Алиевнинг "Бизга ҳеч ким ёрдам бермади" деган гапи ортида нима бор? Исроил Боку ва Анқарани бир-биридан узоқлаштирмоқдами?

"Икки давлат, бир миллат". Озарбайжонда 1990-йиллардан буён Туркия билан муносабатлар айнан шу шиор билан таърифланиб келади. Президент Илҳом Алиев ҳам Қорабоғ уруши чоғида Туркиянинг қўлловини бир неча бор эътироф этган, Боку кўчаларида эса турк байроқлари ҳилпираб турган эди.

Бироқ Ғазодаги уруш Озарбайжон ва Туркия манфаатлари ҳар доим ҳам бир нуқтада туташмаслигини кўрсатди. Анқара Исроилни очиқ танқид қилаётган бир пайтда, Боку Исроил билан яқин алоқаларини сақлаб қолишга ҳаракат қилмоқда. Шу фонда Алиевнинг яқинда айтган бир баёноти икки мамлакат муносабатлари ҳақидаги муҳокамаларни яна авж олдирди.

2 октябр куни ҳоким партия ҳисобланган "Ени Озарбайжон" аъзолари билан учрашувда Алиев мамлакат ташқи ёрдамга муҳтож эмаслигини таъкидлади.

"Бизга кимнингдир ёрдами ҳам, ҳомийлиги ҳам керак эмас. Ёрдамга муҳтож бўлган пайтларимизда ҳеч ким бизга кўмаклашмади. Бир миллион қочқинга эга бўлган давримизда ҳам ҳеч ким қўлини чўзмади. Биз қўлга киритган нарсаларнинг барчасини пулга сотиб олганмиз. Қуролларни ҳам жаҳон бозори нархларида, охирги ўққа қадар пул тўлаб харид қилганмиз".

Алиев бу гапларда Туркияни тилга олмаган. Аммо баёнотдан кейин Озарбайжон ва Туркиядаги кузатувчилар айнан Анқара назарда тутилган бўлиши мумкинлиги ҳақида фикр билдиришди.

Озарбайжон парламенти депутати Расим Мусабеков эса Би-би-сига берган изоҳида бу талқинларни рад этиб, Қорабоғ уруши даврида мамлакатга ҳақиқатда ҳеч ким бевосита ёрдам бермаганини, Туркия билан эса иттифоқчилик муносабатлари сақланиб қолаётганини айтди.

Шунга қарамай, Озарбайжон матбуоти кейинги кунларда мамлакатнинг ташқи таъсирлардан мустақил эканини урғуловчи мақолаларни кўп ёзмоқда. Айрим таҳлилчилар эса президент нутқини чуқурроқ таҳлил қилиш зарурлигини таъкидламоқда.

2020 йилги иккинчи Қорабоғ урушидаги ғалабадан кейин Бокуда Туркия байроқлари кенг намоён бўлган эди. Отешкесим тўғрисидаги келишув имзоланганидан кейин Алиев биринчи бўлиб Ражаб Тоййиб Эрдўғонга қўнғироқ қилиб, сиёсий қўллов учун миннатдорчилик билдирган.

Кейинчалик икки давлат ҳарбий иттифоқ тўғрисидаги Шуша декларациясини ҳам имзолади. Бундан аввал ҳам икки мамлакат мунтазам қўшма ҳарбий машқлар ўтказиб келган, Озарбайжон армияси эса кўп жиҳатдан турк модели асосида модернизация қилинган.

44 кунлик уруш вақтида Озарбайжон машҳур турк "Bayraktar" дронларидан фойдаланиб, ҳавода устунликка эришганди. Бироқ улар совға сифатида берилганми ёки сотиб олинганми, бу ҳақда расман кўп гапирилмаган.

Мустақил журналист ва сиёсатшунос Кирилл Кривошеевга кўра, Туркиянинг асосий ҳиссаси қурол етказиб беришдан кўра кўпроқ билим ва тажриба соҳасида бўлган.

"Бу разведка маълумотлари, йиллар давомидаги ҳарбий тайёргарлик, армияни шакллантириш ва доимий қўшма машқлар эди", дейди у.

Қорабоғ уруши якунланганидан кейин озод этилган ҳудудларда катта қурилиш ва тиклаш ишлари бошланди. Бу лойиҳаларда кўплаб турк компаниялари иштирок этди. Озарбайжон оммавий ахборот воситалари эса улар орасида Эрдўғоннинг яқин қариндошларига боғлиқ компания ҳам бўлганини ёзган.

