تنگه هرمز، تحریم و جنگ؛ چرا تهران برای توافق عجله ندارد؟

مسعود پزشکیان در یکی از تازه‌ترین اظهارات خود تصویر روشنی از فشاری ارائه کرده که جنگ و محاصره بر اقتصاد ایران وارد کرده است. رئيس جمهور ایران می‌گوید «مشکلات چند برابر شده، در حالی که درآمدمان هم کاهش یافته است».

ایران هفته‌هاست نفت کمتری می‌فروشد، درآمد مالیاتی دولت کاهش یافته و مسیرهای جایگزین واردات هزینه بیشتری دارند. محاصره دریایی هم به این مشکلات افزوده است؛ با این همه، عباس عراقچی می‌گوید هنوز تصمیمی برای ازسرگیری مذاکرات با آمریکا گرفته نشده است. قطر و پاکستان همچنان میان تهران و واشنگتن پیام ردوبدل می‌کنند، اما وزیر خارجه ایران تاکید کرده که این ارتباط‌ها «به معنای مذاکره نیست». گفت‌وگوهای جداگانه ایران و عمان نیز فعلا بر ترتیبات مربوط به کشتیرانی در تنگه هرمز متمرکز است.

مهلت ۶۰روزه‌ای که ایران و آمریکا در تفاهم ۱۴‌بندی ماه ژوئن برای رسیدن به یک توافق نهایی تعیین کرده بودند نیز گذشته است. قرار بود دو طرف در این مدت درباره موضوعاتی از جمله برنامه هسته‌ای، تحریم‌ها و اجرای کامل تفاهم به نتیجه برسند. این اتفاق نیفتاد و بخش بزرگی از این مدت به درگیری‌های تازه و اختلاف بر سر تنگه هرمز گذشت.

پس چرا تهران، با وجود هزینه‌هایی که خود رئیس‌جمهور ایران هم به آنها اذعان می‌کند، برای بازگشت به مذاکره عجله ندارد؟

اهرمی که ایران نمی‌خواهد ارزان از دست بدهد

پیش از آغاز جنگ، برنامه هسته‌ای، میزان غنی‌سازی و سرنوشت ذخایر اورانیوم ایران در مرکز اختلاف تهران و واشنگتن بود. پنج ماه بعد، بازگشایی تنگه هرمز به یکی از فوری‌ترین مسائل آمریکا تبدیل شده است.

پیش از جنگ روزانه حدود ۱۳۰ تا ۱۴۰ کشتی از هرمز عبور می‌کردند؛ در هفته‌های اخیر این رقم در بسیاری از روزها به حدود یک‌دهم کاهش یافته است. حملات نظامی، اسکورت کشتی‌ها، محاصره بنادر و گفت‌وگوهای دیپلماتیک آمریکا نیز تاکنون نتوانسته تردد را به سطح پیش از جنگ بازگرداند.

محمد قائدی، مدرس روابط بین‌الملل در دانشگاه جورج واشنگتن، معتقد است همین مسئله بخشی از دلیل خودداری تهران از بازگشت فوری به مذاکره است. او به بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید ایران خواهان بازگشت به تفاهم ژوئن و اجرای بندهایی است که از نگاه تهران جایگاه تازه‌ای در اداره تنگه هرمز برای آن ایجاد می‌کند.

بند پنجم تفاهم ایران و آمریکا مقرر کرده بود ایران برای دوره‌ای ۶۰روزه عبور امن و بدون هزینه کشتی‌های تجاری را فراهم کند و سپس همراه عمان و با مشارکت دیگر کشورهای ساحلی درباره «اداره آینده و خدمات دریایی» در تنگه گفت‌وگو شود. متن تفاهم صراحتا حق کنترل رفت‌وآمد را به ایران واگذار نمی‌کند، اما قائدی می‌گوید برداشت تهران از این بند می‌تواند به معنای تغییر وضع پیش از جنگ و به دست آوردن نقش بیشتری در مدیریت تردد باشد؛ چیزی که آمریکا با آن موافق نیست.

اختلاف میان دو طرف البته تنها به تنگه هرمز محدود نمی‌شود. قائدی می‌گوید بخش‌های دیگری از تفاهم ۱۴‌بندی نیز با مشکلات جدی در اجرا روبه‌رو هستند؛ از رفع کامل و بلندمدت تحریم‌ها گرفته تا مفاد مربوط به لبنان که اجرای آنها به رفتار اسرائیل هم وابسته است.

بررسی متن تفاهم نیز نشان می‌دهد اجرای بعضی از مهم‌ترین تعهدات تنها در اختیار تهران و واشنگتن نیستند. صرف‌نظر از برنامه هسته‌ای، که اجرای تعهدات مربوط به آن نیازمند نقش‌آفرینی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی است، موضوعاتی چون لبنان پای اسرائیل را هم وسط می‌کشد و همین وابستگی به بازیگران متعدد و ابهام در سازوکار اجرای برخی بندها، از نقاط آسیب‌پذیر تفاهم است.

