Cyflwyniad

Mae’n bosib dy fod yn adnabod nifer o eiconau o’r byd chwaraeon neu o fyd cerddoriaeth, ond pwy yw rhai o’r ffigyrau gwleidyddol mae rhai pobl yn eu hystyried fel eiconau?

Darllena am yr eiconau yn y fideo a dysga am eiconau gwleidyddol arall.

Kate Williams Evans (1866 - 1961)

Dynes o Gymru oedd Kate a ymgyrchodd dros hawliau menywod yn gynnar yn y 1900au. Roedd hi'n un o'r Swffragetiaid - grŵp o bobl, menywod yn bennaf - a brotestiodd ac a gynhaliodd ymgyrchoedd i helpu ennill y bleidlais i ferched.

Treuliodd 54 diwrnod yn y carchar lle cafodd ei cham-drin a'i bwydo yn erbyn ei hewyllys tra ei bod ar streic newyn. Diolch i ferched dewr fel hi enillodd pob merch yr hawl i bleidleisio yn 1928.

Llinell / Line

Paul Robeson (1898 - 1976)

Canwr, actor ac athletwr Americanaidd oedd Paul Robeson ac roedd ei dad wedi ei eni'n berson wedi ei gaethiwo. Roedd e'n byw yn Unol Daleithiau America ar adeg pan oedd pobl ddu yn cael eu trin yn wahanol i bobl wyn oherwydd deddfau Jim Crow. Roedd deddfau Jim Crow yn gwadu hawliau cyfartal i bobl ddu. Ymladdodd i newid hyn er gwaetha'r peryglon.

Pan glywodd e lowyr Cymru yn canu yn ystod protest yn Llundain yn y 1920au, penderfynodd Robeson orymdeithio gyda nhw. Daeth yn ffrind enwog i Gymru ac i gymeunedau glofaol Cymru, a oedd yn brwydro am eu hawliau ac yn byw mewn tlodi.

Nid yn unig defnyddiodd ei enwogrwydd i dynnu sylw at anhawsterau a chaledi bywydau pobl y dosbarth gweithiol, yn enwedig y glowyr yng Nghymru, ond rhoddodd lawer o arian ei hun i helpu hefyd.

Llinell / Line

Aneurin Bevan (1897 - 1960)

Yn enedigol o Dredegar ac yn fab i löwr, Nye Bevan oedd y gweinidog iechyd ac un o'r bobl bwysicaf yn y llywodraeth Lafur ar ôl yr Ail Ryfel Byd. Fe oedd y dyn a helpodd i greu'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol (National Health Service).

Prif syniad y gwasanaeth iechyd yw bod gofal iechyd yn rhad ac am ddim, yn seiliedig ar angen, nid cyfoeth. Dechreuodd y GIG ar 5 Gorffennaf 1948 ac mae wedi helpu miliynau o bobl.

Llinell / Line

Lesbiaid a Hoywon yn Cefnogi’r Glowyr

Roedd streic y glowyr (1984-1985) yn gyfnod caled i gymunedau glofaol de Cymru. Roedd Undeb Cenedlaethol y Glowyr yn streicio er mwyn ceisio atal y pyllau glo rhag cau. Ond, wrth gwrs, tra roeddent yn streicio doedd y glowyr ddim yn gweithio, ac felly nid oeddent yn derbyn cyflog. Roedd hyn yn golygu bod arian yn brin iawn.

Pride Llundain 1984

Clywodd Mike Jackson a Mark Ashton, a oedd yn byw yn Llundain, am y caledi a oedd yn wynebu’r glowyr. Felly yn ystod gorymdaith Pride Llundain yn 1984 fe gasglon nhw arian mewn bwcedi er mwyn gallu cynnal y glowyr a’u teuluoedd, yn ne Cymru, ac i helpu talu am fwyd iddyn nhw.

Casglu arian

Penderfynodd Jackson ac Ashton bod angen gwneud mwy, ac felly sefydlwyd grŵp o’r enw Lesbians and Gays Support the Miners (LGSM) yn Llundain gydag 11 o aelodau. Eu bwriad oedd i gefnogi cymunedau yng nghymoedd Dulais, Nedd a Tawe. Casglon nhw arian mewn tafarndai hoyw yn Llundain a ger y siop lyfrau ‘Gay’s the Word’. Eu prif lwyddiant oedd noson elusennol fawr ym mis Rhagfyr 1984 pan godon nhw £5,650 (gwerth dros £15,000 yn arian heddiw).

Pride Llundain 1985

Datblygodd cysylltiad cryf rhwng LGSM a glowyr de Cymru, ac ymunodd Undeb Cenedlaethol y Glowyr a’u teuluoedd yng ngorymdaith Pride Llundain yn 1985 i ddiolch am gefnogaeth LGSM. Aeth y glowyr ati hefyd i ymgyrchu am gydraddoldeb i bobl hoyw yng Nghynhadledd y Blaid Lafur yn 1985.

Llinell / Line

Rosemary Butler (1943 -)

Ganwyd Y Fonesig Rosemary Butler yn 1943. Yn 1999 fe’i hetholwyd yn Aelod Cynlluniad Llafur ar gyfer Casnewydd, ac erbyn 2011 cafodd ei phenodi yn Llywydd benywaidd cyntaf y Senedd.