Урушда Озарбайжон турк дронлари билан бир қаторда Исроилнинг "Harop" зарбадор дронларидан ҳам фойдаланган. Шунинг учун 2020 йил ноябрдаги ғалаба нишонланаётган кунларда Боку кўчаларида нафақат турк, балки Исроил байроқлари ҳам кўринган эди.

Исроил иттифоқчиларни ажратаяптими?

Кўринишича, Озарбайжон ва Туркия ўртасидаги совуқчилик яқинда Нью-Йоркда бўлиб ўтган БМТ Бош Ассамблеяси йиғилишидан кейин юзага келган.

Исроил Бош вазири Биньямин Нетаньяҳу минбарга чиқиб, Исроил "Ҳизбуллоҳ" жангчиларига қарши қўллаган портловчи пейжерлар ҳақида гапираётган пайтда бир қатор давлатлар вакиллари зални тарк этган эди. Бино ташқарисида эса Нетаньяҳу ташрифига қарши намойишлар бўлиб ўтган.

Бўшаб қолган ўриндиқлар орасида Озарбайжон вакилининг залда қолгани акс этган суратлар ижтимоий тармоқларда кенг тарқалди. Туркия вакили чиқиб кетгани, Озарбайжон вакили эса қолгани турк матбуотига маъқул келмади. Улар Боку иттифоқчи давлатдан кутилганидек йўл тутмади, деб ҳисоблади.

Озарбайжон ҳам Туркия, ҳам Исроил билан яхши муносабатларга эга. У ҳар икки давлатга нефт сотади ва ҳар икки давлатдан қурол сотиб олади.

Озарбайжоннинг Эрон билан муносабатлари эса унчалик яхши эмас. Эрон ҳарбийлари Бокуну Исроилга ҳарбий маълумотлар узатишда айблаган, аммо Озарбайжон бу айбловларни рад этган.

Бу йил март ойида АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши уруши бошланганида эса, маълумотларга кўра, Теҳрон Нахичевондаги Озарбайжон ҳудудига дронлар билан зарба берган.

Аммо Ғазодаги уруш амалда Озарбайжонни танлов олдида қолдирди. Чунки Туркия фаластинликларни қўллаб-қувватлаётган бир пайтда, Озарбайжон бетараф позицияни сақлашга уринмоқда.

"Маълумки, Туркияда кўпчилик, айниқса исломий доиралар, Бокунинг Исроил билан яқин муносабатларидан норози, — дейди NEST Centre эксперти, шарқшунос Руслан Сулеймонов. — Аммо, биринчидан, бу Анқаранинг Озарбайжон билан очиқ қарама-қаршиликка боришига сабаб бўладиган масала эмас.

Иккинчидан, Туркиянинг ўзи ҳам бу борада иккиёқлама позиция тутмоқда: Анқара Исроил раҳбариятини кескин танқид қилар экан, айни пайтда у билан иқтисодий алоқаларини сақлаб қолмоқда. Бу муносабатлар қаторида Озарбайжон ва Ироқ нефтининг Туркия орқали транзити ҳам бор".

Ҳокимиятнинг икки хил манбаи

Сентябр охирида БМТ биносида сўзлаган нутқида Эрдўғон таълим муассасаларида ҳижоб тақишга қўйилаётган тақиқларни қоралади. У Озарбайжон номини очиқ айтмаган бўлса-да, бир кун аввал Озарбайжон Вазирлар Маҳкамаси мактабларда рўмол тақишни тақиқловчи қарор қабул қилган эди.

"Туркия президентининг БМТ Бош Ассамблеясидаги чиқиши ва унинг Бокуда мактаб ўқувчилари учун жорий этилган ҳижоб тақиқига урғу бериши Озарбайжонда ички сиёсатга аралашишга уриниш сифатида қабул қилинган бўлиши мумкин", дейди Oзертем.

"Туркияни ислом сиёсатда фаол қўлланадиган мамлакат деб аташ мумкин. Эрдўғон бошчилигидаги Адолат ва тараққиёт партияси ҳокимиятга келганидан кейин исломий рамзлар сиёсий мақсадларда кенгроқ ишлатила бошлади, дейди Сулеймонов. Озарбайжонда эса 70 йиллик атеистик тарғиботдан кейин ислом омили, айниқса сиёсатда, деярли йўқ қилинган. Шунинг учун Озарбайжон жамиятини сиёсат нуқтаи назаридан Туркияга нисбатан анча дунявий жамият деб аташ мумкин".

