Weerarada Burcad-badeedda Soomaaliya oo sare u kacay iyadoo saameynta dagaalka Mareykanka iyo Iiraan ay sii fidayso

Kororka burcad-badeednimada ka jirta xeebaha Soomaaliya ayaa sii kordhiyay khatarta haysata maraakiibta ganacsiga, kuwaas oo durba wajahaya cadaadis ka dhashay xannibaadaha badda iyo colaadda ka dhalatay dagaalka Maraykanka iyo Iiraan.

Toddobaadkii hore, laba markab oo xamuul ah ayaa muddo afar maalmood gudahood ah lagu afduubtay Gacanka Cadmeed. Taasi waxay tirada maraakiibta la weeraray tan iyo bilowgii sanadkan gaarsiisay ugu yaraan 13.

Weerarrada ayaa sidoo kale sababay duqeymo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ah oo aan hore loo arag oo lala beegsaday burcad-badeedda.

Tani waa kororkii ugu weynaa ee afduubka maraakiibta muddo ka badan toban sano, taas oo dib u soo cusboonaysiisay walaaca laga qabo ammaanka gobolka oo muhiim u ah ganacsiga caalamka.

"Burcad-badeednimadu mar walba waa dambi ka faa'iideysta fursadda," ayuu yiri Cumar Maxmuudd, oo ah falanqeeye sare oo Soomaaliya u qaabilsan kooxda International Crisis Group (ICG). "Haatanna burcad-badeeddu waxay u arkaan inay heleen fursad."

Fursaddaas ayaa ka dhalatay saameynta dagaalka iyo xaaladda marinnada biyaha ee gobolka, gaar ahaan meelaha waqooyi ka xiga Soomaaliya.

Iiraan iyo Maraykanka ayaa weli isku haya gacan ku haynta marin-biyoodka istiraatiijiga ah ee Hormuz.

Dhanka kale, xulafada Tehran ee Xuutiyiinta Yemen ayaa xannibaad bartilmaameed ah ka sameeyay marin-biyoodka Bab al-Mandab, kaas oo muhiim u ah isku socodka maraakiibta u kala goosha Badda Cas.

Xannibaadda ayaa la xiriirta khilaaf u dhexeeya Xuutiyiinta iyo Sacuudiga, balse waxay sii kordhisay amni-darrada haysata maraakiibta caalamiga ah.

"Waxaan u malaynayaa in burcad-badeeddu aaminsan yihiin in dhacdooyinkan ka socda Hormuz iyo Bab al-Mandab ay ciidamada caalamka ku mashquulin doonaan dhibaatooyinkaas, halkii ay diiradda saari lahaayeen raadinta burcad-badeedda," ayuu yiri Ku-xigeenka Admiral Ignacio Villanueva Serrano, oo ah taliyaha howlgalka ciidamada badda ee Midowga Yurub ee ilaaliya maraakiibta ka howlgasha xeebaha Soomaaliya.

Maraakiibtii ugu dambeysay ee ay burcad-badeeddu afduubteen waxaa ka mid ah markabka MV Lutuf oo sita calanka Cameroon, kaas oo 17-kii August lagu weeraray meel ka baxsan xeebaha Puntland ee Soomaaliya.

Dhowr maalmood kaddib, burcad-badeeddu waxay fuuleen markab shidaal qaada oo lagu magacaabo MT Sibu 1, kaas oo sita calanka Eritrea, xilli uu marayay biyaha u dhow Yemen, dhinaca kale ee Gacanka Cadmeed.

Afduubka markabka Lutuf ayaa sababay dhacdooyin aan la filayn.

13 nin oo la sheegay inay ka tirsanaayeen shabakad sahayda siisa burcad-badeedda markabka ayaa lagu dilay laba weerar oo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ah oo dhacay tan iyo 18-kii August.

Ilaa hadda ma jirto cid sheegatay inay ka dambeysay weerarrada, balse mas'uuliyiin deegaanka ah ayaa ku eedeeyay Turkiga, iyagoo sheegay in markabku siday hub laga keenay dalkaas.

BBC ayaa ogaatay in Lutuf uu hadda ka mid yahay lix markab oo ay burcad-badeeddu haystaan, kuwaas oo ay ku dalbanayaan madaxfurasho malaayiin doollar ah.

Afarta ka mid ah lixdaas markab ayaa ku xiran meel u dhow magaalada kalluumeysiga ee Bander Beyla, oo caan ku ah inay tahay goob ay burcad-badeeddu si weyn uga howlgalaan.