به نظر می‌رسد یکی از نگرانی‌ها در نهادهای تصمیم‌گیر ایران این است که بازگشت به مذاکره پیش از روشن شدن این مسائل، بخشی از فشاری را که تنگه هرمز برای آمریکا ایجاد کرده از بین ببرد، بدون اینکه تهران در مقابل امتیازی را که انتظار دارد دریافت کرده باشد. ضمن اینکه تجربه شکست‌خورده تفاهم ماه ژوئن صدای نیروهای مخالف مذاکره و توافق با آمریکا را در ایران بلندتر کرده و آنها حالا بیش از قبل استدلال می‌کنند که «نباید دوباره تن به توافقی داد که پیشتر بی‌نتیجه بودن آن اثبات شده است.»

تهران روی زمان هم حساب می‌کند

تهران ظاهرا معتقد است ادامه وضع موجود فقط برای ایران هزینه ندارد. آقای قائدی معتقد است که بسته ماندن هرمز اجازه نمی‌دهد دولت ترامپ به سادگی از بازگشت منطقه به شرایط پیش از جنگ سخن بگوید و افزایش قیمت نفت و بنزین نیز همزمان هزینه سیاسی جنگ را در داخل آمریکا بالا برده است.

قیمت بنزین در آمریکا نسبت به یک سال قبل حدود ۲۹ درصد افزایش یافته و دونالد ترامپ نیز در روزهای اخیر مستقیما درباره هزینه‌ای که مصرف‌کنندگان آمریکایی باید تحمل کنند صحبت کرده است.

از نگاه محمد قائدی، احتمال تغییر ترکیب کنگره و افزایش مخالفت داخلی با جنگ یکی از عواملی است که در تهران مورد توجه قرار می‌گیرد. نگرانی درباره مصرف ذخایر برخی موشک‌های رهگیر آمریکا و هزینه بالای دفاع در برابر حملات نیز بخشی از همین محاسبه است.

آلن ایر، دیپلمات پیشین آمریکایی و سخنگوی فارسی‌زبان سابق وزارت خارجه آمریکا، نگاه متفاوتی دارد. او به بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید تصور نمی‌کند انتخابات میان‌دوره‌ای عامل اصلی در محاسبات ترامپ باشد. به گفته او، رئیس‌جمهور آمریکا بیشتر نگران آن است که توافقی را بپذیرد که نتواند آن را به عنوان یک «پیروزی» معرفی کند. با این حال، آقای ایر می‌گوید حزب جمهوری‌خواه به‌طور جدی نگران پیامدهای سیاسی بسته ماندن تنگه هرمز و ادامه افزایش قیمت‌ها برای مصرف‌کنندگان آمریکایی است.

علاوه بر این، هرمز به روایت تهران از نتیجه جنگ نیز کمک می‌کند. تا زمانی که تردد در یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال انرژی جهان به شرایط عادی بازنگشته، جمهوری اسلامی می‌تواند استدلال کند که آمریکا با وجود برتری نظامی نتوانسته شرایط پیش از جنگ را بازگرداند.

آلن ایر معتقد است تهران کنترل هرمز و توان تهدید زیرساخت‌های اقتصادی و انرژی کشورهای خلیج فارس را بخشی از بازدارندگی خود در برابر آمریکا می‌بیند.

فشاری که در داخل بیشتر شده است

این سیاست اما در شرایط اقتصادی دنبال می‌شود که پیش از آغاز جنگ هم در وضعیت باثباتی نبود.

اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ از بازار تهران و در واکنش به سقوط ارزش ریال و افزایش هزینه زندگی آغاز شد. دولت در روزهای نخست اقتصادی بودن مطالبات را پذیرفت؛ پزشکیان از وزیر کشور خواست به «مطالبات مشروع» معترضان گوش دهد و سخنگوی دولت گفت اعتراض‌ها از فشاری می‌آید که بر معیشت مردم وارد شده است. اما آن اعتراضات خیلی زود از خواسته‌های اقتصادی فراتر رفت و به شهرهای مختلف گسترش یافت. در آغاز اعتراضات دی‌ماه، هر دلار در بازار آزاد حدود ۱۳۹ هزار تومان معامله می‌شد؛ این رقم تا ۲۶ مرداد به حدود ۱۸۸ هزار تومان رسیده است. همزمان، بر اساس آمار مرکز آمار ایران، نرخ تورم سالانه در تیرماه به ۶۶ درصد رسیده و قیمت مواد غذایی نسبت به سال قبل ۱۲۸ درصد افزایش یافته است.