Ehangu cyfranogiad

Un o brif ddadleuon Y Fonesig Rosemary Butler tra ei bod yn y Senedd oedd y dylai mwy o bobl gael y cyfle i gymryd rhan mewn gwleidyddiaeth a dylai gwleidyddiaeth Cymru fod yn fwy cydradd. Dadleuodd hi, er mwyn cynnwys mwy o bobl mewn gwleidyddiaeth, fod rhaid gostwng yr oed pleidleisio o 18 i 16. Cwestiynodd hi pam nad oedd gan bobl oedd yn ddigon hen i dalu trethi, priodi ac ymuno â’r fyddin yr hawl i ddewis pwy oedd yn arwain y wlad.

Trafodaethau

Dros gyfnod o chwe mis yn 2014 cymerodd Rosemary Butler ran flaenllaw mewn trafodaethau gyda phlant a phobl ifanc 11-25 mlwydd oed i holi eu barn am ostwng yr oed pleidleisio. Roedd hyn yn ddylanwadol iawn i’r achos.

Gostwng yr oed pleidleisio

Yn dilyn ymgyrch lle chwaraeodd Rosemary Butler ran bwysig mae pobl 16 ac 17 mlwydd oed yn gallu pleidleisio yn etholiadau'r Senedd.

Llinell / Line

Syr Wyn Roberts (1930 - 2013)

Roedd Syr Wyn Roberts yn wleidydd Ceidwadol Cymreig. Bu'n Aelod Seneddol dros etholaeth Conwy rhwng 1970 a 1997 cyn cael ei ddyrchafu i Dŷ'r Arglwyddi fel yr Arglwydd Roberts o Gonwy.

Bu’n weinidog yn y Swyddfa Gymreig cyn cyfnod datganoli ac roedd yn gyfrifol am feysydd megis addysg, tai a’r Gymraeg.

Chwaraeodd ran bwysig yn y trafodaethau gwleidyddol a arweiniodd at sefydlu S4C (Sianel Pedwar Cymru). I ddechrau, gwrthododd llywodraeth geidwadol Margaret Thatcher sefydlu sianel deledu Gymraeg, penderfyniad a achosodd lawer o anfodlonrwydd yng Nghymru. Helpodd Wyn Roberts i berswadio’r llywodraeth i newid ei barn, a dechreuodd S4C ddarlledu yn 1982.

Un o’r pethau mae’n cael ei gofio orau amdano yw Deddf yr Iaith Gymraeg 1993. Rhoddodd y ddeddf statws cyfartal i’r Gymraeg a’r Saesneg mewn nifer o agweddau yn y sector gyhoeddus yng Nghymru.

Llinell / Line

Dafydd Iwan (1943 -)

Cafodd Dafydd Iwan ei eni ym Mrynaman yn 1943. Mae'n adnabyddus am ei gerddoriaeth a'i weithgarwch gwleidyddol. Yn ystod y 1960au, daeth yn enwog fel canwr gwerin ac ymgyrchydd dros hawliau’r Gymraeg. Chwaraeodd ran flaenllaw yn Cymdeithas yr Iaith Gymraeg wrth ymgyrchu dros roi mwy o statws i’r Gymraeg.

Yn ddiweddarach, bu’n llywydd Plaid Cymru rhwng 2003 a 2010.

Y dyddiau hyn, mae’n fwyaf adnabyddus am ei gân Yma o Hyd, sy’n cael ei chanu’n aml gan dyrfaoedd mewn digwyddiadau chwaraeon Cymreig. Mae’r gân yn dathlu bod hunaniaeth a diwylliant Cymreig, a’r iaith Gymraeg wedi goroesi er gwaethaf nifer o heriau hanesyddol.

Llinell / Line

David Lloyd George (1863 - 1945)

Roedd David Lloyd George yn wleidydd Rhyddfrydol, ac ef yw’r unig Gymro i fod yn brif weinidog y Deyrnas Unedig. Yn siaradwr Cymraeg, cafodd ei eni ym Manceinion a’i fagu yn Llanystumdwy, Gwynedd.

Cyn iddo ddod yn brif weinidog, cyflwynodd Lloyd George ddiwygiadau pwysig, gan gynnwys pensiynau i’r henoed a mesurau i helpu gweithwyr a theuluoedd oedd yn byw mewn tlodi. Helpodd y diwygiadau hyn i osod sylfeini’r wladwriaeth les fodern.

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, i ddechrau roedd yn ganghellor y trysorlys, yna’n weinidog arfau, cyn cael ei benodi’n ysgrifennydd gwladol dros ryfel. Yna, ym mis Rhagfyr 1916, daeth yn brif weinidog gyda chefnogaeth arweinwyr y Ceidwadwyr a’r Blaid Lafur. Arhosodd yn y swydd tan 1922.

Cafodd ei wneud yn Iarll Lloyd George o Ddwyfor yn 1944.

Gwleidyddiaeth go iawn

Cynnwys Dinasyddiaeth ar gyfer 11-14 oed yng Nghymru

Gwleidyddiaeth go iawn

Etholiad y Senedd 2026

Fideos hawdd eu deall am Senedd Cymru, yr hyn sy’n newid yn etholiad y Senedd 2026 a pham ei bod hi’n bwysig pleidleisio.

Etholiad y Senedd 2026

Easy peasy politics

Citizenship content for 11-14 year olds in Wales

Easy peasy politics

More on Gwleidyddiaeth a democratiaeth

Find out more by working through a topic