Ўтган шанба куни Туркияда Озарбайжондаги ҳижоб тақиқларига қарши акциялар бўлиб ўтди. Намойиш иштирокчилари кўтарган плакатларга қараганда, улар бундай қарордан кейин Озарбайжон ва Туркияни ҳали ҳам дўст давлатлар дейиш мумкинми, деган саволни ўртага ташлаган.

Туркиянинг ўзида ҳам бундай тақиқлар 1997 йилда ўша вақтдаги ҳукумат томонидан жорий этилган эди. Эрдўғон эса ҳокимиятга айнан диндор аҳолининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш шиорлари билан келган ва ҳозиргача ислом мавзусига тез-тез мурожаат қилиб туради.

Озарбайжонда эса вазият бошқача. Алиев, Эрдўғондан фарқли ўлароқ, динга оид қарашлари билан танилган оммавий сиёсатчи ёки мухолифат вакили бўлмаган.

Кўп жиҳатдан у отаси Ҳайдар Алиев қолдирган сиёсий меросга таянади. Ҳайдар Алиев эса динга қарши сиёсат юритган СССРда энг юқори партия лавозимларини эгаллаган шахслардан бири бўлган.

Озарбайжон Ислом партияси 1990-йиллардаёқ тақиқланган. Кузатувчилар таъкидлашича, Илҳом Алиев ҳам ҳокимиятда бўлган бутун давр мобайнида сиёсий исломга қарши курашни изчил давом эттириб келмоқда. Мамлакатдаги сиёсий маҳбусларнинг катта қисми ҳозир ҳам, аввалги йилларда бўлгани каби, турли диний жамоалар ва ташкилотлар вакилларидан иборат.

Бу қарама-қаршиликлар қаерга олиб бориши мумкин?

Шунга қарамай, экспертлар фикрича, Туркия ва Озарбайжонни боғлаб турган манфаатлар шу қадар кўпки, уларнинг ҳақиқатан ҳам кескин ажралиб кетиши эҳтимоли паст.

"Менимча, биз гапираётган совуқчилик кўпроқ ахборот шовқинига ўхшайди, дейди Сулеймонов. Бу шовқин ва муҳокамалар икки давлат ташқи ишлар вазирлари ёки президентларининг навбатдаги учрашувигача давом этиши мумкин. Бундай учрашувлар эса мунтазам бўлиб туради".

Oзертем ҳам бу вазият вақтинчалик, деган фикрда.

"Икки давлат ўртасидаги муносабатлар даражасини ҳисобга олсак, бу ҳолат муваққатдир. Бироқ бу икки томонлама муносабатлар учун муҳим синов ҳисобланади ва бундай ҳолатлар яна такрорланмаслигини айтиш қийин. Кавказда нормаллашув жараёни давом этар экан, бундай кўтарилиш ва пасайишларни яна кўришимиз мумкин. Исроил ва Эрон ўртасидаги зиддият ҳам сиёсий муҳитга маълум даражада таъсир кўрсатади", дейди у.

Кривошеев эса Туркия ва Озарбайжон ўртасидаги алоқалар жуда мустаҳкамлигини таъкидлайди.

"Бу муносабатларни бир кичик можаро бузиб юборишига ишонмайман", дейди у.

Унинг эслатишича, Сурияда ҳар икки давлатнинг манфаатлари мавжуд бўлган бир пайтда Исроил ва Туркия вакиллари ўртасидаги музокаралар айнан Озарбайжон ҳудудида ўтказилган. Ўшанда Бокунинг бетараф позицияси ҳеч ким томонидан шубҳа остига олинмаган эди.

Шу билан бирга, у келгуси йилларда, агар томонлардан бири сиёсий исломга муносабатини ўзгартирмаса, мафкуравий тафовутлар жиддий муаммога айланиши мумкинлигини истисно қилмайди.

"Икки яқин давлат турлича мафкурага эга бўлиши энг хавфли ҳолатлардан бири. Туркия сиёсий ислом йўлидан бормоқда, Озарбайжон эса дунявий автократиядир. Вақт ўтиши билан бу ҳолат ҳақиқий зиддиятларга айланиши мумкин", деб ҳисоблайди у.