جنگ مشکلات قبلی را هم سنگین‌تر کرده است. کارخانه‌ها و زیرساخت‌های حمل‌ونقل آسیب دیده‌اند، تجارت مختل شده، بعضی کسب‌وکارها فعالیت خود را کاهش داده‌اند و مسیرهای جایگزین واردات هزینه و زمان بیشتری می‌طلبند.

در ماه‌های جنگ موج تازه‌ای در ابعاد اعتراضات دی‌ماه شکل نگرفته است. فشار اقتصادی نیز الزاما به مخالفت سیاسی با حکومت تبدیل نمی‌شود؛ جنگ و حملات خارجی می‌تواند محاسبات بخشی از جامعه را تغییر دهد و نگرانی از بی‌ثباتی را افزایش دهد.

با این حال، عواملی که اعتراضات زمستان گذشته را آغاز کردند از بین نرفته‌اند. ارزش پول پایین‌تر رفته، تورم بالاتر است و درآمدهای دولت هم بیشتر تحت فشار قرار گرفته‌اند.

در همان مدتی که تهران امیدوار است فشار بر واشنگتن افزایش پیدا کند، هزینه ادامه وضع موجود در داخل نیز بیشتر شده است؛ از کاهش قدرت خرید و افت ارزش ریال تا بلاتکلیفی اقتصادی ناشی از ادامه وضعیت نه جنگ و نه صلح.

آمریکا جنگ را کنار گذاشته است؟

در هفته‌های اخیر حملات آمریکا تقریبا متوقف شده، اما تهدید به تشدید محاصره و فشار اقتصادی افزایش یافته است. پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، گفته نیروی دریایی این کشور می‌تواند محاصره ایران را «برای مدت نامحدود» ادامه دهد و با جابه‌جایی کشتی‌ها حضور نظامی لازم برای اجرای آن را حفظ کند. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری، نیز گفته واشنگتن خود را برای اقداماتی آماده می‌کند که به گفته او در تاریخ «انزوای اقتصادی یک کشور» سابقه نداشته است.

مقام‌های آمریکایی فشار مالی را معادل اقتصادی یک کارزار بمباران توصیف کرده‌اند؛ هدف، محدود کردن درآمد نفتی، دشوارتر کردن دسترسی ایران به شبکه مالی و افزایش هزینه ادامه وضع موجود است.

در عین حال نمی‌توان این تغییر سیاست‌ها را به معنای کنار گذاشتن جنگ دانست؛ ایالات متحده همچنان نیرو و تجهیزات لازم برای اجرای محاصره را در منطقه نگه داشته و آقای ترامپ همچنان در صحبت‌هایش از احتمال حمله دوباره به ایران می‌گوید.

محمد قائدی وضعیت کنونی را به همین دلیل بیشتر وقفه‌ای در جنگ می‌داند تا نشانه‌ای از کنار گذاشته شدن گزینه نظامی. از نگاه او، ملاحظات اقتصادی داخلی آمریکا، وضعیت ذخایر برخی مهمات و نارضایتی از ادامه جنگ باعث شده ابزارهای اقتصادی در مقطع فعلی نقش پررنگ‌تری پیدا کنند.

تلاش برای عقب راندن حریف

در بن‌بست فعلی، هر دو طرف تلاش می‌کنند با ابزارهای متفاوت هزینه مقاومت طرف مقابل را بالا ببرند: تهران با هرمز و واشنگتن با محاصره و تحریم.

آلن ایر معتقد است دولت ترامپ بخش زیادی از دیپلماسی با ایران را به کشورهای دیگر واگذار کرده، چون به گفته او نه تمایل و نه توان ورود به مذاکرات دوجانبه جدی و مستمر با تهران را دارد. به گفته او، اولویت فعلی واشنگتن باز شدن تنگه هرمز است و دولت آمریکا حتی حاضر است در این مقطع بازگشایی آن را تحت ترتیباتی بپذیرد که کنترل بیشتری در اختیار ایران باقی بگذارد.

این دیپلمات پیشین آمریکایی در مقابل معتقد است بخش تندرو حاکمیت ایران فعلا انگیزه‌ای برای باز کردن کامل تنگه ندارد، چون ادامه اختلال در هرمز فشار اقتصادی بر آمریکا را حفظ می‌کند.

در مجموع فعلا نه تهران نشانه‌ای داده که آماده است تنگه هرمز را بدون گرفتن امتیاز به شرایط پیش از جنگ بازگرداند و نه واشنگتن از فشاری که برای تغییر این محاسبه ایجاد کرده عقب نشسته است.

در چنین بن‌بستی، هرچند بمباران متوقف شده اما سایه جنگ همچنان بر سر ایران و خلیج فارس سنگینی می‌کند. بخشی از این رویارویی فقط شکل عوض کرده و از آسمان و دریا به نفت، ارز و معیشت منتقل شده است.