"64 нафар ўзбекдан фақат уч киши тирик қолди" – Россия армиясига жалб қилинган мигрантлар ҳақида хавотирли даъволар

"Урушга қатнашиш учун полигонга мажбурий юборилган 64 нафар ўзбек йигитидан фақат уч киши қочиб тирик қолди, қолган йигитларнинг барчаси ўлиб кетди".

Бу даъво Қашқадарё вилоятида кўрилган суд ишида қатнашган 38 ёшли ўзбекистонлик А.Н. томонидан айтилди. BBC Ўзбек хизмати танишган суд ҳукмида унга 4 йил 6 ой озодликни чеклаш жазоси тайинланган.

7 сентябр куни кўриб чиқилган суд ҳукмида айтилишича, 38 яшар А. Н. ишлаш мақсадида Санк-Петербургга кетган ва 2023 йил психотроп моддаларни ташиш айби билан 7 йилга қамалган. Суд ҳужжатларига кўра, у Россия армияси билан шартнома имзолаган, ҳарбий тайёргарликдан ўтган, "махсус ҳарбий операция"да қатнашган ва кейинчалик қочиб кетган.

Бу ҳақда дастлаб Gazeta.uz сайтида батафсил мақола эълон қилинди. Бироқ мақола кейинчалик сайтдан ўчириб ташланди.

Қамоқдан фронтга

Gazeta.uz нинг суд материалларига таяниб ёзишича, А.Н. 2022 йилда иш излаб Россияга кетган. У ерда психотроп моддалар билан боғлиқ жиноят бўйича айбланиб, етти йиллик қамоқ жазосига ҳукм қилинган.

Унинг суддаги кўрсатмасига кўра, жазони ўтаётган пайтида у қамоқхона маъмурияти томонидан босимга учраган. А.Н. карцерга қамалгани, руҳий ва жисмоний тазйиқ ўтказилгани ҳамда Россиянинг Украинага қарши урушида қатнашишга ундалганини айтган.

Унинг айтишича, босимларга чидай олмаганидан кейин Россия армияси билан шартнома имзолаган. 30 кун ҳарбий тайёргарликдан ўтган.

Аммо судланувчи жанговар ҳаракатларда ҳалок бўлишдан қўрққанини ва икки нафар бошқа Марказий Осиёлик муҳожир билан бирга полигондан қочиб кетганини айтган.

У судда полигонга урушда қатнашиш учун юборилган бошқа ўзбеклар ҳақида ҳам гапирган.

"Урушда қатнашиш учун полигонга мажбурий юборилган 64 нафар ўзбек йигитларидан фақат уч киши қочиб тирик қолган, қолган йигитларнинг барчаси ўлиб кетган", деган А.Н.

BBC бу маълумотни мустақил равишда тасдиқлай олмади. 61 нафар ўзбекнинг барчаси ҳалок бўлгани ҳақида суд ҳужжатида ҳам алоҳида тасдиқланган маълумот келтирилмаган.

Суд материалларида А.Н яна бир эътиборли маълумотни айтган.

Ўзбекистонга қайтиш учун аэропортга келган А.Н ҳужжатлари тўғри бўлмагани учун яна қамоққа олинган.

Новосибирск шаҳридаги вақтинча сақлаш ҳибсхонасида ушлаб турилган 9 ой давомида унинг "қамалгани ва урушга юборилгани ҳақидаги ҳужжатлар аниқланмаган".

"Россия Федерацияси ходимлари уни бирорта ҳужжат расмийлаштирмасдан урушда ўлиб кетади, деб ўйлаб жазони ижро этиш колониясидан полигонга юборгани сабабли ўзини қамалгани ва урушга юборилгани бўйича бирорта ҳужжатни аниқлай олмаган", дея суд ҳукмида А.Н дан хулоса келтирилади.

Жиноят ишлари бўйича Нишон туман суди А.Н.ни ёлланишда айбдор деб топиб, унга 4 йил 6 ой озодликни чеклаш жазосини тайинлаган.

Суд жазони енгиллаштиришда унинг айбига иқрор бўлгани, қилмишидан пушаймонлиги, оилада ягона боқувчи экани, қарамоғида тўрт нафар вояга етмаган фарзанди борлиги ва тадбиркорлик билан шуғулланишини ҳисобга олган.

Марказий осиёликлардан келаётган ўхшаш шикоятлар

Россияда ишлаётган Марказий Осиё фуқароларининг Украина урушига жалб этилиши ҳақида бошқа давлатларда ҳам хавотирлар билдирилмоқда.

Қозоғистон Ташқи ишлар вазирлиги Россиядаги "жанговар ҳудудлар"да бўлган ва Қозоғистонга қайтишни истаган фуқаролар билан боғлиқ масалада Москва билан музокара олиб бораётганини маълум қилган.