Si kastaba ha ahaatee, tirada afduubyada hadda ka dhacaya Soomaaliya aad ayay uga hooseysaa heerarkii ugu sarreeyay ee la arkay 15 sano ka hor, xilligaas oo burcad-badeedda Soomaalida ay dhaqaalaha caalamka ka khasaariyeen balaayiin doollar.

Sanadkii 2011, burcad-badeedda Soomaalida waxay fuliyeen in ka badan 200 oo weerar, waxaana ay boqolaal shaqaale maraakiib ah u qabsadeen afduub.

Jawaab ay si wadajir ah uga bixiyeen ciidamada badda ee dalalka caalamka, oo ay wehelisay amniga gaarka loo leeyahay ee lagu xoojiyay maraakiibta ganacsiga, ayaa si weyn hoos ugu dhigtay dhibaatada burcad-badeednimada.

Tallaabooyinkaas ayaa sidoo kale gacan ka geystay xakameynta dib-u-soo-noqoshadii burcad-badeednimada ee dhacday 2023 iyo 2024.

Si kastaba ha ahaatee, khubaradu waxay carrabka ku adkeeyeen in inkastoo shabakadaha burcad-badeedda la wiiqay, haddana aysan gebi ahaanba burburin.

Waxay sheegeen in sababta ugu weyn ay tahay in aan wax laga qaban xaaladaha dhaqaale xumo iyo amni-darrada ka jirta Soomaaliya, kuwaas oo weli abuura duruufaha ay burcad-badeednimadu ku soo noqnoqon karto.

Hadda, dib-u-soo-noqoshada burcad-badeednimada waxaa qayb ka ah caro ka dhalatay kalluumaysatada shisheeye ee isticmaala maraakiibta waaweyn ee kalluumaysiga, kuwaas oo si xad-dhaaf ah uga kalluumaysta biyaha Soomaaliya.

Arrintan ayaa dhaawacaysa warshadaha kalluumaysiga ee ay ku tiirsan yihiin bulshooyinka ku nool Puntland.

Sidoo kale, burcad-badeeddu waxay hadda haystaan maraakiib badan oo ay bartilmaameedsan karaan, kuwaas oo laga yaabo inay keenaan madaxfurasho ka badan tii hore.

Amni-darrada ka jirta biyaha gobolka ayaa keentay in qaar ka mid ah maraakiibta ganacsigu ay kusoo dhowaadaan xeebaha Soomaaliya, xilli ay dhanka koonfureed ugu leexanayaan si ay uga fogaadaan colaadda ka jirta meelaha waqooyi ka xiga.

Maadaama qiimaha shidaalku sareeyo, afduubka markab shidaal qaada ayaa burcad-badeedda u noqon kara fursad dhaqaale oo ka faa'iido badan.

"Waxaad haysataa laba arrimood oo isku biiray: roondooyinka ciidamada badda oo yaraaday, halka maraakiibta ganacsiga ee biyahan maraya ay kordheen," ayuu yiri falanqeeye Mahmood.

"Taasi waxay muujinaysaa inay jirto fursad. Marka weerar guuleysta uu dhaco, waxaan u malaynayaa inay taasi dhiirrigeliso kooxo kale inay sameeyaan weerarro la mid ah."

Mahmood iyo cilmi-baarayaal kale ayaa tuhunsan inay jiri karto iskaashi u dhexeeya burcad-badeedda Soomaaliya iyo kooxo Yemeniyiin ah, kaddib markii dhowr markab lagu qabsaday meel u dhow xeebaha Yemen.

Si kastaba ha ahaatee, Mahmood wuxuu sheegay in kooxahaasi ay u badan tahay inay yihiin dambiilayaal, halkii ay xiriir la lahaayeen xulafada Xuutiyiinta ee Iiraan.

Arrintan ayaa si gaar ah muhiim u ah, maadaama mid ka mid ah maraakiibtii toddobaadkii hore la qabsaday, MT Sibu 1, la sheegay inuu ka tirsanaa waxa loo yaqaan "rakaabka hooska" ee Iiraan, oo loo adeegsado qaadista wax soo saarka batroolka si looga dhuunto cunaqabateynta Maraykanka.

"Ma arko wax si gaar ah u muujinaya in Iiraan ay arrintan hagayso," ayuu yiri.

Si kastaba ha ahaatee, wararku waxay sheegayaan in Turkigu uu door ku leeyahay afduubyadii ugu dambeeyay.

Ilo dhinaca ammaanka ah oo Puntland ah iyo mas'uul ka tirsan dowladda Soomaaliya ayaa BBC u sheegay in markabka Lutuf uu siday hub ku wajahnaa xarun milatari oo Turkigu ku tababaro ciidamada Soomaaliya, taas oo ku taalla caasimadda Muqdisho.

