hành vi tinh vi như programmatic manipulation (dùng công nghệ chủ đích bóc dỡ mã ISRC của Mỹ để thay bằng mã Việt Nam). Đó là lý do vì sao Làng Văn bắt buộc phải kiên trì tìm kiếm một phán quyết công lý tại tòa án liên bang Mỹ, nơi duy nhất có thể bảo vệ toàn vẹn kho ký ức này.

Được hỏi việc USTR đưa Việt Nam vào mục giám sát ưu tiên và điều tra theo Mục 301 có thay đổi chiến lược pháp lý của Làng Văn không, Mimi cho biết:

"Chúng chắc chắn liên quan đến các cáo buộc của chúng tôi tại cả hai tòa California và liên bang – tôi sẽ không gọi chúng chỉ là bối cảnh bên ngoài. Hành động hình sự tại Việt Nam dường như sẽ hạn chế các hoạt động vi phạm của BH tại đó, và việc ngăn chặn vi phạm đó là một trong các mục tiêu của các vụ kiện, đặc biệt là vụ kiện bản quyền liên bang; đòi bồi thường cho hành vi vi phạm trong quá khứ và hiện tại của BH là mục tiêu còn lại. Còn về điều tra theo Mục 301 của USTR, áp lực của Mỹ lên Việt Nam để chống vi phạm và xây dựng sự tôn trọng thực sự đối với bản quyền có lợi cho tất cả mọi người. Người tiêu dùng học được rằng âm nhạc không miễn phí – dù nó vẫn nên ở mức giá phải chăng dù được tạo ra và phân phối ở đâu. Nghệ sĩ phát triển. Doanh nghiệp hoạt động trong khuôn khổ pháp luật thay vì bên ngoài. Và các chính phủ được hưởng lợi từ một cấu trúc tài chính được xây dựng trên nền tảng pháp quyền."

Với câu hỏi đây có phải là một bước ngoặt cho bản quyền âm nhạc Việt Nam nói chung không?

Mimi trả lời: "Chúng ta hãy chờ xem. Để diễn giải lại lời của Tiến sĩ Martin Luther King Jr., hy vọng của chúng tôi là cung vũ trụ âm nhạc tiếp tục cúi về phía công lý."