Вазирлик махсус ишонч телефонига мурожаат қилган фуқароларнинг шахсини аниқлаш жараёни кетаётганини билдирган. Текширув якунлангач, уларнинг рўйхати Россия томонига тақдим этилиши айтилган.

Бу баёнот Россияда бўлган бир гуруҳ қозоғистонликлар ижтимоий тармоқларда тарқатган видеолардан кейин берилган. Улар Россияга мавсумий ишлаш учун борганини, кейин эса алданиб шартнома имзолаганини ва Украинадаги фронтга юборилиши мумкинлигини айтган.

Қозоғистонликларнинг айтишича, улар Россиядаги элчихонадан ёрдам сўраган, аммо бир неча кун давомида кутиш ҳақидаги кўрсатмалардан бошқа ёрдам олмаган.

"Қўл қўймасанг, ўласан"

BBC Қирғиз хизмати ҳам яқинда Украинада Россия армияси сафида жанг қилаётганини айтган Қирғизистон фуқароси билан суҳбат ўтказди.

Унинг айтишича, Россияда гиёҳванд моддалар билан боғлиқ иш бўйича қўлга олинганидан кейин унга икки йўл таклиф қилинган: қамоқ ёки ҳарбий шартнома.

"Имзо қўймасанг, судланасан", деганини айтган суҳбатдош кейинчалик фронтга юборилганини билдирди.

У бир йиллик шартномаси тугагач ҳам армияни тарк этиш имкони берилмаганини, навбатдаги шартномага имзо қўйишдан бош тортганларга таҳдид қилинганини даъво қилди. BBC бу даъволарни мустақил равишда тасдиқлай олмаганини алоҳида қайд этди.

Қирғизистонлик суҳбатдошнинг айтишича, у фронтда бир неча марта оғир йўқотишларга гувоҳ бўлган. Шунингдек, у Россия армияси сафида хизмат қилаётган хорижликлар орасида Марказий Осиё давлатлари фуқаролари кўплигини таъкидлаган.

Россия нима дейди?

Россия расмийлари Украинадаги урушда иштирок этаётган чет эл фуқаролари ўз хоҳиши билан ва қонун доирасида шартнома имзолаётганини билдириб келади.

Россия ташқи ишлар вазири Сергей Лавров ҳам хорижликлар, жумладан Кения фуқаролари "махсус ҳарбий операция"да ўз ихтиёри билан қатнашиш ҳақида қарор қабул қилаётганини айтган.

Ўзбекистон, Қозоғистон ва Қирғизистон қонунчилигига кўра, чет давлатлар қуролли тузилмалари сафида иштирок этиш ёки ёлланма жангчи бўлиш жиноят ҳисобланади.

Қанча ўзбекистонлик ҳалок бўлган?

Украина расмий идоралари маълумотларига кўра, ҳозир Россия тарафида туриб Украинага қарши урушда қатнашаётган хорижликларнинг ярмидан кўпини Марказий Осиёликлар ташкил этади.

"Хочу жить" лойиҳасига кўра, бугун Ўзбекистон Украина урушига ёлланган чет элликлар сони бўйича биринчи ўринни эгаллайди.

2026 йил ўртасига келиб Россия армияси билан шартнома имзолаган қарий б5000 Ўзбекистон фуқароси шахсий маълумоти аниқланган.

Ҳақиқий рақамлар бундан ҳам кўп деб кўрилади.

Россия Украинага тўлақонли босқин бошлаган 2022 йил февралидан буён нечта Ўзбекистон фуқароси ҳалок бўлгани ҳақида аниқ маълумотни Ўзбекистон расмийлари эълон қилганлари йўқ.

Бироқ мустақил тадқиқотчилар ва халқаро лойиҳалар маълумотларига кўра, ҳалок бўлган Ўзбекистон фуқароларининг тасдиқланган сони 229 нафардан 480 нафаргача деб кўрилади.

Таҳлилчиларнинг фикрича, қурбонларнинг ҳақиқий сони бундан бир неча баробар юқори бўлиши мумкин, чунки кўплаб ҳалок бўлганлар ҳалигача шахси аниқланмаган ёки бедарак йўқолганлар сифатида қайд этилган.

2026 йил июл ҳолатига кўра, BBC Рус хизмати ва «Медиазона» нашри қўшма суриштируви урушда ҳалок бўлган 229 нафар Ўзбекистон фуқаросини тасдиқлаган.

Ушбу рўйхатга фақат ўлими очиқ манбалар орқали тўлиқ тасдиқланган шахслар киритилган.

Бунда расмий таъзия хабарлари, қариндошларининг ижтимоий тармоқлардаги эълонлари ҳамда янги ҳарбий қабрлар суратлари асос сифатида олинган.