Turkiga iyo Soomaaliya ayaa heshiis wada gaaray oo Ankara loogu xoojinayo ammaanka badda Soomaaliya, taas oo qayb ka ah iskaashi ballaaran oo dhinacyada difaaca iyo dhaqaalaha ah.

Ilo dhinaca ammaanka ah ayaa sheegay in lix markab oo dagaal oo caalami ah ay hadda ku sugan yihiin biyaha u dhow markabka Lutuf. Laba ka mid ah waxay ka socdaan Turkiga, halka kuwa kale ay ka kala socdaan Spain, Denmark, Maraykanka iyo Hindiya. BBC si madax-bannaan uma xaqiijin karin xogtan.

"Markabka la afduubtay waxaa saaran qalab milatari oo loogu talagalay howlgalada Turkiga ee Soomaaliya," ayuu yiri mas'uulka dowladda Soomaaliya oo codsaday inaan magaciisa la shaacin.

Waxa uu intaas ku daray in shixnadda ay ku jiraan qalab dayax-gacmeed oo loogu talagalay xarun hawada sare oo Ankara ay ka dhisayso waqooyiga caasimadda.

Mas'uulkan ayaa sidoo kale ku eedeeyay Turkiga inuu fuliyay weerarkii labaad ee diyaaradaha aan duuliyaha lahayn, kaas oo Axaddii lagu dilay sagaal nin oo hubeysan.

"Ragga la dilay waxay ahaayeen dambiilayaal, mana u damqayo," ayuu yiri. "Laakiin in arrinta heerkaas la gaarsiiyo waxay xaalad sii kordhinaysaa xiisadda."

Wasaaradda Difaaca ee Turkiga ayaa sheegtay in ciidamadeedu ay siinayaan dowladda Soomaaliya "taageerada lagama maarmaanka ah" ee la xiriirta dhacdada markab lagu afduubtay biyaha Soomaaliya, iyadoo taageeradaasi ay ku salaysan tahay heshiiska amni ee labada dal.

Si kastaba ha ahaatee, wasaaraddu kama hadlin eedeymaha sheegaya in Turkigu uu fuliyay weerarradii diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee lagu dilay dad.

Dowladda federaalka Soomaaliya ayaa si rasmi ah u sheegtay oo keliya inay ka warqabto howlgalada ka dhanka ah kooxaha burcad-badeedda, isla markaana ay qaadi doonto tallaabooyin wax looga qabanayo arrintaas.

Maamulka Puntland ayaa arrintan marar badan ka hadlay dhankooda.

Isagoo la hadlayay BBC-da Somali, Wasiir-ku-xigeenka Amniga Puntland Cabdiraxmaan Yuusuf ayaa sheegay in maamulkiisu hayo caddeymo muujinaya in Turkigu mas'uul ka yahay weerarrada.

Waxa uu sheegay in xogtaasi ay ku salaysan tahay dhaqdhaqaaqyo uu sheegay in ciidamada Turkiga laga arkay agagaarka markabka iyo xeebaha Puntland.

BBC si madax-bannaan uma xaqiijin eedeymahaas.

Wasaaradda Amniga Puntland ayaa sidoo kale soo saartay bayaan ay ku muujisay inay ka soo horjeeddo "duqeymaha ay maraakiibta dagaalka ee caalamiga ahi ku beegsanayaan dad rayid ah", iyadoo sheegtay in weerarradu "wiiqayaan iskaashiga... lagula dagaallamayo burcad-badeednimada".

Waxay dalbatay in si degdeg ah loo sharraxo sababta loo fuliyay weerarradaas.

Falanqeeyayaasha ayaa sheegaya in Puntland ay ka walaacsan tahay xiriirka milatari ee dhow ee u dhexeeya Turkiga iyo dowladda Soomaaliya, isla markaana dhacdooyinkan ay halis ugu jiraan inay sii murjiyaan khilaafka siyaasadeed ee muddada dheer u dhexeeyay Puntland iyo Muqdisho.

Khilaafkaas ayaa caqabad ku ah dadaallada wadajirka ah ee lagula dagaallamayo burcad-badeednimada.

Ilaa hadda, lama oran karo burcad-badeednimadu si buuxda ayay dib ugu soo laabatay.

Hase yeeshee, haddii uusan dhammaan dagaalka Maraykanka iyo Iiraan, ama aysan kordhin dadaallada caalamiga ah ee lagu joojinayo burcad-badeednimada, waxaa dhici karta in burcad-badeedda Soomaaliya ay sii kordhiyaan khatarta ka jirta marin-biyoodkan muhiimka ah ee ganacsiga caalamka, kaas oo durba wajahaya cadaadis amni oo aad u weyn.